Disonanca njohëse

“Kundrshtoni shum dhe binduni pak, se bindja e verbr
t on n skllavri t plot” Uollt Uitman

Me t kuptuar se po veprojm n kundrshtim me qndrimet tona t zakonshme, ose me t marr vendime q favorizojn nj alternativ tjetr pr t ciln nuk jemi t bindur, ather n kt rast kemi disonanc njohse. Teoria e disonancs njohse e socialpsikologut amerikan, Leon Festinger (1920-1989) sht nga m t njohurat. N krye t veprs s tij gjejm postulatin e famshm t poetit amerikan, Uollt Uitman: “Kundrshtoni shum dhe binduni pak, se bindja e verbr t on n skllavri t plot”. Domethn se gjith teorin e tij e prshkon ky rebelim mahnits, kjo liri e mrekullueshme dhe mosnnshtrim shkmbor. Nuk sht fjala pr t kundrshtuar kot m kot dhe ksaj ideje t’i qndrosh kot! Sepse Festingej jo njher brtet me z t lart deri n kup t qiellit: Se vetm budallenjt kundrshtojn kot!... T gjitha kto ngjajn si dy pika uji me realitetin ton t prditshm. Kshtu dikush mendon se “duke ecur kundr rryms” fiton m tepr pik. Ose duke hedhur posht me shum “argumente” nj libr, nj projekt, nj studim, nj rrug, nj hidrocentral t vogl etj., bhet i pranueshm nga shoqria, mediat, ndonjher edhe politika. Por kryesore sht se kt “kundrshtim” e bjn pr halle t tjera, “pr t’u promovuar” n institucionet drejtuese, domethn pr t fituar kredite t rreme. Domethn sa pr t zn nj qoshe t ngroht, nj vend pune dhe aq. T tjerat rregullohen vetvetiu.

Por ’do t thot “t kundrshtosh shum dhe, vetkuptohet, t bindesh pak”? Sigurisht, hapsira e ktij pohimi mushton n mnyr t buhishme mendime t drejta e t ardhangta. T kundrshtosh sht n themel t demokracis, por at q kundrshton duan ta shohin t pjekur t gjall! Kjo sht e vrteta e hidhur. Prandaj dhe n t gjitha institucionet gjen t ulur kmbkryq konformizmin patetik. Vese edhe kta, t konfirmuarit e hatashm, i gjen t tronditur doemos nn disonancn njohse t Festingerit. Nuk sht thjesht nj luft e njohur motivesh, q bn pjes n t, por nj veprim q vjen n kundrshtim me qndrimin tnd. Ti, i dashur mik, mund ta kundrshtosh me zjarr nj praktik t caktuar q mund t t oj n dyert e korrupsionit, por kjo nuk ka t bj fare me bindjet e tua politike dhe qndrimin tnd t njohur n vijn politike.

Shikoni me mahnitje se n t njjtin krah politik nuk ka kundrshtime, prve ndonj zri t vakt dhe i pashoqruar me veprime q vijn si rrjedhoj e kundrshtimit. (Mund t sillni ndr mend Lvizjen pr Mendimin Ndryshe t PS-s, por edhe mjaft lvizje t tjera n politik.) Gjithashtu, nuk sht fjala pr qndrimin opozitar. Kundrshtimi ka t bj me jetn e prditshme, me punn, me analizat e holla e t kujdesshme t veprave letrare – artistike e shkencore, sepse kshtu kemi nj prvoj t re q na largon nga disonanca njohse e Festingerit. Ne ndiejm tension (disonanc) kur dy mendime apo bindje njlloj t arritshme jan psikologjikisht t paqena. Kjo gjendje prodhon kundrshtim, mosbindje, por s’ka se si t jet kundrshtim ala Bollano, apo dika tjetr q s’ka lidhje me frustracionin e prodhuar nga mrzia q t shkakton disonanca n vetvete. ’do t thot “kundrshtim ala Bollano”? Kjo sht “bindje e verbr” ndaj dikujt tjetr q pa dyshim t on n skllavri t plot!

Duartrokitjet, brohoritjet e teprta, ulrimat zgjedhore, patetika e smur, frazat bajate premtuese, krcllima e drobitur e dhmbve – t gjitha kto prodhojn frik dhe bindje t verbr, pra munges demokracie, jet t vagullt, kuturisje t sipranura pr t’i mbushur mendjen vetes se e ke mir. Ajo q na shoqron n do rast sht gjendja e plasaritur midis sjelljeve dhe qndrimeve. Ka brenda, ose midis tyre, shum paqndrueshmri, ka patjetr hipokrizi, trysni dhe nj produkt q del stresit dhe frustracionit t padukshm. T gjitha kto njeriu i quan t teprta dhe “bindet” se e ka nn kontroll ankthin, stresin dhe frustrimin e tij. Mirpo, krimbi sht brenda dhe e bren njeriun n thellsi dhe pa u kuptuar. Rezistenca n kt rast sht m e vogl se energjia e harxhuar, q do t thot se adrenalina e kundrshtimit dhe e mosbindjes (jo e nihilizmit dhe s’ka t bj fare me kt!) sht dhe bhet e dobishme. Me fjal t tjera, kundrshtimi dhe mosbindja (disonanca) shoqrohen me ankth, stres, frustrim etj. Dhe kto nuk kontrollohen, vijn vetiu, nuk shugaten leht dhe as dromcohen leht. Madje, as ndonj ploj e llahtarshme mendimesh nuk mund t ndikoj n asgj, as ngre pesh dhe nuk ndihmon. Kshtu, nse ti kundrshton q rruga t mos kaloj n kt terren t rrshqitshm dheu (dhe nuk e ke hallin teksa saktsisht rruga do t kaloj n pronn e dikujt q sht e lidhur me interes miqsor ose parash...), ather argumentet do t jen bindse dhe ti nuk ke as ankth, as stres, as lodhje e mbingarkes nervore. Prkundrazi je tejet i lehtsuar. Pra nuk ka disonanc!

“Q prej mikrobit t nj ideje, un zhvillova teorin time t reduktimit t disonancs – prshtatja e imazhit t bots me at q ndien apo me at q ke br”, shkruan socialpsikologu Festinger dhe ne i japim t drejt. Sepse ne i bindim t tjert q t prshtatin nj qndrim t ri dhe sjellja e tyre duhet t ndryshoj duke filluar q ktej. Por mund t ndodh q ne t’i bindim njerzit t sillen ndryshe, ather qndrimi i tyre duhet t ndryshoj si rrjedhoj e vetbindjes. Kshtu, hap pas hapi, disonanca njohse dhe reduktimi i saj paraqet mjaft parashikime habitsh. Kryesore n kt rast sht t kuptuarit e tyre para kohe...

Por n realitetin e prditshm jan t tjer ata q mbjellin panikun prmes kundrshtimit t hapur apo t kamufluar. Jan pikrisht kta “bos” origjinal e t malult q trheqin pr hunde t tjert, madje edhe t gjith njerzit e atij krahu politik apo shoqror, sigurisht pr njfar kohe, apo disa t tjer edhe prgjithmon. N kt rast kjo dukuri quhet “mbjellje e kundrshtimit” dhe i ngjan m tepr opozitarizmit. Me kt rast m duhet t’i mbyll kto shnime, po me at shnim q e mbyll disonancn njohse edhe Festingeri, me fjalt e famshme t poetit t madh amerikan, Uollt Uitman: “Mund t trhiqni pr hunde t gjith njerzit pr njfar kohe, apo disa njerz prgjithmon, por kurr nuk mund t’ia hidhni dot mms suaj!”