Faik Konica dhe portreti i Shqipërisë së vitit 1905 përmes vështrimeve të Edith Durhamit

Një nga shkrimet më interesante të Faik Konicës, botuar në revistën “Albania” në vitin 1905, rikthen në vëmendje udhëtimin e studiueses dhe udhëtares britanike Edith Durham nëpër Shqipëri dhe Ballkan.

Në shkrimin me titull “Shqipëria e gjukuar prej një zonje inglize”, Konica analizon librin e Durhamit dhe përshtypjet që ajo kishte krijuar gjatë udhëtimeve të saj në trevat shqiptare. Nga Korça, Kolonja e Përmeti, deri në Tepelenë, Vlorë, Berat, Elbasan, Tiranë, Krujë, Shkodër dhe Mirditë, Durham dokumentoi jetën, zakonet, problemet politike dhe marrëdhëniet shoqërore të kohës.

Konica e vlerëson veçanërisht faktin se Durham nuk shkruante për Shqipërinë nga larg, por e kishte përshkuar atë dhe kishte komunikuar drejtpërdrejt me banorët. Për të, vëzhgimet e saj ishin një dëshmi e rëndësishme për mënyrën se si shihej Shqipëria në fillim të shekullit XX.

Një pjesë e rëndësishme e shkrimit i kushtohet Korçës, të cilën Durham e përshkruan si një nga qytetet më të qytetëruara dhe më paqësore të Perandorisë Osmane në Evropë. Ajo veçon edhe shkollën shqiptare të vajzave, ndërsa vëren zhvillimin kulturor dhe arsimor të qytetit.

Në Elbasan, udhëtarja britanike ndeshet me një shoqëri të etur për dije. Konica sjell vëzhgimin e saj se banorët përpiqeshin të mësonin gjuhë të huaja dhe të siguronin libra, pavarësisht kufizimeve të kohës. Durham e sheh qytetin si një qendër me potencial të madh ekonomik dhe kulturor.

Në udhëtimin drejt veriut, ajo përshkruan edhe mikpritjen shqiptare. Në Mirditë, një prej episodeve më të veçanta është takimi me klerikun dhe veprimtarin Monsinjor Preng Doçi, të cilin Durham e paraqet si një figurë të arsimuar dhe të përkushtuar ndaj komunitetit të tij.

Përmes rrëfimeve të saj, Durham përshkruan edhe jetën e përditshme: hanet, mënyrën e udhëtimit, veshjet tradicionale, marrëdhëniet mes banorëve, shkollat, institucionet fetare dhe kushtet e vështira në të cilat jetonte një pjesë e madhe e popullsisë.

Konica, ndërkaq, e përdor librin e Durhamit edhe për të bërë një kritikë të fortë ndaj administrimit osman dhe politikave të fuqive të kohës në Ballkan. Ai argumenton se shumë prej problemeve të Shqipërisë ishin pasojë e drejtpërdrejtë e një qeverisjeje që, sipas tij, kishte penguar zhvillimin e vendit.

Shkrimi është gjithashtu një dëshmi e rëndësishme për mënyrën se si intelektualët shqiptarë të fillimit të shekullit XX e shihnin nevojën për arsim, zhvillim ekonomik dhe afirmim kombëtar.

Më shumë se një shekull pas botimit, teksti i Konicës mbetet një dokument me interes të veçantë kulturor dhe historik. Ai bashkon vëzhgimet e një udhëtareje të huaj me këndvështrimin e një prej figurave më të rëndësishme të kulturës dhe publicistikës shqiptare.

Përmes këtij shkrimi, lexuesi i sotëm mund të krijojë një pamje të Shqipërisë së vitit 1905: një vend me varfëri dhe probleme të shumta politike, por njëkohësisht me një shoqëri që kërkonte dije, arsim, zhvillim dhe një të ardhme më të mirë.

“Shqipëria e gjukuar prej një zonje inglize” mbetet kështu një dëshmi e rrallë e takimit mes vështrimit të një udhëtareje evropiane dhe mendimit kritik të Faik Konicës për Shqipërinë e fillimshekullit XX.