Demokracia dhe media apo media dhe demokracia
Po ta shikojm n kuptim m t gjr, historia e medias botrore ,n t njtn koh sht edhe historia e demokracis botrore.Un ,nuk mund ta di ekzaktsisht ,se kush e krijoi njrn apo tjetrn ;por di q media dhe demokracia rrugn e zhvillimit e morn duke i dhn mbshtetje njra tjetrs .Midis zhvilllimit shoqror t komunikimit masiv dhe dshirs s liris dhe t barazis s njerzve, ekziston edhe nj marrdhnie e ngushte ,edhe nj barazim i drejt. Nqoftse dshironi t nxirrni nj prgjithsim t me njhershm; nqoftse dshironi t shikoni zhvillimin,qndrueshmrin dhe konsolidimin e demokracis n nj vnd,mjafton t shikoni nivelin e medias s atij vndi.Si prfundim,do t shikoni se,n qoftse demokracia e nj vndi sht me probleme dhe lirit jan t cunguara me regjim krcnues ,athere edhe media sht po aq me probleme,po aq me shqetsime dhe me smundje.Edhe midis interesave dhe mnyrs s mendimit tek ata q zotrojn vetm median e kartelizuar n rrug sekrete, apo t hapur dhe atyre q kan prgjgjsi demokracin, nuk sht e vshtir t parashikohet nj paralelizm ose ngjashmri midis tyre.
Shkurtimisht,kur shkohet ne historin ton t zhvillimit; kto jan edhe shkaqet e ekuilibrit t t njts priudh t plagve etiko-fizike t medias me plagt q ka marr demokracia.Lexuesi mjafton t kujtoj vitet 1997 dhe me nj her sht n gjndje t kuptoj se sa influencuan tek media plagt e rnda q mori demokracia ato vite. Edhe vendosja historike e liris q i njihet medias me kalimin n demokraci rrjedh nga kjo fjali.Trheqja e medias n litarin e nj qeverie q ia njeh pavarsin medias, pavarsin, t ciln shumicn e kohs e kritikon nuk sht nj rastsi,por sht nj realitet shoqror.N psikozn e tyre ata e shikojn vehtvehten pronart e vrtet t ktij vndi.Kjo prbn shoqrin e fatit t medias me demokracin.Kta dy shok fati,t cilt ngelen pa zot n cfardo lloj periudhe qoft, jan t smur me punn e prbashkt t mentalitetit q bien n dorn e tyre,kan marr goditje,kan hyr n koma,ndoshta n disa vnde kan vdekur dhe kan prfunduar n xhanaze.Kshtu,mund t shikohet ndryshimi n mentalitetin e disa demokracive dhe t pronarve t medias,por ka nj marrdhnie interesi midis tyre.Si prfundim i prgjithshm i asaj q prmbys mbi gjunj median me demokracine dhe q nuk mbetet n kembe nj gj, sht cshtja e interesit t njt dhe t prbashkt.
* * *
Funksionet e medias s sotme mund t prmbledhet n drejtim t informimit,t argtimit, t dhnies s rekalms dhe drejtimit t komunitetit. Midis mjeteve t medias moderne bjn pjes gazetat,revistat,radiot,televizori,interneti dhe telefonia mobile. Media e pa varur dhe e lir ,z vend midis vecorive m themelore t demokracis. Prej vitit 1991, 3 Maji ,festohet si Dita e Liris s Shtypit Botror ."Media",e cila sht nj fjal me origjin Latine ka ardhur nga fjala "medium" dhe ka mbritur ne kuptimin publikim .Drejtuesit e medias,n saj t zgjedhjes s tems dhe n saj t vendimit pr formn e prezantimit t tems,realizojn detyrn e orientimit t shoqris,prgatitjes s opinionin publik. Sot n bot ka m tepr se 300.000 gazeta dhe revizta ,mbi 3.000 kanale televizive dhe rreth 6.000 agjensi lajmesh . Nga veprimtarit q realizohen,harxhimet vjetore pr reklamn q bhen n kuadrin botror kalojn 400 miliard dollart dhe vazhdojn t jen n rritje. Dhe kjo , tregon se nj pjes e rndsishme e burimeve t t ardhurave t medias sigurohen nga reklama Vecanrishth kanalet e televizioneve ,nqoftse kanalet nuk jan t shifruara, t gjitha t ardhurat i sigurojn nga reklama.Dhnia e lajmeve dhe inforamacioneve t plota,t pa anshme dhe t kuptueshme sht shum e rndsishme. Mos brja akoma e lajmeve n kuptimin e t drejts s njeriut,t mbrojtjes s prfitimeve dhe zbatimit pa hetim jan temat mbi t cilat qndrojn m shum media n bot. Prvec ksaj ato qndrojn edhe mbi tema sic jan mos prdorimi I informacioneve dhe lajmeve q nuk jan t prshtatshme pr fmijt si dhe zgjedhjen e kujdesshme t publikimeve q bhen pr t vegjlit. Gjat vitit 2006 humbn jetn n krye t detyrs 167 pjestar t medias. Sumica e t vdekurve ,erdhi pr shkak t publikimit t kriminelve ose t mundsis s zbulimit t tyre. N vitin 1933 ,Hitleri asgjesoi duke i djegur me dhjetra mij libra q vlersoheshin t dmshme pr komunitetin. Akoma, media n disa vnde krkohet t mbahet nn kontrollin e forms serioze nga ana e qeverisjeve. Kshtu ,punohet ti parandalohet popullit marrja e informacioneve t vrteta dhe reale .Pr m tepr ka edhe veprimtari q realizohen posacerisht pr influencimin e medias. Radioja e par filloi m 24 Dhjetor 1906,kur mendohej se biseda e par telefonike ndr kontinentale u b n vitin1956 , athere mund t kuptojm si u zhvillua komunikimi n kto 50 vjet. Televizionin pr her t par si mjet n propagande e prdorn Nazistt, duke filluar nga 22 Marsi 1935.Sateliti i par i medias fluturoi ne hapsir n vitin 1960. Ndrsa sot ,dihet se n orbit ndodhen afrsisht 800 satelit.N t ardhmen , parashikohet q pjsa m e madhe e gazetave dhe revistave do t lexohen me ndihmen e kompjuterit dhe telefonave mobil ,dhe seicili do tu jap prparsi informacioneve q dshiron.Kshtu, me lehtsi mund t mbrihet tek lajmet e minuts s fundit.Por ,ka edhe nga ata q dalin kundr ksaj forme ndryshimi.Vecanrisht, ata q japin reklama, nuk e dshirojn kt ndryshim. T gjitha kto zhvillime t medias dhe t komunikimt global e kan kthyer botn n nj shtpi t vogl,nga e cila msohet se cfare ndodh n t gjith botn.
* * *
Koht e fundit Organizata Freedom House publikoi n Uashington raportin vjetor pr lirin e shtypit n bot, sipas s cilit shtypi n Shqipri vazhdon t jet pjesrisht i lire dhe nn presion politik dhe ekonomik. Mes 195 vndeve, Shqipria radhitet n vendin e 105 .Midis t tjerave, n raport nnvizohet se qeveria e kryeministrit Sali Berisha gjat vitit 2007 ushtroi presion ndaj medias me prirje pro-opozitare , duke i akuzuar ato se kishin marr fonde nga grupe t krimit t organizuar. Karin Deutch Karlekar, studiuese e organizats Freedom House dhe Redaktore Menaxhuese e raportit, n nj intervist pr Zrin e Ameriks tha , se gjendja e shtypit n Shqipri vitet e fundit ka qen pak a shum e pandryshuar.N lidhje me kt ajo vlersoi se reformat q ishin ndrmarr n kt drejtim, kan ngecur n vend. Nga njra an vihen re problemet e shkaktuara nga qeveria dhe nga ana tjetr nj far mungese vullneti pr ti prmirsuar ligjet. shihen vazhdimisht probleme me autocensurn, nj nga problemet m t vshtira pr tu zgjidhur. Kjo dukuri ndodh jo vetm pr shkak t presionit t qeveris, por edhe pr shkak t problemeve ekonomike m t vshtira pr tu diktuar.Kto ishin disa nga problemet kryesore n Shqipri dhe n vitin 2007 nuk pam ndonj prmirsim, tha zonja Karlekar, duke shtuar se duke pasur parasysh Evropn Lindore, n prgjithsi, Shqipria sht diku nga mesi, as shum mir, por as shum keq pr nga niveli i shtypit.Freedom House thot se liria e informimit n Shqipri sht e garantuar n kushtetut, por zyrtart shpesh u rezistojn krkesave t medias, ndrsa gazetart nga ana e tyre nuk u shkojn deri n fund krkesave t tyre dhe n prgjithsi nuk i njohin t drejtat e tyre ligjore.Kshilli Kombtar i Radio Televizionit vazhdoi t prballej me akuza pr politizim n favor t qeveris dhe personeli e fondet pr t vazhduan t ishin t pamjaftueshme.
Media n Shqipri vazhdoi t paraqiste nj larmi kndvshtrimesh n vitin 2007, por organet kryesore patn prirjen t mbshtesnin ose njrin grupim politik ose tjetrin.OSBE-ja njoftoi se radio-televizionet e zbutn njanshmrin e tyre t zakonshme dhe bn nj pasqyrim t ekuilibruar para zgjedhjeve lokale t shkurtit ,megjithse partit e vogla nuk u pasqyruan sa duhej. N raport thuhet se rregullat pr caktimin e reklamave dhe heshtjen zgjedhore para votimit nuk u respektuan.Ndrkoh, mbrojtsit e liris s shtypit vazhduan n vitin 2007 ta nxisin qeverin q t mos ta quaj m vepr penale shpifjen,por megjithate ai nuk sht abroguar akoma. N vitin 2007 nuk pati njoftime pr hapjen e ndonj shtjeje penale pr shpifje.Sipas raportit, mungesa e transparencs pr pronsin dhe financimet, e ekspozon median ndaj akuzave t pabazuara t ndikimit nga bota e krimit, ose motive t tjera. Radio-televizioni publik sht prgjithsisht n favor t autoriteteve dhe personeli i tyre ndryshon sa her q ndryshon qeveria.Organet e medias s shkruar shpesh kan lidhje t hapura me partit politike ose grupet e interesave dhe praktikisht asnjra prej tyre nuk jan n gjendje t mbijetojn vetm nga reklamat dhe abonimet. Televizionet kryesore kan m shum fitime, por ato ndjejn presionin e kompanive kryesore q japin reklamat. Tregu i radiove mbizotrohet nga muzika dhe emisionet zbavitse. Vetm katr nga 40 stacionet japin lajme origjinale.
Shum gazetar n Shqipri punojn pa kontrata, duke shtuar pasigurin pr vendin e puns dhe duke inkurajuar auto-censurn. T gjitha mediat kan vshtirsi t deprtojn n zonat rurale, pr shkak t infrastrukturs s dobt dhe problemeve ekonomike. Nj gj e till prek veanrisht internetin, t cilin e prdor rregullisht afrsisht vetm 13 pr qind e popullsis.Pra sic shikohet media sht paqsyr e nevilet demokratik dhe ekonomik.Ajo zhvillohet dhe rritet s bashku me demokracin.Por duhet pranuar se media ecn m shpejt se prsosja e demokracise.Ndarja e medias kryesisht n mbshtetje t t Djathts apo t Majts prbn nj problem me pasoja bashkkohore.Sa m shum media t jet e pavarur dhe e lir aq m shum prgatitet opinioni I vetyet I zhvillimneve t vndit,aq m shum forcohet shteti ligjor,po aq shum luftohet korrupsioni politik dhe eknomik.Pr kt arsye Napoleon Bonoparti shkruante se katr gazetave armiqsore duhet tu friksoshesh m shum se sa mijra bajonetave
Shkurtimisht,kur shkohet ne historin ton t zhvillimit; kto jan edhe shkaqet e ekuilibrit t t njts priudh t plagve etiko-fizike t medias me plagt q ka marr demokracia.Lexuesi mjafton t kujtoj vitet 1997 dhe me nj her sht n gjndje t kuptoj se sa influencuan tek media plagt e rnda q mori demokracia ato vite. Edhe vendosja historike e liris q i njihet medias me kalimin n demokraci rrjedh nga kjo fjali.Trheqja e medias n litarin e nj qeverie q ia njeh pavarsin medias, pavarsin, t ciln shumicn e kohs e kritikon nuk sht nj rastsi,por sht nj realitet shoqror.N psikozn e tyre ata e shikojn vehtvehten pronart e vrtet t ktij vndi.Kjo prbn shoqrin e fatit t medias me demokracin.Kta dy shok fati,t cilt ngelen pa zot n cfardo lloj periudhe qoft, jan t smur me punn e prbashkt t mentalitetit q bien n dorn e tyre,kan marr goditje,kan hyr n koma,ndoshta n disa vnde kan vdekur dhe kan prfunduar n xhanaze.Kshtu,mund t shikohet ndryshimi n mentalitetin e disa demokracive dhe t pronarve t medias,por ka nj marrdhnie interesi midis tyre.Si prfundim i prgjithshm i asaj q prmbys mbi gjunj median me demokracine dhe q nuk mbetet n kembe nj gj, sht cshtja e interesit t njt dhe t prbashkt.
* * *
Funksionet e medias s sotme mund t prmbledhet n drejtim t informimit,t argtimit, t dhnies s rekalms dhe drejtimit t komunitetit. Midis mjeteve t medias moderne bjn pjes gazetat,revistat,radiot,televizori,interneti dhe telefonia mobile. Media e pa varur dhe e lir ,z vend midis vecorive m themelore t demokracis. Prej vitit 1991, 3 Maji ,festohet si Dita e Liris s Shtypit Botror ."Media",e cila sht nj fjal me origjin Latine ka ardhur nga fjala "medium" dhe ka mbritur ne kuptimin publikim .Drejtuesit e medias,n saj t zgjedhjes s tems dhe n saj t vendimit pr formn e prezantimit t tems,realizojn detyrn e orientimit t shoqris,prgatitjes s opinionin publik. Sot n bot ka m tepr se 300.000 gazeta dhe revizta ,mbi 3.000 kanale televizive dhe rreth 6.000 agjensi lajmesh . Nga veprimtarit q realizohen,harxhimet vjetore pr reklamn q bhen n kuadrin botror kalojn 400 miliard dollart dhe vazhdojn t jen n rritje. Dhe kjo , tregon se nj pjes e rndsishme e burimeve t t ardhurave t medias sigurohen nga reklama Vecanrishth kanalet e televizioneve ,nqoftse kanalet nuk jan t shifruara, t gjitha t ardhurat i sigurojn nga reklama.Dhnia e lajmeve dhe inforamacioneve t plota,t pa anshme dhe t kuptueshme sht shum e rndsishme. Mos brja akoma e lajmeve n kuptimin e t drejts s njeriut,t mbrojtjes s prfitimeve dhe zbatimit pa hetim jan temat mbi t cilat qndrojn m shum media n bot. Prvec ksaj ato qndrojn edhe mbi tema sic jan mos prdorimi I informacioneve dhe lajmeve q nuk jan t prshtatshme pr fmijt si dhe zgjedhjen e kujdesshme t publikimeve q bhen pr t vegjlit. Gjat vitit 2006 humbn jetn n krye t detyrs 167 pjestar t medias. Sumica e t vdekurve ,erdhi pr shkak t publikimit t kriminelve ose t mundsis s zbulimit t tyre. N vitin 1933 ,Hitleri asgjesoi duke i djegur me dhjetra mij libra q vlersoheshin t dmshme pr komunitetin. Akoma, media n disa vnde krkohet t mbahet nn kontrollin e forms serioze nga ana e qeverisjeve. Kshtu ,punohet ti parandalohet popullit marrja e informacioneve t vrteta dhe reale .Pr m tepr ka edhe veprimtari q realizohen posacerisht pr influencimin e medias. Radioja e par filloi m 24 Dhjetor 1906,kur mendohej se biseda e par telefonike ndr kontinentale u b n vitin1956 , athere mund t kuptojm si u zhvillua komunikimi n kto 50 vjet. Televizionin pr her t par si mjet n propagande e prdorn Nazistt, duke filluar nga 22 Marsi 1935.Sateliti i par i medias fluturoi ne hapsir n vitin 1960. Ndrsa sot ,dihet se n orbit ndodhen afrsisht 800 satelit.N t ardhmen , parashikohet q pjsa m e madhe e gazetave dhe revistave do t lexohen me ndihmen e kompjuterit dhe telefonave mobil ,dhe seicili do tu jap prparsi informacioneve q dshiron.Kshtu, me lehtsi mund t mbrihet tek lajmet e minuts s fundit.Por ,ka edhe nga ata q dalin kundr ksaj forme ndryshimi.Vecanrisht, ata q japin reklama, nuk e dshirojn kt ndryshim. T gjitha kto zhvillime t medias dhe t komunikimt global e kan kthyer botn n nj shtpi t vogl,nga e cila msohet se cfare ndodh n t gjith botn.
* * *
Koht e fundit Organizata Freedom House publikoi n Uashington raportin vjetor pr lirin e shtypit n bot, sipas s cilit shtypi n Shqipri vazhdon t jet pjesrisht i lire dhe nn presion politik dhe ekonomik. Mes 195 vndeve, Shqipria radhitet n vendin e 105 .Midis t tjerave, n raport nnvizohet se qeveria e kryeministrit Sali Berisha gjat vitit 2007 ushtroi presion ndaj medias me prirje pro-opozitare , duke i akuzuar ato se kishin marr fonde nga grupe t krimit t organizuar. Karin Deutch Karlekar, studiuese e organizats Freedom House dhe Redaktore Menaxhuese e raportit, n nj intervist pr Zrin e Ameriks tha , se gjendja e shtypit n Shqipri vitet e fundit ka qen pak a shum e pandryshuar.N lidhje me kt ajo vlersoi se reformat q ishin ndrmarr n kt drejtim, kan ngecur n vend. Nga njra an vihen re problemet e shkaktuara nga qeveria dhe nga ana tjetr nj far mungese vullneti pr ti prmirsuar ligjet. shihen vazhdimisht probleme me autocensurn, nj nga problemet m t vshtira pr tu zgjidhur. Kjo dukuri ndodh jo vetm pr shkak t presionit t qeveris, por edhe pr shkak t problemeve ekonomike m t vshtira pr tu diktuar.Kto ishin disa nga problemet kryesore n Shqipri dhe n vitin 2007 nuk pam ndonj prmirsim, tha zonja Karlekar, duke shtuar se duke pasur parasysh Evropn Lindore, n prgjithsi, Shqipria sht diku nga mesi, as shum mir, por as shum keq pr nga niveli i shtypit.Freedom House thot se liria e informimit n Shqipri sht e garantuar n kushtetut, por zyrtart shpesh u rezistojn krkesave t medias, ndrsa gazetart nga ana e tyre nuk u shkojn deri n fund krkesave t tyre dhe n prgjithsi nuk i njohin t drejtat e tyre ligjore.Kshilli Kombtar i Radio Televizionit vazhdoi t prballej me akuza pr politizim n favor t qeveris dhe personeli e fondet pr t vazhduan t ishin t pamjaftueshme.
Media n Shqipri vazhdoi t paraqiste nj larmi kndvshtrimesh n vitin 2007, por organet kryesore patn prirjen t mbshtesnin ose njrin grupim politik ose tjetrin.OSBE-ja njoftoi se radio-televizionet e zbutn njanshmrin e tyre t zakonshme dhe bn nj pasqyrim t ekuilibruar para zgjedhjeve lokale t shkurtit ,megjithse partit e vogla nuk u pasqyruan sa duhej. N raport thuhet se rregullat pr caktimin e reklamave dhe heshtjen zgjedhore para votimit nuk u respektuan.Ndrkoh, mbrojtsit e liris s shtypit vazhduan n vitin 2007 ta nxisin qeverin q t mos ta quaj m vepr penale shpifjen,por megjithate ai nuk sht abroguar akoma. N vitin 2007 nuk pati njoftime pr hapjen e ndonj shtjeje penale pr shpifje.Sipas raportit, mungesa e transparencs pr pronsin dhe financimet, e ekspozon median ndaj akuzave t pabazuara t ndikimit nga bota e krimit, ose motive t tjera. Radio-televizioni publik sht prgjithsisht n favor t autoriteteve dhe personeli i tyre ndryshon sa her q ndryshon qeveria.Organet e medias s shkruar shpesh kan lidhje t hapura me partit politike ose grupet e interesave dhe praktikisht asnjra prej tyre nuk jan n gjendje t mbijetojn vetm nga reklamat dhe abonimet. Televizionet kryesore kan m shum fitime, por ato ndjejn presionin e kompanive kryesore q japin reklamat. Tregu i radiove mbizotrohet nga muzika dhe emisionet zbavitse. Vetm katr nga 40 stacionet japin lajme origjinale.
Shum gazetar n Shqipri punojn pa kontrata, duke shtuar pasigurin pr vendin e puns dhe duke inkurajuar auto-censurn. T gjitha mediat kan vshtirsi t deprtojn n zonat rurale, pr shkak t infrastrukturs s dobt dhe problemeve ekonomike. Nj gj e till prek veanrisht internetin, t cilin e prdor rregullisht afrsisht vetm 13 pr qind e popullsis.Pra sic shikohet media sht paqsyr e nevilet demokratik dhe ekonomik.Ajo zhvillohet dhe rritet s bashku me demokracin.Por duhet pranuar se media ecn m shpejt se prsosja e demokracise.Ndarja e medias kryesisht n mbshtetje t t Djathts apo t Majts prbn nj problem me pasoja bashkkohore.Sa m shum media t jet e pavarur dhe e lir aq m shum prgatitet opinioni I vetyet I zhvillimneve t vndit,aq m shum forcohet shteti ligjor,po aq shum luftohet korrupsioni politik dhe eknomik.Pr kt arsye Napoleon Bonoparti shkruante se katr gazetave armiqsore duhet tu friksoshesh m shum se sa mijra bajonetave