Islami në Evropë : Terrorizmi nuk është traditë myslimane

Intervistë me Oliver Roy, profesor i Orientalizmit dhe një nga ekspertët më të mirë të Islamit politik

Olivier Roy sht profesor i Orientalizmit dhe nj nga ekspertt m t mir perndimor t Islamit politik. N librin e tij t fundit, “La sainte ignorance: Le temps de la religion sans culture” (Seuil, 275 f, 19 €), Roy analizon krijimin dhe rritjen e formave t reja t besimit n bot. Analiza e detajuar, e prforcuar nga shifra dhe statistika, jep nj peizazh interesant q jo rrall bie ndesh me perceptimet tona, p.sh. q feja me rritjen m t shpejt n bot nuk sht Islami, por Protestantizmi fondamentalist. Sidomos Mormont dhe lvizja Pentecostal n SHBA dhe n tregjet n zhvillim (sidomos Brazil) shfaqin nj rritje spektakolare. Edhe n botn islame dinamikat fetare nuk karakterizohen nga nj kthim n tradit, por nga lvizje relativisht t reja, n thelb antitradicionaliste, postmoderne. Kufijt midis besimeve, vren Roy, po bhen gjithmon e m pak t ravijzuar: Sociologjia e besimit karakterizohet sot, mbi t gjitha, nga nj rritje masive e konvertimeve. Intervista me Olivier Roy sht zhvilluar pr t prditshmen zvicerane “Neue Zürcher Zeitung” nga Eren Güvercin me titullin: “Wie hast du's mit der Religion, Europa?" Artikulli sht marr dhe prkthyer nga gjermanishtja pr “Peshkun pa uj”, nga Selfmaderadio.

***

Shumica e zgjedhsve zviceran votoi para ca kohsh pr nj ndalim t minareve; n Franc dhe Belgjik diskutohet pr ndalimin e peres (burks); edhe n Gjermani, Islami sht nj tem e prhershme. far i irriton kaq shum evropiant tek simbolet fetare apo fet “e huaja”?

Kto 25 vitet e fundit, debati n Evrop sht drejtuar nga tema e emigracionit tek ajo e Islamit. Kjo do t thot q, madje, edhe kundrshtart e emigracionit pranojn, ndrkoh q edhe brezi i dyt dhe i tret i emigrantve sht ngulur ktu pr t ndenjur pr nj koh t gjat dhe, si rrjedhim, Islami po hedh rrnj edhe n Evrop. Ky diskutim ka marr nj kthes t pazakont: Ndrsa polemikat kundr emigracionit kan ardhur kryesisht nga e djathta konservatore, Islami atakohet si nga e djathta, ashtu edhe nga e majta, por secila me argumentime shum t ndryshme. Pr t djathtn, Evropa sht kristiane dhe Islami, edhe pse duhet toleruar, duhet trajtuar si nj fe inferiore. Pranohet – edhe pse kundr dshirs – se Islami pr shkak t liris s fes, t garantuar n Kushtetut, nuk mund t ndalohet, por po merret shum seriozisht reduktimi i dukshmris s tij. Kshtu p.sh., Gjykata Evropiane e t Drejtave t Njeriut nuk ka reaguar ndaj ndalimit t shamis n Franc. E majta, n t kundrtn, argumenton pr sekularizm t drejtat e gruas dhe kundr fondamentalizmit fetar: kritikon mbulimin, jo sepse i prket Islamit, por sepse e konsideron n kundrshti me t drejtat e gruas. Prandaj, mbas debatit pr Islamin fshihet nj problematik m komplekse: shtja e tipareve t nj identiteti evropian dhe e rolit t fes n Evrop. Edhe pse e djathta dhe e majta n kt diskutim prfaqsojn pozicione shum t ndryshme, ne shohim sot lvizje t reja popullore - si, p.sh. Partin pr Liri t Geert Wilders n Holand - ku pleksen t dyja pozicionet. Jan parti t cilat n thelb jan t djathta, por q prdorin argumentime t majta.

N librin tuaj, shkruani se nj fondamentalizm si ai q prfaqson Al-Kaeda, nuk ka asgj t prbashkt me traditn islamike. Por n Evrop, ideologjia fondamentaliste konsiderohet si esenca e nj t menduare tradicionaliste. Si e shpjegoni kt kontradikt?

Terrorizmi q praktikon Al-Kaeda sht n historin islamike po aq i panjohur sa edhe n at kristiane. Ky sht nj fenomen i ri. Dhe, nse do t shihnim se si manifestohet - atentate me vetvrasje, me vrasje t pengjeve, me vrasje civilsh - ather do t vrenim se kto jan metoda q n koht moderne i kan prdorur paraprakisht t tjera organizata: Tigrat tamilez, p.sh. kan prdorur atentatet me vetvrasje, t djathtt ekstrem italian ishin prgjegjs pr atentatet me bomba t gushtit 1980 n Bolonj. N regjistrimet e videove t ekzekutimit t pengjeve t huaja prej Al-Kaeds n Irak “inskenimi” i ngjan deri n detaje vrasjes s Aldo Moros prej Brigadave t Kuqe: n sfond flamur dhe stema t organizats, pengu i lidhur dhe me sy t mbuluar, kryerja e nj gjykimi prej “gjykats” s militantve, deklarimi i “vendimit” dhe ekzekutimi. Modus operandi dhe format e organizimit t Al-Kaeds, figura qendrore e imperializmit amerikan si armik, si dhe praktikat e rekrutimit t drejtuara ndaj t rinjve, mysliman t edukuar n Perndim apo t konvertuar kta: t gjitha kto tregojn se Al-Kaeda nuk sht thjesht shprehje e nj tradite, madje as e nj fondamentalizmi islamik, por sht shum m tepr nj variant i Islamit t veshur me rrobat e ideologjive revolucionare perndimore.

Si e shpjegoni suksesin e lvizjeve apo ideologjive t tilla radikale? A ka lidhje me varfrin dhe margjinalizimin?

Jo. Nj sr krkimesh tregojn se nuk ekziston nj korrelacion midis varfris dhe radikalizimit: m aktivt n lvizjet radikale islamike jan arabojugort dhe jo bangalt - de facto nuk ka fare militant nga Bangladeshi. Pr mua, konflikti aktual sht nj vazhdim i konfrontimeve t vjetra t nisura nga lvizjet antiimperialiste t Bots s Tret e q drejtohen kundr Perndimit, n mnyr t veant kundr SHBA-s. N mnyr t ngjashme, Bin Laden flet shum pak pr fen, por flet pr Che Guevarn, pr kolonializmin, pr ndryshimet klimaterike... M tej, Al-Kaeda sht qartsisht nj lloj lvizje t rinjsh - ajo realizohet nga t rinj, t cilt jan distancuar nga familjet apo rrethi shoqror dhe q nuk shfaqin interes as pr vendet e tyre t origjins. Ka uditrisht nj numr shum t madh t konvertuarish midis antarve t Al-Kaeds. Ky sht ndrkoh nj fakt i njohur, por t cilit i kushtohet shum pak vmendje. T konvertuarit jan rebel pa qllim dhe orientim e q, para 30 vjetsh, ndoshta do t'u ishin bashkangjitur RAF apo Brigadave t Kuqe: sot i bashkngjiten thjesht lvizjes m t suksesshme n tregun antiimperialist. Ata jan megjithat pjes e tradits s nj mijvjeari revolucionar, kryesisht perndimor, q sht larguar shum nga utopia e nj shoqrie t drejt pr t gjith. Lvizjet e reja jan shum skeptike prkundrejt mundsis s realizimit t nj shoqrie ideale - prandaj dhe dimensioni vetvrass, i cili gjendej edhe tek RAF.

Disa evropian jan t opinionit se n nj Perndim me themele kristiane do gj islamike sht problematike dhe e huaj. ’mendoni pr kt opinion?

sht nj opinion q shprehet n nj koh kur nga njra an Papa Benedikt XVI, ashtu si edhe paraardhsi i tij, Gjon Pali II, ankohet se Evropa po humbet dhe injoron rrnjt e saj kristiane. Debati pr lirin seksuale, abortin, t drejtat e homoseksualve nuk sht konfrontim midis evropianve dhe myslimanve, por midis sekularistve – t till ka edhe midis myslimanve – dhe besimtarve konservator, qofshin kta mysliman, katolik apo ortodoks - judaij. Evropa de facto paraqitet me opinione t ndryshme pr vet kulturn e saj. Sekulart shohin tek Iluminizmi dhe idealet e lidhura m t - si t drejtat e njeriut, liria dhe demokracia - momentin e lindjes s Evrops, ndrsa disa fraksione t orientuara nga kristianizmi jan t opinionit se edhe komunizmi, ateizmi dhe, madje, edhe nacional-socializmi, jan rezultate direkte t Iluminizmit.

A ka rrezik q armiqsia ndaj Islamit t shndrrohet n nj realitet evropian?

Edhe kjo on tek pyetja se si e prkufizojm nocionin. sht armiqsia, tek e fundit, nj form tjetr e racizmit q drejtohet n mnyr specifike kundr njerzve me emra myslimane, duke injoruar qndrimin e tyre ndaj besimit? Apo sht refuzim i nj feje? Ka militant antiracist q jan kundr peres, si i gjejm p.sh. midis feministeve; ka racist t cilve nuk u intereson fare perja, sepse myslimant pr ta jan thelbsisht njerz t tjer. Kjo do t jet pr aq koh delikate, derisa t dy kta faktor - prkatsia etnike dhe besimi - si rregull nuk do t diferencohen qart. Natyrisht, shumica e myslimanve evropian e kan origjinn nga kultura t tjera, por lidhja midis origjins s vendit dhe besimit fillon t zgjidhet: ka evropian q konvertohen n mysliman, ashtu si ka mysliman q konvertohen n kristian, ka arab dhe turq ateist. Gjithnj e m shum mysliman n Evrope duan q t konsiderohen pjes e nj komuniteti t caktuar fetar, por jo m pjes e nj origjine jashtevropiane. Do t duhet t dallojm midis tipareve t etnis dhe besimit fetar, sepse ato jan fenomene t ndryshme, me t cilat duhet edhe t prballohemi n mnyra t ndryshme.

Si duhet t sillet politika prkundrejt ktyre besimeve “globale”, t larguara nga rrethi i tyre kulturor?

Mendoj se tamam kto besime - dhe jo institucione t etabluara si Kisha Katolike - jan tani pr tani m t suksesshmet. Kshtu q nuk ka kuptim t luftosh kundr tyre, sidomos n vende ku liria e besimit sht nj e drejt e ligjshme. N t kundrtn, duhet t forcohet ndarja e shtetit nga feja, n mnyr q t'u garantohen t gjitha besimeve t drejta ligjore t barabarta. Kjo, jo n kuptimin e nj “multikulturalizmi”, por t kushteve q i mundsojn nj komuniteti fetar t ushtroj t drejtat e tij - n nj form t liris fetare t prcaktuar mir dhe neutrale brenda kufijve t ligjshmris ekzistuese.

N media flitet shpesh pr dialektikn e Islamit “liberal” kundr atij “radikal”. far duhet t mendojm pr kt terminologji dhe vlersimet e lidhura me to?

Un nuk besoj q nj besimtar, pr t qen nj qytetar i mir, duhet t prqafoj nj version “liberal” t besimit t tij. Edhe krkesa pr nj “reformim” t Islamit nuk m bind. Njerzit q thrrasin pr nj “Luther mysliman”, nuk e kan lexuar kurr Lutherin. Ai nuk ka qen fare liberal dhe, pr m tepr, ka qen nj antisemit i deklaruar. Prshtatja e myslimanve n kontekstin perndimor nuk ka t bj me teologjin, por shum m tepr me praktikn jetsore dhe prpjekjet e do individi. Ata prpiqen t harmonizojn praktikat e tyre me ambientin perndimor dhe ky ambient u ofron edhe mundsit reciproke - ata, p.sh., mund t msojn t mendojn t'i rikonsiderojn normat e tyre n kontekstin e vlerave moderne. Kjo mund t oj, hert apo von, n nj lloj reforme t mendimit teologjik, por n thelb, m duket pa kuptim t barazosh modernitetin me teologjin liberale. T mendosh kshtu do t thot, ose t keqkuptosh historin, ose t zhytesh n nj iluzion t pastr.