Andrew Ross Sorkin

N nj intervist t fundit, gazetari i shquar amerikan, Andrew Ross Sorkin, rrfen pr prvojn e tij n shkrimin e librit ”Tepr e madhe pr t falimentuar”, nj libr q tregon pr prapaskenat e errta t bots s “Wall Street”, pr mungesn e keqardhjes nga ana e shum shefave ekzekutiv pr krizn e rnd financiare dhe t ardhmen e situats s rnd t Ameriks

N librin tuaj, ish-sekretari amerikan i Thesarit, Henry Paulson, citohet n thnien: “Kjo situat m bn pr t vjell”, ndrsa shefi ekzekutiv i “HP Morgan”, Chase Jamie Dimon, citohet me frazn: “Nuk ka mjaftueshm varka shptimi pr kt katastrof. Dikush duhet q t vdes, ndaj prse t mos shijosh edhe n kto aste t fundit shampanjn dhe haviarin?” Zakonisht njerzit e rndsishm t bots financiare nuk para bjn deklarata t tilla. Prse vendosn q t ishin t hapur me ju?

sht nj pyetje q ia kam
edhe vetes. Kur nisa pr her t par q t shkruaja librin, nuk ishte aspak e leht. Pr shum persona kriza ishte ende nj plag e hapur q dhembte shum dhe sidomos shefat e mdhenj nuk kishin aspak dshir q t uleshin npr tryeza e t rrfeheshin. Por, pasi kalon disa muaj duke grmuar dhe duke u prpjekur q t krijosh kontakte, kur nis t flassh dhe t marrsh informacion nga shum persona t ndryshm, ather nis q t bsh copzat e vogla bashk pr t nxjerr n pah t trn. Ather edhe shefat e mdhenj e kuptojn se t gjith kan nisur t flasin dhe ndoshta tashm u ka ardhur radha edhe atyre, sepse n nj situat krize t gjith duan q t mbrohen dhe t thon se si qndron puna nga kndvshtrimi i tyre.

Me pak fjal, loja klasike. Ju i rrfeni pr at q dini dhe ata ju rrfejn si kundrprgjigje at q din?

Mbaj mend q ndrsa punoja, ishte nj shef i madh t cilin po hiqja shum keq pr ta kontaktuar vetm pr vetm. Pr muaj t tr nuk po m dilte n shteg dhe m shmangej. Ishte e qart q nuk dshironte t m fliste. M n fund e kapa n telefon dhe i thash se ishte n t mirn e tij q brenda nj kohe t shkurtr t m takonte, sepse informacionet e mia do t’i hynin shum n pun n mbledhjen e ardhshme t bordit t banks, n t ciln ai ishte shef ekzekutiv. Pas ksaj, nga ana tjetr e telefonit pasoi nj pauz e gjat dhe m pas ai m tha se ndoshta ishte mir q t takoheshim dhe t flisnim.

Pr librin tuaj keni intervistuar 200 burime, mes t cilve edhe bankier shum t rndsishm t “Wall Street”, si shefin ekzekutiv t “Goldman Sachs”, Lloyd Blankfein, dhe ish-shefin e “Lehman Brothers”, Richard Fuld. A mendoni se kur u rrfyen pr punt e tyre ata provuan edhe ndonj lloj lehtsimi?

Disa po e ndienin se t flisje ishte si nj katarsis, ndrsa disa t tjer sigurisht q jo. Padyshim q ky lloj rrfimi ishte pr disa si nj seanc te psikoanalisti.

sht shum interesant fakti i rrfimeve q ju kan br, veanrisht personat e rndsishm, t cilt zakonisht nuk flasin kurr pr publikun pr hollsit e profesionit t tyre.

M kujtohet nj shef ekzekutivi q e takova n fillimet e librit dhe q pati m pas dshir t m takonte edhe gjat fazave t tjera dhe m ndihmoi me shum shnime pr bankat n prgjithsi.

A ndihej n faj ndonj nga kta bankier gjat rrfimeve q u kan
pr rolin e tyre n katastrofn financiare?

T gjith personazhet e ksaj krize kan shprehur ndonjher keqardhje, por ata t gjith pa prjashtim e kan konsideruar krizn si nj “fmij” me shum baballar dhe veten e tyre thuajse t pafajshm.

Kjo duket absurde

Ata e shohin krizn si nj pasoj e politikave t brendshme financiare t shtetit, si pasoj e prqindjeve t ulta t interesit, si rezultat t zbatimit jo si duhet t rregullave dhe mbi t gjitha si pasoj e rregullave t kqija dhe vendimeve t pamatura t marra n vite nga ata q drejtojn ekonomin dhe financat e vendit e t banks qendrore. Ata e pranojn nj pjes t fajit n trsin e faktorve, por nse dikush i fajson ata personalisht, sigurisht q ata jan t aft t t sulmojn pr t mbrojtur veten. Nj pjes e madhe e tyre ndihen t fyer.

Por ata duhet ta kuptojn inatin e madh t publikut.

Mendoj se pendimi sht shum i vshtir pr t’u provuar nga njerz q jan n maj t industris financiare. Ai nuk ka
kurr pjes n kulturn e tyre t puns dhe m pas nuk pranohet pr shkak t egos s madhe dhe t smur q kan kta njerz. Ajo ka sht interesante, sht se ka shum njerz n industrin financiare q mendojn se pavarsisht se gjrat shkuan keq, ata personalisht bn gjat gjith kohs m t mirn e mundshme dhe nuk mund as ta ojn npr mend probabilitetin e nj gabimi. E till sht edukata dhe shkollimi q kan marr.

Sipas asaj q shkruhet n librin tuaj, bankiert e fuqishm edhe n momentet m t vshtira t krizs duket se nuk shfaqin shenja frike. Shefi ekzekutiv i “Lehman Brothers”, Richard Fuld, edhe n fund t perandoris s tij prjeton vetm inat dhe trbim, por jo frik. A ju ka rrfyer ndonj nga shefat e mdhenj q keni intervistuar se, qoft edhe pr nj ast t vetm, gjat muajve t kolapsit ekonomik t shum institucioneve financiare, ka provuar frik pr kolapsin e gjith sistemit?

Mendoj se ka pasur elemente t ksaj frike, por ka ekzistuar edhe ajo ndjenja e mosmarrjes n konsiderat t opsionit t dshtimit, sado e vshtir t ishte situata. Askush nuk e ka menduar dshtimin.

Po pra. Kemi t bjm me iden “tepr t madhe pr t falimentuar”.

Po, dhe kjo ka t bj me iden se jan disa institucione financiare t prmasave t tilla sa nuk mund t falimentojn, apo nuk do t lihen t falimentojn, pr shkak t efektit domino q mund t shkaktojn tek i gjith sistemi financiar. Por ky sht nj mirazh, sepse qllon q edhe nj institucion i madh t falimentoj. Bankiert e mdhenj jan msuar gjithmon q t luajn me plane B e C dhe kan menduar se edhe nse nj plan do t shkoj keq, do t ket nj plan tjetr shptimi q nuk do ta rrnoj situatn.

Ata shefa ekzekutiv q ia doln ta kalojn krizn e konsiderojn veten si “t mbijetuar”?

Disa prej tyre e prdorin shum frazn “i mbijetuar” dhe madje me nj ndjesi t till sikur t bhej fjal pr mbijetesn ndaj kancerit. E, megjithat, jan ata q ndihmuan t gjith pak nga pak n krijimin e ktij kanceri dhe arritn q t “mbijetonin” vetm fal parave t taksapaguesve.

Edhe metodat tuaja jan kritikuar shum.

Kur shkruan nj libr t suksesshm ka gjithmon kritika.

Ka nga ata kritik tuaj q mendojn se n libr i keni trajtuar bastardt financiar me shum “mirsi”. Jeni i befasuar?

Jo, nuk jam. Un jam prpjekur q t jem mendjehapur dhe t prpiqem q t’i kuptoj gjrat dhe kjo nuk ka t bj me faktin se kam qen tepr “i but”. Jam ende i ri, por kam filluar t punoj q 18 vje si gazetar dhe m pas kam
edhe korrespondentin n Londr pr shtjet financiare dhe ishin vrtet vite shum t bukura e t lira. Kto 10 vitet e fundit kam mbuluar shtjet e “Wall Street” dhe sht nj pun e vshtir q krkon shum kontakte personale, telefonata, shkmbime e-mailesh. sht nj pun e vshtir.

A sht e mundur q ndonj nga kolegt tuaj ta nnvleftsoj gjith punn q ju sht dashur dhe ju duhet t bni?

Nuk e kam iden. Mendoj se ka njerz n kt biznesin ton, n biznesin e lajmit, q paraplqejn konspiracionin. Dhe mua personalisht m plqen ai, por duhet t jet i vrtet. Nj pjes e mir e gazetarve e kan plqyer librin dhe kjo m plqen.

N librin tuaj flisni pr nj lloj intimiteti q ndajn me njri-tjetrin t gjith bankiert e fuqishm dhe kjo duket se konfirmon at konspiracionin q qarkullon n lidhje me ekzistencn e nj grupi shum t vogl njerzish q mendonin se do t qeverisnin t vetm mbi bot.

Doja t tregoja se t gjitha kompanit financiare nuk jan vetm t lidhura me njra-tjetrn prmes paras, por mbi t gjitha jan t lidhura, sepse drejtohen n majat m t larta nga t njjtt njerz. Dhe bhet fjal pr nja 50 persona q jan n qendr t vendimmarrjeve. Dhe ather e kupton se n kt ambient t vogl dhe t mbyllur ndodhin edhe xhelozira, inate dhe mri si n do ambient tjetr njerzor, por n kt rast bhej fjal pr fatin e miliarda dollarve.

Mendoni se kultura e “Wall Street” sht n thelb t krizs?

Etika e “Wall Street” sht ajo q lakmia sht e mir dhe nisur nga kjo premis veprohet dhe pa shum parime, mjafton q t arrihet qllimi.

A do t ndryshoj kjo?

Nuk besoj, por besoj se “Wall Street” pr 10 vjet, veanrisht pas rregullave t reja t vendosura, do t jet nj vend shum i mrzitshm.