Harmonia q kushtzon rendin e organizimit t bots
(Kulturofilozofia e tregimit Lumi i Madh t Mitrush Kutelit)
I shkruar n 1944 dhe i ripunuar n 1965, tregimi i Mitrush Kutelit Lumi i Madh, ka njohur disa botime deri n prfshirjen e ktij tregimi n botimin e Veprs s plot t Kutelit nga sh.b Naim Frashri, Tiran 1989. Ky tregim nuk sht prfshir ndr antologji shkollore mesa di un, e as nuk sht przgjedhur ndonjher n ndonj antologji t prozs shqipe brenda ose jasht vendit. Por m e uditshmja sht se pr kt tregim nuk sht shkruar as edhe nj rresht n t ashtuquajturn kritik letrare. T paktn n parathnien e vet prej 59 faqesh q shoqron veprn e plot t Kutelit, Nasho Jorgaqi l pa prmendur vetm kt tregim (si duket, lnda e ktij tregimi ka qen e palakmueshme pr kritikun, pasi narracioni i tij nuk evidenton ndonj prplasje ose konflikt t thell social-politik shtresash). Nuk sht preferuar t flitet fare pr kt tregim as n librin e Aurel Plasarit Kuteli midis t gjallve dhe t vdekurve, as n Letrsia moderne shqipe t Sabri Hamitit.
Prandaj, duke e patur objekt t ligjrimit kt tregim, e shpall menjher se Lumi i Madh sht nj ndr tregimet m t veanta t Kutelit, dhe ndoshta i vetmi n letrsin shqipe pr kah problematika e pazakont q trajton, - at t gjetjes s nj ekuilibri etik t bashkekzistencs s njeriut me natyrn. Kundrvnia binare q bashkshoqron konfliktualitetin e rrfimit jepet qysh n fillim t tregimit me an t kulturologjemave Njerzit dhe Lumi, ose, thn ndryshe, - opozicionit binar kultur/natyr. Kuteli e sheh nga nj pozicion modern pr kulturofilozofin fenomenin antonimik kultur/natyr jo vetm si konfliktual, por edhe si prplotsues t ndrsjellt q prbjn botn e qenies njerzore. Didaktika kuteliane e gjith tregimit sht kjo: njher e nj koh, njerzit i hyn n hak Natyrs (Lumit t Madh). Ajo duroi t gjitha poshtrimet, por nj dit u hakmor, duke i ndshkuar njerzit pr zullumet e kryera. Q nga ajo dit, njerzit e humbn betejn me t dhe nuk i ran m n qaf, por as ajo m nuk i ngau. Ksodore u vendos pakti i paqes dhe bashkekzistencs s njerzve dhe natyrs (Lumit t Madh). Narracioni linear i tregimit i prmbahet dialogjizmit ndrmjet banorve t fshatit dhe Lumit t Madh dhe ndrpritet rregullisht nga zri autorial, i cili saktson imtsira prshkrimore, fakte biografike, detaje portretizuese, vlersime, qndrime, sentenca popullore, meditime, ka e elektrizon sfondin psiko-filozofik t rrfimit. Megjithat, kt dialogjizm t kolektivit t banorve dhe Lumit t Madh, Kuteli na e jep qysh n fillim t tregimit si t prfunduar e definitiv, q i prket tashm nj kohe t shkuar, duke e vn theksin n disfatn e njerzve kur njher e nj koh gjakuan ta nnshtrojn fuqin e lir e t pabindur t natyrs (jo m kot Kuteli e quan at Lumi i Madh, lum ky q udhn e tij mesprmes fshatit e ka hapur me shpat n dor).
Ironia e Kutelit qndron n pabarazin e ksaj prleshjeje, duke shprehur karakterin egoist t njerzve me gryksin e tyre t prbashkt dhe ethen e prfitimit maksimal, tendencn drejt nj qllimi, prkundr prkohsis biologjike t tyre prej vdektarsh, duke iu kundrvn zemrgjersis s natyrs s prjetshme q shkak dhe qllim ka vetveten dhe q nuk gjakon pr kah qllimet n kontekstin e t kuptuarit njerzor. Kt Kuteli na e jep qysh n fjalin e par t tregimit, duke na paralajmruar ksisoj se konflikti q do t rrfej m posht prbhet prej dy filozofemash prjetsisht t pabarabarta n raportin e forcave mes sosh:
Njerzit t mir a t ligj, t bukur a t shmtuar, t pasur a t varfr vijn e shkojn, por Lumi yn i Madh lum ishte, Lum sht.
Kuteli i prshkruan sakt e me hollsi maniakale t gjitha vendet nga e merr mn (zanafilln) Lumi i Madh, gjith topografin e vendeve q prshkon Lumi me emrtime t dendura, deri n at segment udhe q i duhet t prshkoj mesprmes fshatit. Pikrisht kjo pjes prbn edhe segmentin e rrfimit, toposin ku ndodh kronika e konfliktit mes banorve t fshatit me Lumin e Madh. Problemi i kulturs thot dhe shkenctari dhe semiologu i madh rus Jurij Llotman, nuk mund t zgjidhet pa prcaktimin e vendit t saj n hapsirn jashtkulturore. Nj shtje t till mund ta formulojm kshtu: origjinaliteti i njeriut si krijes kulturore krkon ti kundrvihet bots s natyrs t kuptuar si hapsir jashtkulturore. Kufiri ndrmjet ktyre dy botve jo vetm do ta veoj njeriun nga krijesat e tjera jashtkulturore, por edhe do t hyj brenda psiqiks dhe veprimtaris njerzore1.
Kundrvnia korrelative ndrmjet Natyrs (Lumi i Madh) dhe Kulturs (kolektivi i individve t bashksis s fshatit) cek nj an tepr t rndsishme morale, at t meskinitetit si botperceptim individual brendaprbrenda kulturs, karakterin pervers t kulturs s bashksis prball rendit harmonik e shprfills t natyrs. Ja se si i prshkruan Kuteli qasjet dhe intencn e njerzve ndaj Lumit t Madh:
O Lum, largohu nga sinori im e hidhu matan, n sinorin e fqinjit: gnjeje, batise, batrdise! Ata t ans tjetr ia prisnin: Jo, Lum, mos cno ktej, po kafsho sa t mundesh andej: prish, shkreto, shkatrro!
Ngushtimi, shfrytzimi dhe nnshtrimi i Lumit t Madh, ndodh proporcionalisht me rritjen e mendjemadhsis s njerzve, vetbesimin dritshkurtr n forcat e djallzit e tyre dhe m s fundi, arrogancn, derisa Lumi katandiset ashtu, me dy pllmb uj sa ta kalonte kndesi pa lagur kraht:
Njher dikush e teproi: Ore, se ke mir! E ngushtove shum lumin. Ai qeshi: Le t shkoj ti qahet gjykatores! Lumi nuk shkoi ti qahej gjykatores, se e dinte q hante rryshfet, po i duroi t gjitha.
Arroganca arrin prfundimisht ta zemroj Lumin, kur fyhet e cnohet n vet energjin totemike t emrit, n sakralitetin e q prmban emri (le t kujtojm se sa produktivitet sakral ka n shqip fjala lum: lumturi, i lum, Lummadh, e marrt lumi, etj):
Pastaj, kapak prmbi t gjitha, ia preu udhn beu i madh me dy a tre sejmen prapa, e i tha:
- Dgjo, or ti, prrua mali!
- Sjam prrua bej, por tamam lum. E n do ta dish mir e paq, m thon Lum i Madh.
- Tyt, bre! Harbut! Prrua t thash, prrua je!
Por Lumi i Madh, i sigurt pr hakmarrjen nuk e prish terezin, ai, sipas Kutelit, vese qeshi nn mustaqe. Dhe kur ndodh vrshimi i madh q prlan prpara do penges, njerzit, pasi provojn ritualet e lutjeve me hoxh e me prift, bn sipas kanunit shum-shum t vjetr: nxorn ne pragu i ders spatat e latat, thikat e hanxhart, pallat e mome t gjitha armt q presin e i vun me heun lart, q pika e shiut t pritet prgjysm, t vritej, t vdes Ca, edhe m trima, i ran qiellit me stringla e pisqolla, q ta hapnin, ti bnin cop ret Pellazg kta, ore!
Dualizmi biosocial i thelbit t vet njeriut ka shpn e gjithher do t shpjer n po t njjtin dualizm: organizimin e mjedisit t banimit, duke u konfrontuar me elementt e natyrs, thjesht pr vol t ekzistencs njerzore. Kuteli ngre n tregimin e tij nj shqetsim shumplansh t rrafsheve filozofike, etike dhe morale, - prishjen e ekuilibrit midis natyrs dhe njeriut. Prishja e ksaj balance n dm t natyrs, hyrja n hak asaj, ka shkaktuar prgjat memories s njerzimit drama e madje katastrofa t prbotshme, q nga ato prehistorike (mbytja e Atlantids ose sipas metafors biblike, Prmbytja e Madhe, shpartallimin e mamuthve, lakuriqsin ranore t Saharas apo masakra t shumta peisazhi n Euroazi deri tek katastrofat e mdha t ekosistemeve apo lndve e centraleve brthamore n botn bashkkohore.
N librin e tij Kultura dhe Bumi, Jurij Llotman, duke arsyetuar mbi nj poezi t Fjodor Tjutjevit me epigraf: Est in arundineis modulatio musica ripis, flet mbi honin e dyfisht tutjevian midis natyrs s dyfisht t njeriut si krijes t regjistruar n natyr dhe q nuk przihet me t. Ja se si shprehet ky ankth torturues n vargjet e Tjutjevit:
Akord gjakftoht tejkund do pore.
Kumbim gjithkah npr natyr, -
Porse liria jon iluzore
Njeh vetmse Disharmonin.
Prej nga, si lindi disharmonia?
Dhe pse n korin e pavdar
Shpirti nuk kndon si deti,
Dhe qan kallami mendimtar?
Dhe q nga toka gjer tek yjt -
Gjith pa prgjigje gjer m tash.
Z ulrits nshkrettir-
Protest e shpirtit zemrak.
Natyra, sipas Tjutjevit, sht e pajisur me harmoni. Asaj, sikundrse edhe n tregimin e Kutelit, i kundrvihet disharmonia e shpirtit njerzor. Sipas Llotmanit, nocioni filozofik i harmonis nnkupton trsin n multiformitet; n muzik ajo dften kumbimin e shum toneve n nj trsi t vetme dhe s andejmi ka qen huajtur nga pitagoriant q studionin harmonin e sferave, d.m.th. rrotullimin e rregullt t trupave ndriues qiellor rreth zjarrit qndror 2. Por edhe Svedenborgu flet pr konstabilimin e harmonis q kushtzon rendin e organizimit t bots. Hendeku tjutjevian ndrmjet njeriut dhe bots jep n mnyr aq t ngjashme te Mitrush Kuteli kontradiktn ndrmjet harmonis dhe disharmonis. Ndrsa harmonin Tjutjevi e prfytyron si prjetsisht t pandryshueshme ose si qensi prjetsisht t prsritur, po e njjta gj ndodh me Lumin e Madh t Kutelit, i cili e ka prfshir njeriun n disharmoniken, d.m.th. n lvizjen e shtjelluar josimetrike. Ndrkaq ne i jemi qasur shtjes kryesore: konfliktit ndrmjet lvizjes s mbyllur (vrshimet e Lumit t Madh), d.m.th t prsritur rregullisht dhe lvizjes m drejtim linear.
N analogji t plot me thelbin e mesazhit t tregimit kutelian Lumi i Madh, dua ta prfundoj kt ligjrat, duke cituar fjalt e nj pedagogu moskovit, kulturologut t njohur Mihaill Jampolskijt, i cili gjat nj leksioni, e karakterizoi kshtu konfliktin e vjetr Civilizim/Natyr: Gjat gjith historis s civilizimit njeriu e ka pshtyr n fytyr natyrn. Natyra nga ana e vet, e ka fshir prej fytyre pshtymn e njeriut dhe, natyrisht, duke i krkuar thellsisht t falur atij, e ka pshtyr dhe ajo. Tani krahasoni forcat.
I shkruar n 1944 dhe i ripunuar n 1965, tregimi i Mitrush Kutelit Lumi i Madh, ka njohur disa botime deri n prfshirjen e ktij tregimi n botimin e Veprs s plot t Kutelit nga sh.b Naim Frashri, Tiran 1989. Ky tregim nuk sht prfshir ndr antologji shkollore mesa di un, e as nuk sht przgjedhur ndonjher n ndonj antologji t prozs shqipe brenda ose jasht vendit. Por m e uditshmja sht se pr kt tregim nuk sht shkruar as edhe nj rresht n t ashtuquajturn kritik letrare. T paktn n parathnien e vet prej 59 faqesh q shoqron veprn e plot t Kutelit, Nasho Jorgaqi l pa prmendur vetm kt tregim (si duket, lnda e ktij tregimi ka qen e palakmueshme pr kritikun, pasi narracioni i tij nuk evidenton ndonj prplasje ose konflikt t thell social-politik shtresash). Nuk sht preferuar t flitet fare pr kt tregim as n librin e Aurel Plasarit Kuteli midis t gjallve dhe t vdekurve, as n Letrsia moderne shqipe t Sabri Hamitit.
Prandaj, duke e patur objekt t ligjrimit kt tregim, e shpall menjher se Lumi i Madh sht nj ndr tregimet m t veanta t Kutelit, dhe ndoshta i vetmi n letrsin shqipe pr kah problematika e pazakont q trajton, - at t gjetjes s nj ekuilibri etik t bashkekzistencs s njeriut me natyrn. Kundrvnia binare q bashkshoqron konfliktualitetin e rrfimit jepet qysh n fillim t tregimit me an t kulturologjemave Njerzit dhe Lumi, ose, thn ndryshe, - opozicionit binar kultur/natyr. Kuteli e sheh nga nj pozicion modern pr kulturofilozofin fenomenin antonimik kultur/natyr jo vetm si konfliktual, por edhe si prplotsues t ndrsjellt q prbjn botn e qenies njerzore. Didaktika kuteliane e gjith tregimit sht kjo: njher e nj koh, njerzit i hyn n hak Natyrs (Lumit t Madh). Ajo duroi t gjitha poshtrimet, por nj dit u hakmor, duke i ndshkuar njerzit pr zullumet e kryera. Q nga ajo dit, njerzit e humbn betejn me t dhe nuk i ran m n qaf, por as ajo m nuk i ngau. Ksodore u vendos pakti i paqes dhe bashkekzistencs s njerzve dhe natyrs (Lumit t Madh). Narracioni linear i tregimit i prmbahet dialogjizmit ndrmjet banorve t fshatit dhe Lumit t Madh dhe ndrpritet rregullisht nga zri autorial, i cili saktson imtsira prshkrimore, fakte biografike, detaje portretizuese, vlersime, qndrime, sentenca popullore, meditime, ka e elektrizon sfondin psiko-filozofik t rrfimit. Megjithat, kt dialogjizm t kolektivit t banorve dhe Lumit t Madh, Kuteli na e jep qysh n fillim t tregimit si t prfunduar e definitiv, q i prket tashm nj kohe t shkuar, duke e vn theksin n disfatn e njerzve kur njher e nj koh gjakuan ta nnshtrojn fuqin e lir e t pabindur t natyrs (jo m kot Kuteli e quan at Lumi i Madh, lum ky q udhn e tij mesprmes fshatit e ka hapur me shpat n dor).
Ironia e Kutelit qndron n pabarazin e ksaj prleshjeje, duke shprehur karakterin egoist t njerzve me gryksin e tyre t prbashkt dhe ethen e prfitimit maksimal, tendencn drejt nj qllimi, prkundr prkohsis biologjike t tyre prej vdektarsh, duke iu kundrvn zemrgjersis s natyrs s prjetshme q shkak dhe qllim ka vetveten dhe q nuk gjakon pr kah qllimet n kontekstin e t kuptuarit njerzor. Kt Kuteli na e jep qysh n fjalin e par t tregimit, duke na paralajmruar ksisoj se konflikti q do t rrfej m posht prbhet prej dy filozofemash prjetsisht t pabarabarta n raportin e forcave mes sosh:
Njerzit t mir a t ligj, t bukur a t shmtuar, t pasur a t varfr vijn e shkojn, por Lumi yn i Madh lum ishte, Lum sht.
Kuteli i prshkruan sakt e me hollsi maniakale t gjitha vendet nga e merr mn (zanafilln) Lumi i Madh, gjith topografin e vendeve q prshkon Lumi me emrtime t dendura, deri n at segment udhe q i duhet t prshkoj mesprmes fshatit. Pikrisht kjo pjes prbn edhe segmentin e rrfimit, toposin ku ndodh kronika e konfliktit mes banorve t fshatit me Lumin e Madh. Problemi i kulturs thot dhe shkenctari dhe semiologu i madh rus Jurij Llotman, nuk mund t zgjidhet pa prcaktimin e vendit t saj n hapsirn jashtkulturore. Nj shtje t till mund ta formulojm kshtu: origjinaliteti i njeriut si krijes kulturore krkon ti kundrvihet bots s natyrs t kuptuar si hapsir jashtkulturore. Kufiri ndrmjet ktyre dy botve jo vetm do ta veoj njeriun nga krijesat e tjera jashtkulturore, por edhe do t hyj brenda psiqiks dhe veprimtaris njerzore1.
Kundrvnia korrelative ndrmjet Natyrs (Lumi i Madh) dhe Kulturs (kolektivi i individve t bashksis s fshatit) cek nj an tepr t rndsishme morale, at t meskinitetit si botperceptim individual brendaprbrenda kulturs, karakterin pervers t kulturs s bashksis prball rendit harmonik e shprfills t natyrs. Ja se si i prshkruan Kuteli qasjet dhe intencn e njerzve ndaj Lumit t Madh:
O Lum, largohu nga sinori im e hidhu matan, n sinorin e fqinjit: gnjeje, batise, batrdise! Ata t ans tjetr ia prisnin: Jo, Lum, mos cno ktej, po kafsho sa t mundesh andej: prish, shkreto, shkatrro!
Ngushtimi, shfrytzimi dhe nnshtrimi i Lumit t Madh, ndodh proporcionalisht me rritjen e mendjemadhsis s njerzve, vetbesimin dritshkurtr n forcat e djallzit e tyre dhe m s fundi, arrogancn, derisa Lumi katandiset ashtu, me dy pllmb uj sa ta kalonte kndesi pa lagur kraht:
Njher dikush e teproi: Ore, se ke mir! E ngushtove shum lumin. Ai qeshi: Le t shkoj ti qahet gjykatores! Lumi nuk shkoi ti qahej gjykatores, se e dinte q hante rryshfet, po i duroi t gjitha.
Arroganca arrin prfundimisht ta zemroj Lumin, kur fyhet e cnohet n vet energjin totemike t emrit, n sakralitetin e q prmban emri (le t kujtojm se sa produktivitet sakral ka n shqip fjala lum: lumturi, i lum, Lummadh, e marrt lumi, etj):
Pastaj, kapak prmbi t gjitha, ia preu udhn beu i madh me dy a tre sejmen prapa, e i tha:
- Dgjo, or ti, prrua mali!
- Sjam prrua bej, por tamam lum. E n do ta dish mir e paq, m thon Lum i Madh.
- Tyt, bre! Harbut! Prrua t thash, prrua je!
Por Lumi i Madh, i sigurt pr hakmarrjen nuk e prish terezin, ai, sipas Kutelit, vese qeshi nn mustaqe. Dhe kur ndodh vrshimi i madh q prlan prpara do penges, njerzit, pasi provojn ritualet e lutjeve me hoxh e me prift, bn sipas kanunit shum-shum t vjetr: nxorn ne pragu i ders spatat e latat, thikat e hanxhart, pallat e mome t gjitha armt q presin e i vun me heun lart, q pika e shiut t pritet prgjysm, t vritej, t vdes Ca, edhe m trima, i ran qiellit me stringla e pisqolla, q ta hapnin, ti bnin cop ret Pellazg kta, ore!
Dualizmi biosocial i thelbit t vet njeriut ka shpn e gjithher do t shpjer n po t njjtin dualizm: organizimin e mjedisit t banimit, duke u konfrontuar me elementt e natyrs, thjesht pr vol t ekzistencs njerzore. Kuteli ngre n tregimin e tij nj shqetsim shumplansh t rrafsheve filozofike, etike dhe morale, - prishjen e ekuilibrit midis natyrs dhe njeriut. Prishja e ksaj balance n dm t natyrs, hyrja n hak asaj, ka shkaktuar prgjat memories s njerzimit drama e madje katastrofa t prbotshme, q nga ato prehistorike (mbytja e Atlantids ose sipas metafors biblike, Prmbytja e Madhe, shpartallimin e mamuthve, lakuriqsin ranore t Saharas apo masakra t shumta peisazhi n Euroazi deri tek katastrofat e mdha t ekosistemeve apo lndve e centraleve brthamore n botn bashkkohore.
N librin e tij Kultura dhe Bumi, Jurij Llotman, duke arsyetuar mbi nj poezi t Fjodor Tjutjevit me epigraf: Est in arundineis modulatio musica ripis, flet mbi honin e dyfisht tutjevian midis natyrs s dyfisht t njeriut si krijes t regjistruar n natyr dhe q nuk przihet me t. Ja se si shprehet ky ankth torturues n vargjet e Tjutjevit:
Akord gjakftoht tejkund do pore.
Kumbim gjithkah npr natyr, -
Porse liria jon iluzore
Njeh vetmse Disharmonin.
Prej nga, si lindi disharmonia?
Dhe pse n korin e pavdar
Shpirti nuk kndon si deti,
Dhe qan kallami mendimtar?
Dhe q nga toka gjer tek yjt -
Gjith pa prgjigje gjer m tash.
Z ulrits nshkrettir-
Protest e shpirtit zemrak.
Natyra, sipas Tjutjevit, sht e pajisur me harmoni. Asaj, sikundrse edhe n tregimin e Kutelit, i kundrvihet disharmonia e shpirtit njerzor. Sipas Llotmanit, nocioni filozofik i harmonis nnkupton trsin n multiformitet; n muzik ajo dften kumbimin e shum toneve n nj trsi t vetme dhe s andejmi ka qen huajtur nga pitagoriant q studionin harmonin e sferave, d.m.th. rrotullimin e rregullt t trupave ndriues qiellor rreth zjarrit qndror 2. Por edhe Svedenborgu flet pr konstabilimin e harmonis q kushtzon rendin e organizimit t bots. Hendeku tjutjevian ndrmjet njeriut dhe bots jep n mnyr aq t ngjashme te Mitrush Kuteli kontradiktn ndrmjet harmonis dhe disharmonis. Ndrsa harmonin Tjutjevi e prfytyron si prjetsisht t pandryshueshme ose si qensi prjetsisht t prsritur, po e njjta gj ndodh me Lumin e Madh t Kutelit, i cili e ka prfshir njeriun n disharmoniken, d.m.th. n lvizjen e shtjelluar josimetrike. Ndrkaq ne i jemi qasur shtjes kryesore: konfliktit ndrmjet lvizjes s mbyllur (vrshimet e Lumit t Madh), d.m.th t prsritur rregullisht dhe lvizjes m drejtim linear.
N analogji t plot me thelbin e mesazhit t tregimit kutelian Lumi i Madh, dua ta prfundoj kt ligjrat, duke cituar fjalt e nj pedagogu moskovit, kulturologut t njohur Mihaill Jampolskijt, i cili gjat nj leksioni, e karakterizoi kshtu konfliktin e vjetr Civilizim/Natyr: Gjat gjith historis s civilizimit njeriu e ka pshtyr n fytyr natyrn. Natyra nga ana e vet, e ka fshir prej fytyre pshtymn e njeriut dhe, natyrisht, duke i krkuar thellsisht t falur atij, e ka pshtyr dhe ajo. Tani krahasoni forcat.