Kosova qe e denj pr ndrrn e saj
* * *
Ka ngjarje n jetn e individit q prjetohen thuajse me t njjtat ndjenja, njlloj si t nj kolektivi t gjer, nacional apo ndrnacional. Kshtu m ndodh, pr shembull, sot. Sapo jam kthyer nga salla e Parlamentit shqiptar, ku vetm pak minuta m par ndoqm direkt nga Kuvendi i Kosovs deklaratn e Pavarsis. T thuash se jam i gzuar; jam shum i gzuar; jam tejmase i gzuar; mendurisht i gzuar deri n ngashrim etj., etj., - prap nuk ke verbalizuar me gjuh as t qindtn e atij realiteti t lasht e t dhimbshm q e ke bartur s brendshmi, si nj lngat t shtrir n vite, gjat gjith ekzistencs tnde t deritashme. Megjithat prjetimi sht privat, andaj dhe m i veant, sepse mbart n thelb metafizikn se si je familjarizuar intimisht me plagn, her me brengn se kjo plag sht e pashrueshme dhe se me kt lngat do t ta haj t gjall zotin tnd, her me shpresn q ushqehet nga ndrra dhe kmbngulja se kjo plag, herdokur duhet t ket shrim. Sot ngadhnjeu ideja se ndrra q na udhhoqi shpresat pr kaq vite e breza na bri t denj, se ne ishim t denj t identifikoheshim me t, ta ushqenim kt ndrr dhe shpres n mnyrn m t sinqert, m fetare, ti flijonim asaj nj durim tejnjerzor, me jett e njerzve, mimin e fyerjes, gjakun dhe lott tr at varg peripecish t prvuajtura q e ngre dhe prnaltson njeriun dhe individin, e prndrit at prmes vuajtjesh, duke i dhn nj populli t tr profilin e martirit. Vetm prmes ktij flijimi prgjat nj shekulli, ne dshmuam se jemi t denj pr kt ndrr. Vetm prmes ktyre flijimeve ne dshmuam se ndrra jon sht e denj pr ne dhe se, n finale, e kemi merituar t jemi vetvetja, t jemi ekzistenc e denj pr Historin, ta meritojm hisen ton t diellit. E shikoni se si duke folur pr Kosovn e Pavarur, Kosovn-Shtet, uni im e ka t pamundur t mos shkrihet n ne? Dhe lavdi Zotit q sht kshtu!
* * *
Msipr thash se gjuha nuk sht n gjendje t verbalizoj gzimin e shqiptarve as ve e ve, as t t gjithve s bashku. Por un jam vese nj individ dhe projektimi i fatit historik t Kosovs ka ln gjurm n tr sensibilitetin e raporteve t mia me botn. Pr m tepr pr nj individi q qenien dhe ekzistencn e tij e ka lidhur me kulturn dhe letrsin, t vrtetat pr Kosovn e torturojn prej fmijris s hershme. Kshtu, shkall-shkall e pyetje pas pyetjesh, mbrrita n t vrtetat e hidhura t padrejtsive historike. E them edhe tani, se ndjesia m lnduese q sht padrejtsia, pr njeriun e kulturs prjetohet edhe m dhimbshm. Sepse brenda njeriut t kulturs projektohen kryqzueshm dy lloj prmasash t atdheut prmasa fizike dhe prmasa shpirtrore ka do t thot, projektimi i nj gjymtimi t dyfisht. Kam lexuar se edhe gjallesat, kafsht, shpendt, insektet apo peshqit prshkohen nga frika e masakrimi i nj antari t bashksis. Madje edhe pemt e pyllit dhe bimt prshkohen n rrath interferent nga prjetimi negativ i veprimit t spats apo koss. Prjetimi i trupit t pambrojtur social kombtar nga heqja e pjesve natyrale t kombit, sh prjetimi psikik shpirtror dhe fizik i gjymtimit. Idividiumi shqiptar pr nj shekull sht pjekur me ndrgjegjsimin e ktij gjymtimi dhe me iden e drejtsis s gjymt. E kam prjetuar kt kompleks real gjymtimi akoma m t theksuar, duke qen se jam lindur dhe rritur n Dibrn e kufirit t gjymt shtetror. Nqoftse Atdheu natyral gjeografik paraqitej i gjymtuar n shum pjes, - n vendlindjen time ideja e gjymtimit prftonte vizualisht shkalln m t trash e t papranueshme, pasi vet Dibra qe ndar n dy pjes. Por ajo q quajta kompleks i gjymtimit, nuk besoj t jet rritur n vetdijen time si kompleks inferior psikopatologjik. Inkoshienca shpirtrore shprtheu dikur, pr udi, me nj intonacion antipatetik t prjetimit, duke i veshur meditimit poetik imazhin adekuat t ndrrs n dimensionin e saj shpirtror. Kshtu n vitin 1991, duke iu druajtur klisheizmit dhe retoriks patriotike kam shkruar nj poezi t shkurtr tepr intime (Shqipria), pr projektimin e masakruar t atdheut q rreh me puls t madh pr kah ndrra e madhe e vetrealizimit. Ja vargjet e saj:
Shqipria sht m e madhe se toka e saj,
Se qielli i shtrir pingul;
Ajo sht ndrr e thinjur anijeje
Jaht q greminat puth.
Me krah rrh plagt-gjak ti mbyll
Tek prplitet prgjysmuar:
Ajo ssht pjes planeti, por yll
Loti q Zotit i pati pikuar.
Pr hir t s vrtets kjo poezi pati nj njohje tepr t gjer, shum m von, pas vitit 99 dhe se n krijimtarin time asnjher nuk e pata veuar, ngase nuk ia kam zn vetes pr t madhe deklarimin artistik n temat e mdha t patriotizmit. Ajo ishte nj tem e intims time si t gjitha prjetimet e mia individuale, por xhirron e shumfisht npr antologji dhe artikuj ksaj poezie ia bri poeti Ali Podrimja, i cili u jepte ktyre vargjeve statusin e devizs dhe programacionit nacional t shqiptarit bashkkohor. Dhe nse kto vargje jan plqyer e vazhdojn t plqehen, kjo do t thot se imazhi individual prthithet e piktakohet harmonikisht n pengun kolektiv nacional.
* * *
N marsin tragjik t vitit 99 isha student n Mosk. Atmosfera e padurueshme dhe megalomane e pansllavizmit, ai solidaritet vampirik mbi kurmin e brisht t nj popullsie t pambrojtur q vritej, digjej, prdhunohej e dbohej masivisht, bekohej nga politika shtetrore ruse. T gjitha edicionet qendrore t lajmeve t mbrmjes, telekanalet shtetrore dhe private t Mosks i hapnin me intervistat, bisedat dhe deklaratat e ambasadorit serb n Rusi, Borisllav Milosheviit vlla i Sllobodan Milosheviit. Pala tjetr - shqiptare - as q dgjohej, as q prfillej. Kshtu kam par se si ndrtohej alibia dhe apologjia mbi nj krim t prmasave biblike. Asnj reagim kundr ksaj politike shtetrore, asnj kundrshtim intelektual. Mendsia prej skllavi m pezmatoi aq shum sa mendova q kemi t bjm me nj vetdije t nnshtruar, me nj gjendje t mpir bujkrobrie t reflektimit intelektual, si n kohrat e absulotizmit t carve. Akoma m acaruese bhej gjendja n rrug, sheshe, e deri n institucione: pran tabelave ku bhej thirrje tu shkojm n ndihm sllavjanskim bratjam, mblidheshin t regjistroheshin n lista mercenart e mirpaguar q do tu bashkoheshin paramilitarve serb. Deri n ort e vona pas mesnate ndiqja lajmet e telekanaleve t huaja, prsa e vrteta ruse mbi at far po ndodhte n Kosov, servirej prej t vetmes instanc: gojs s Borisllav Milosheviit dhe deklaratave t Jevgenij Primakovit.
Pas nj qmtimi dhe studimi t hollsishm n bibliotekn nacionale V.I.Lenin t Mosks, duke shfrytzuar vetm burimet serbe, sllave e ruse, shkrova nj etyd historik prej 17 faqesh mbi Kosovn, q nga beteja e koalicionit ballkanik mbi lumin Maric, mandej n Nikopolje dhe Fush-Kosovs (1839) me titull Falsifikimi i historis shkas pr spastrime etnike (i prkthyer dhe botuar n gusht 99 edhe n shqip n gazetn RD). Qllimi im ishte kundrprgjigjja dhe apeli vetdijes ruse me t dhna e fakte ekskluzivisht prej historiansh e kronikansh sllav, fakte t cilat e shembnin n mnyr t turpshme mitin mburravec serb dhe e komprometonin historin e princave serb n bashkpunime t turpshme me sulltant. N at koh ende nuk kishin ndrhyr forcat e NATO-s n Kosov, e mgjithat, thuajse t gjitha gazetat e mdha nuk e botuan, ka dhe e prisja. Kur e kisha humbur shpresn dhe nervozizmi kishte mbrritur kulmin, ia shtraza mllefin nj mikut tim poet n Institutin Gorki, i cili ishte redaktor n revistn e njohur me tirazh t madh Novoje vremja. Miku im qlloi tepr i ndjeshm dhe e botoi artikullin tim, madje t ilustruar me disa foto t Marubit dhe me nj parathnie lvduese pr autorin, duke e ekspozuar veten lakuriq ndaj mnis s smur pansllaviste. Ditn tjetr pas daljes s revists, at t gjor e ndaluan t hynte n redaksi.
* * *
Sikur politika ruse t kishte luajtuar nj rol konstruktiv q nga prpjekjet e dialogut shqiptaro-serb n Rambuje dhe m par, sikur politika ruse t kishte patur vullnetin e ndikimit pozitiv mbi prfaqsuesit e kampeve politike serbe, sikur politike ruse t mos prpiqej ta shfrytzonte delirin e acaruar nacionalist serb n dobi t nj protagonizmi dhe promovimi t nj rusie t hekurt q priret t restauroj rrnojat e ish-perandoris sovjete, ather konflikti kosovaro-serb do t ishte zgjidhur q n krye t hers, pa vijuar prvoja e hidhur e masakrs s nntdhjet e nnts, pa e radikalizuar kujtesn e rnduar t kosovarve me krime t reja. Ather do t ishte i mundur edhe nj kapitull paqsor n marrdheniet midis dy kombeve, pa kujtesn e mijra viktimave, shtpive t djegura, njrzve t dbuar dhe femrave t pambrojtura, t prdhunuara. Por politika ruse paraplqeu jo dialogun e zgjidhjes s problemit, por acarimin e konfliktit; politiks shtetrore ruse i duhej medoemos acarimi i konfliktit dhe pr kt, prpos deklaratave demagogjike, lejoi fermentimin e nacionalizmit pansllavist duke rekrutuar n eta vullnetare po at tipologji killersh q patn vepruar q nga lufta n Afganistan e deri n konfliktet ndretnike n eeni dhe republikat e Kaukazit.
Pra, po t ishte politika ruse nj politik e shmangies s konfliktit, n t mir t serbve vet dhe n mbrojtje t vlerave humaniste paneuropiane t respektimit t t drejtave, nuk do ta kishte drejtuar valn e turrmave nacionaliste t rrethonte, godiste dhe shfrynte mllefet pansllave n ambasadn amerikane (sikundr po veprojn tani n kto momente q po shkruaj nacionalistt serb para ambasadave amerikane, sllovene dhe shqiptare).
Rusia me nj tradit t gjat bolshevike dhe rraciste, me mentalitetin bolshevik t revolucionit leninist ka gjetur nj trashgimtar mental pr riprtritjen e totalitarizmit dhe hegjemonis: ish-oficerrin e KGB-s, Vladimir Putinin, duke i dhn Perndimit nj simbol krcnues t rikthimit t Lufts s Ftoht.
* * *
Pas 24 marsit 1999 kur n Kosov ndrhyn forcat e NATO-s, m kujtohet mjaft mir nj mbledhje speciale q deputett e Dums ruse dhe Kisha Ortodokse me patriarkun Aleksej II i gjith rusis zhvilluan n nj sall t Institutit Shtetror Moskovit pr Marrdhniet Ndrkombtare (MGIMO). Asokohe un isha lektor i Letrsis dhe Gjuhs shqipe n at institut. Vetm pak minuta pas ligjratave dhe patosit me thirrje antishqiptare e antiperendimore, salla e mbushur me kokat e thinjura t pedagogve politologve q prgatisnin diplomatt e ardhshm n marrdhniet ndrkombtare m ngjau me nj zoopark histerik. Mkmbsi i patriarkut Alekseit t II, njfar atjec Sergi, bri thirrje q duke kombinuar format shtetrore dhe joshtetrore, t grumbullohen sa m shpejt djelmnia ruse dhe t drgohen n Kosov pr ta pastruar tokn e shenjt kosovare nga minjt shqiptar!.
Pas shum kmbnguljesh, kur m n fund mu dha fjala dhe dola n tribun (shi ather kapa lvizjen e studentve t mi q heshturazi largoheshin nga salla), nga gjithsa kisha patur koh t vija rend e regull n letr, ia dola t them vetm paragrafin e par: M vjen shum keq, t nderuar zonja dhe zotrinj, pedagog dhe edukator, t pranoni n ndrgjegjjen tuaj, pa reaguar, nj fjalim racist e urrejtjenxits, pikrisht nga predikuesi i fjals s Zotit n tok! Pr far urtsie, pr far logjike mund t flitet, zotrinj, kur ndrmjetsi i fjals s Hyjit blasfemon duke shar krijesn e tij? Kush shan krijesn time, ai m ka shar mua! thuhet n Bibl. At Sergi sapo i quajti krijesat e Zotit minj, dhe po si mi i zbriti kto shkall, mbshtjell me veladon... (T njjtn gj artikulon dhe n kto momente Kryepeshkopi Artemije i Kishs Ortodokse Serbe!). Zhurmat, ulrimat dhe sharjet e gjith salls u derdhn mbi mua. Ti flet ashtu se nuk ka ktu asnj student serb q t t prgjigjet uluriu nj dam e thinjur n rreshtat e par. Me gjith kapacitetin e fonis, iu gjegja se edhe po t kishte ndonj student serb, ai, me siguri, nuk do t shkonte aq larg, sa shkuat ju.... Para meje vetm katror t aplyer gojsh q klthisnin dhe zbraznin mllefin: von otsjuda! (Thyej qafn q ktj!). Vazhdimi qe i pamundur. Zbrita shkallt, prshkova rreshtat dhe dola n koridore. Kisha ndezur nj cigare kur ndjeva afr meje shefen e katedrs s Europs Juglindore, njfar Galina Georgievna.
T lumt, z. Tufa! Patt kurajn dhe ua zbrazt n sy t gjithve far mendoni... Por... jua them sinqerisht: si shum zor do ta keni t vazhdoni leksionet n katedrn ton... e mbaroi npr dhmb fjaln me nj buzagaz cinik. E ka kujtuar gjithmon me nj ndjenj disi kritike patetizmin e prgjigjes sime: nse ky sht ndshkimi, znj. Georgievna, ju po m bni nj dhurat komode pr tu ndjer n harmoni me ndrgjegjjen time, sepse e dini zonj? Un nuk bj tregti heshtje kur fyhet dinjiteti i kombit tim. Ua, far po thoni, i dashur! Un vetm sa bra shaka! tha duke m rn shpatullave gjoja me dashamirsi. Padyshim, zonj, e keni luksin dhe ndjenjn e shakas tepr t rafinuar... do mundohem ta mirkuptoj.
* * *
Nga kontingjenti i puntorve restaurator t firms Mabitex n Mosk, u njoha me inxhinier Sknderin nga Sllatina e Fush-Kosovs. Ishin ditt e dbimit masiv t Kosovarve dhe Sknderi i kalonte me mua mbrmjet e atyre netve. N ditt m t rnda kur depresioni i tij u prshkallzua frikshm, aftsit e mia terapeutike po shterronin. Asnj lajm nga familja. Hern e fundit kishte kontaktuar me celular kur dy prindrit pleq, gruaja dhe tre fmijt e vegjl dhe dy motrat gjendeshin n mes t nj zbeli, nn qiellin e hapur me shi. Pandehmat dhe parandjenjat e zeza dalngadal po bheshin m t rnda se alibit dhe ngushllimet. N ditt e para t prillit 99, gjith ai burr i logjikshm e racional ishte katandisur n nj fantazm t heshtur e mrmritse. Nuk bisedonte, nuk hante, nuk flinte, ndrsa prej Kosove vinin vese lajme mortore, edhe ndr puntort e firms ku punonte inxhinier Sknderi. Kishte qen pedagog n kohn e demonstratave t 81-shit, e mandej, aktivist i LDK-s. E mbaja me shpresn se familja e tij kishin mbrritur, bashk me refugjatt e tjer jasht Kosovs dhe se, me siguri, jan strehuar n ndonj kamp n Shqipri ose Maqdoni. Por ditt kalonin dhe prej tyre asnj lajm. Nga Euronjuz, BBC etj, flitej pr satelit q hetonin gjurm e njolla kufomash e varresh masive. Sknderit nsite ti dilte shpirti prej vendi. Un e mbshtesja alibin time, duke i thn se jan patjetr n Shqipri, n ndonj qytet, apo ndoshta i kan strehuar n nj nga shtetet perendimore. Pastaj, - arsyetoja un ata ose nuk kan karikuar celularin, ose kushedi... e kan humbur... prandaj nuk prgjigjen. Recetat e ngushllimeve t vjetra mbrritn n nj pik q nuk ecnin m dhe Sknderi po tretej e shkrmoqej para syve. I kan vrar pshpriste that, me sy t ngulitur para kmbve, duke fshehur dnesjen n zgrip. Prse nuk vdes dhe un? Prse? Ngushllimet e mia standarte nuk i ndaheshin proverbit: Ti e di, Sknder, Fjala nuk bn mort. Natn e 10 prillit ai erdhi me nj ehre aq t przishme, piu ajin si i ngrir dhe gjith mbrmjen nuk tha asnj fjal. Fjalve t mia u prgjigjej vetm me gjeste. Provonim pafundsisht her celularin e tij, her telefonin tim fiks t apartamentit. Asnj sinjal. Ndrsa ndiqnim lajmet e kaneleve t huaja dhe shfrynim pr tablon e poshtr q servirnin kanalet ruse, se pata nj parandjenj. Krceva nga vendi dhe dola n korridor; formova numrin dhe, pr udi, u hap sinjali. U dgjua zri i bashkshortes s Sknderit. A jni t gjith gjall? Gjall dhe n Tiran u prgjigj ajo. Thirra Sknderin dhe e prcolla at minut duke falnderuar Zotin me fjalt m t zakonshme t shqipes. Mandej prqafimi i gjat i Sknderit. U ul. Nuk fliste. As un nuk e trazova. Me shihte dhe buzqeshte hutueshm, por nuk fliste. Vetm pas pesmbdhjet-njze minutash filluan ti rrjedhin n heshtje vijat e lotve. Pastaj dal e ngadal iu dridhn supet me ngashrima gjith e m t forta. Prgjat nj ore e pash t shkundullohej i tri n dnesje t zshme, duke prsritur vazhdimisht emrin e djalit t tij tre vjear.
Nuk e di pse prsriste emrin e t birit trevjear asokohe un nuk isha prind por besoj se mimi i shtrenjt e i brisht i jets, ndoshta prmblidhej n simbolin e pambrojtur t pafajsis, n syt e pafajshm t nj fmije q nuk e di se prve dashuris prindrore ekzistojn n bot egrsira gjaksore, t papranueshme as n ndrrn m t kobshme. Nj fmij i till i pambrojtur ishte ather gjith Kosova.
* * *
Kur NATO dhe forcat aleate hyn n Kosov dhe Beogradi qe bombarduar, n Mosk ndodhi edhe nj poshtrsi tjetr. N gazetn Komersant-Daly, n njrn nga faqet e saj, filluan t botoheshin memuaret e paramilitarve kriminel serb. Rrefeheshin me italike bmat dhe kafshrit e tyre n Kosov, kryesisht peripeci prdhunimi t grave dhe vajzave kosovare. Nj inat i lig, t cilin mund ta prkthejm kshtu: meq luftn nuk e fituam dhe kosovart nuk i zhbim nga faqja e dheut, t paktn le t tregojm se u kemi punuar. E njjta histori e vizatimit t autoportretit t tyre nprmjet bmave t tyre. I njjti autoportret q kan vizatuar n Kroaci e m s shumti n Bosnj. Saga m e ult kriminale q e kan prsritur gjithmon, q n themel t etnogjenezs s tyre n kohn e carve mesjetar serb, si n kohn e kanunit t car Stefan Dushanit, t sanksionuar n zakonik cara Dushana.
Kam qen me poeten Ida Spahiu kur na shkrepi ta krcnojm gazetn Komersant; me ann e nj telefoni rruge; pas disa prpjekjesh ia dolm t lidhemi me kryeredaktorin: Nse nuk e ndrpret q t nesrmen botimin e atyre turpeve n gazet, ekzekutimi juaj do t jet i fundit, pasi t kemi mbaruar pun paralelisht me njerzit tuaj!. Fill pas ksaj morm taksi deri n metron e par. T nesrmen e n vijim, nuk pati m memuare t tilla.
* * *
Kosova arriti nprmjet vuajtjesh dhe sakrificash, gjaku dhe lotsh pr njqind vjet, t shenjtrohet, jo me pallavra, demagogji, dhun e falsifikime si bn serbt- por t bhet e denj pr ndrrn e saj m t madhe. Dh ndrra e bri realitet ndrronjsin. Ne kemi t drejt t ndjehemi t gzuar se e blem shum shtrenjt kt ndrr. Serbt nuk kan t drejt t ndjehen t hidhruar sepse prgjat gjith historis kan mashtruar t tjert dhe vetveten: mbase kjo do ti sjell pr her t par n vete... n rastin m t lum...
Ka ngjarje n jetn e individit q prjetohen thuajse me t njjtat ndjenja, njlloj si t nj kolektivi t gjer, nacional apo ndrnacional. Kshtu m ndodh, pr shembull, sot. Sapo jam kthyer nga salla e Parlamentit shqiptar, ku vetm pak minuta m par ndoqm direkt nga Kuvendi i Kosovs deklaratn e Pavarsis. T thuash se jam i gzuar; jam shum i gzuar; jam tejmase i gzuar; mendurisht i gzuar deri n ngashrim etj., etj., - prap nuk ke verbalizuar me gjuh as t qindtn e atij realiteti t lasht e t dhimbshm q e ke bartur s brendshmi, si nj lngat t shtrir n vite, gjat gjith ekzistencs tnde t deritashme. Megjithat prjetimi sht privat, andaj dhe m i veant, sepse mbart n thelb metafizikn se si je familjarizuar intimisht me plagn, her me brengn se kjo plag sht e pashrueshme dhe se me kt lngat do t ta haj t gjall zotin tnd, her me shpresn q ushqehet nga ndrra dhe kmbngulja se kjo plag, herdokur duhet t ket shrim. Sot ngadhnjeu ideja se ndrra q na udhhoqi shpresat pr kaq vite e breza na bri t denj, se ne ishim t denj t identifikoheshim me t, ta ushqenim kt ndrr dhe shpres n mnyrn m t sinqert, m fetare, ti flijonim asaj nj durim tejnjerzor, me jett e njerzve, mimin e fyerjes, gjakun dhe lott tr at varg peripecish t prvuajtura q e ngre dhe prnaltson njeriun dhe individin, e prndrit at prmes vuajtjesh, duke i dhn nj populli t tr profilin e martirit. Vetm prmes ktij flijimi prgjat nj shekulli, ne dshmuam se jemi t denj pr kt ndrr. Vetm prmes ktyre flijimeve ne dshmuam se ndrra jon sht e denj pr ne dhe se, n finale, e kemi merituar t jemi vetvetja, t jemi ekzistenc e denj pr Historin, ta meritojm hisen ton t diellit. E shikoni se si duke folur pr Kosovn e Pavarur, Kosovn-Shtet, uni im e ka t pamundur t mos shkrihet n ne? Dhe lavdi Zotit q sht kshtu!
* * *
Msipr thash se gjuha nuk sht n gjendje t verbalizoj gzimin e shqiptarve as ve e ve, as t t gjithve s bashku. Por un jam vese nj individ dhe projektimi i fatit historik t Kosovs ka ln gjurm n tr sensibilitetin e raporteve t mia me botn. Pr m tepr pr nj individi q qenien dhe ekzistencn e tij e ka lidhur me kulturn dhe letrsin, t vrtetat pr Kosovn e torturojn prej fmijris s hershme. Kshtu, shkall-shkall e pyetje pas pyetjesh, mbrrita n t vrtetat e hidhura t padrejtsive historike. E them edhe tani, se ndjesia m lnduese q sht padrejtsia, pr njeriun e kulturs prjetohet edhe m dhimbshm. Sepse brenda njeriut t kulturs projektohen kryqzueshm dy lloj prmasash t atdheut prmasa fizike dhe prmasa shpirtrore ka do t thot, projektimi i nj gjymtimi t dyfisht. Kam lexuar se edhe gjallesat, kafsht, shpendt, insektet apo peshqit prshkohen nga frika e masakrimi i nj antari t bashksis. Madje edhe pemt e pyllit dhe bimt prshkohen n rrath interferent nga prjetimi negativ i veprimit t spats apo koss. Prjetimi i trupit t pambrojtur social kombtar nga heqja e pjesve natyrale t kombit, sh prjetimi psikik shpirtror dhe fizik i gjymtimit. Idividiumi shqiptar pr nj shekull sht pjekur me ndrgjegjsimin e ktij gjymtimi dhe me iden e drejtsis s gjymt. E kam prjetuar kt kompleks real gjymtimi akoma m t theksuar, duke qen se jam lindur dhe rritur n Dibrn e kufirit t gjymt shtetror. Nqoftse Atdheu natyral gjeografik paraqitej i gjymtuar n shum pjes, - n vendlindjen time ideja e gjymtimit prftonte vizualisht shkalln m t trash e t papranueshme, pasi vet Dibra qe ndar n dy pjes. Por ajo q quajta kompleks i gjymtimit, nuk besoj t jet rritur n vetdijen time si kompleks inferior psikopatologjik. Inkoshienca shpirtrore shprtheu dikur, pr udi, me nj intonacion antipatetik t prjetimit, duke i veshur meditimit poetik imazhin adekuat t ndrrs n dimensionin e saj shpirtror. Kshtu n vitin 1991, duke iu druajtur klisheizmit dhe retoriks patriotike kam shkruar nj poezi t shkurtr tepr intime (Shqipria), pr projektimin e masakruar t atdheut q rreh me puls t madh pr kah ndrra e madhe e vetrealizimit. Ja vargjet e saj:
Shqipria sht m e madhe se toka e saj,
Se qielli i shtrir pingul;
Ajo sht ndrr e thinjur anijeje
Jaht q greminat puth.
Me krah rrh plagt-gjak ti mbyll
Tek prplitet prgjysmuar:
Ajo ssht pjes planeti, por yll
Loti q Zotit i pati pikuar.
Pr hir t s vrtets kjo poezi pati nj njohje tepr t gjer, shum m von, pas vitit 99 dhe se n krijimtarin time asnjher nuk e pata veuar, ngase nuk ia kam zn vetes pr t madhe deklarimin artistik n temat e mdha t patriotizmit. Ajo ishte nj tem e intims time si t gjitha prjetimet e mia individuale, por xhirron e shumfisht npr antologji dhe artikuj ksaj poezie ia bri poeti Ali Podrimja, i cili u jepte ktyre vargjeve statusin e devizs dhe programacionit nacional t shqiptarit bashkkohor. Dhe nse kto vargje jan plqyer e vazhdojn t plqehen, kjo do t thot se imazhi individual prthithet e piktakohet harmonikisht n pengun kolektiv nacional.
* * *
N marsin tragjik t vitit 99 isha student n Mosk. Atmosfera e padurueshme dhe megalomane e pansllavizmit, ai solidaritet vampirik mbi kurmin e brisht t nj popullsie t pambrojtur q vritej, digjej, prdhunohej e dbohej masivisht, bekohej nga politika shtetrore ruse. T gjitha edicionet qendrore t lajmeve t mbrmjes, telekanalet shtetrore dhe private t Mosks i hapnin me intervistat, bisedat dhe deklaratat e ambasadorit serb n Rusi, Borisllav Milosheviit vlla i Sllobodan Milosheviit. Pala tjetr - shqiptare - as q dgjohej, as q prfillej. Kshtu kam par se si ndrtohej alibia dhe apologjia mbi nj krim t prmasave biblike. Asnj reagim kundr ksaj politike shtetrore, asnj kundrshtim intelektual. Mendsia prej skllavi m pezmatoi aq shum sa mendova q kemi t bjm me nj vetdije t nnshtruar, me nj gjendje t mpir bujkrobrie t reflektimit intelektual, si n kohrat e absulotizmit t carve. Akoma m acaruese bhej gjendja n rrug, sheshe, e deri n institucione: pran tabelave ku bhej thirrje tu shkojm n ndihm sllavjanskim bratjam, mblidheshin t regjistroheshin n lista mercenart e mirpaguar q do tu bashkoheshin paramilitarve serb. Deri n ort e vona pas mesnate ndiqja lajmet e telekanaleve t huaja, prsa e vrteta ruse mbi at far po ndodhte n Kosov, servirej prej t vetmes instanc: gojs s Borisllav Milosheviit dhe deklaratave t Jevgenij Primakovit.
Pas nj qmtimi dhe studimi t hollsishm n bibliotekn nacionale V.I.Lenin t Mosks, duke shfrytzuar vetm burimet serbe, sllave e ruse, shkrova nj etyd historik prej 17 faqesh mbi Kosovn, q nga beteja e koalicionit ballkanik mbi lumin Maric, mandej n Nikopolje dhe Fush-Kosovs (1839) me titull Falsifikimi i historis shkas pr spastrime etnike (i prkthyer dhe botuar n gusht 99 edhe n shqip n gazetn RD). Qllimi im ishte kundrprgjigjja dhe apeli vetdijes ruse me t dhna e fakte ekskluzivisht prej historiansh e kronikansh sllav, fakte t cilat e shembnin n mnyr t turpshme mitin mburravec serb dhe e komprometonin historin e princave serb n bashkpunime t turpshme me sulltant. N at koh ende nuk kishin ndrhyr forcat e NATO-s n Kosov, e mgjithat, thuajse t gjitha gazetat e mdha nuk e botuan, ka dhe e prisja. Kur e kisha humbur shpresn dhe nervozizmi kishte mbrritur kulmin, ia shtraza mllefin nj mikut tim poet n Institutin Gorki, i cili ishte redaktor n revistn e njohur me tirazh t madh Novoje vremja. Miku im qlloi tepr i ndjeshm dhe e botoi artikullin tim, madje t ilustruar me disa foto t Marubit dhe me nj parathnie lvduese pr autorin, duke e ekspozuar veten lakuriq ndaj mnis s smur pansllaviste. Ditn tjetr pas daljes s revists, at t gjor e ndaluan t hynte n redaksi.
* * *
Sikur politika ruse t kishte luajtuar nj rol konstruktiv q nga prpjekjet e dialogut shqiptaro-serb n Rambuje dhe m par, sikur politika ruse t kishte patur vullnetin e ndikimit pozitiv mbi prfaqsuesit e kampeve politike serbe, sikur politike ruse t mos prpiqej ta shfrytzonte delirin e acaruar nacionalist serb n dobi t nj protagonizmi dhe promovimi t nj rusie t hekurt q priret t restauroj rrnojat e ish-perandoris sovjete, ather konflikti kosovaro-serb do t ishte zgjidhur q n krye t hers, pa vijuar prvoja e hidhur e masakrs s nntdhjet e nnts, pa e radikalizuar kujtesn e rnduar t kosovarve me krime t reja. Ather do t ishte i mundur edhe nj kapitull paqsor n marrdheniet midis dy kombeve, pa kujtesn e mijra viktimave, shtpive t djegura, njrzve t dbuar dhe femrave t pambrojtura, t prdhunuara. Por politika ruse paraplqeu jo dialogun e zgjidhjes s problemit, por acarimin e konfliktit; politiks shtetrore ruse i duhej medoemos acarimi i konfliktit dhe pr kt, prpos deklaratave demagogjike, lejoi fermentimin e nacionalizmit pansllavist duke rekrutuar n eta vullnetare po at tipologji killersh q patn vepruar q nga lufta n Afganistan e deri n konfliktet ndretnike n eeni dhe republikat e Kaukazit.
Pra, po t ishte politika ruse nj politik e shmangies s konfliktit, n t mir t serbve vet dhe n mbrojtje t vlerave humaniste paneuropiane t respektimit t t drejtave, nuk do ta kishte drejtuar valn e turrmave nacionaliste t rrethonte, godiste dhe shfrynte mllefet pansllave n ambasadn amerikane (sikundr po veprojn tani n kto momente q po shkruaj nacionalistt serb para ambasadave amerikane, sllovene dhe shqiptare).
Rusia me nj tradit t gjat bolshevike dhe rraciste, me mentalitetin bolshevik t revolucionit leninist ka gjetur nj trashgimtar mental pr riprtritjen e totalitarizmit dhe hegjemonis: ish-oficerrin e KGB-s, Vladimir Putinin, duke i dhn Perndimit nj simbol krcnues t rikthimit t Lufts s Ftoht.
* * *
Pas 24 marsit 1999 kur n Kosov ndrhyn forcat e NATO-s, m kujtohet mjaft mir nj mbledhje speciale q deputett e Dums ruse dhe Kisha Ortodokse me patriarkun Aleksej II i gjith rusis zhvilluan n nj sall t Institutit Shtetror Moskovit pr Marrdhniet Ndrkombtare (MGIMO). Asokohe un isha lektor i Letrsis dhe Gjuhs shqipe n at institut. Vetm pak minuta pas ligjratave dhe patosit me thirrje antishqiptare e antiperendimore, salla e mbushur me kokat e thinjura t pedagogve politologve q prgatisnin diplomatt e ardhshm n marrdhniet ndrkombtare m ngjau me nj zoopark histerik. Mkmbsi i patriarkut Alekseit t II, njfar atjec Sergi, bri thirrje q duke kombinuar format shtetrore dhe joshtetrore, t grumbullohen sa m shpejt djelmnia ruse dhe t drgohen n Kosov pr ta pastruar tokn e shenjt kosovare nga minjt shqiptar!.
Pas shum kmbnguljesh, kur m n fund mu dha fjala dhe dola n tribun (shi ather kapa lvizjen e studentve t mi q heshturazi largoheshin nga salla), nga gjithsa kisha patur koh t vija rend e regull n letr, ia dola t them vetm paragrafin e par: M vjen shum keq, t nderuar zonja dhe zotrinj, pedagog dhe edukator, t pranoni n ndrgjegjjen tuaj, pa reaguar, nj fjalim racist e urrejtjenxits, pikrisht nga predikuesi i fjals s Zotit n tok! Pr far urtsie, pr far logjike mund t flitet, zotrinj, kur ndrmjetsi i fjals s Hyjit blasfemon duke shar krijesn e tij? Kush shan krijesn time, ai m ka shar mua! thuhet n Bibl. At Sergi sapo i quajti krijesat e Zotit minj, dhe po si mi i zbriti kto shkall, mbshtjell me veladon... (T njjtn gj artikulon dhe n kto momente Kryepeshkopi Artemije i Kishs Ortodokse Serbe!). Zhurmat, ulrimat dhe sharjet e gjith salls u derdhn mbi mua. Ti flet ashtu se nuk ka ktu asnj student serb q t t prgjigjet uluriu nj dam e thinjur n rreshtat e par. Me gjith kapacitetin e fonis, iu gjegja se edhe po t kishte ndonj student serb, ai, me siguri, nuk do t shkonte aq larg, sa shkuat ju.... Para meje vetm katror t aplyer gojsh q klthisnin dhe zbraznin mllefin: von otsjuda! (Thyej qafn q ktj!). Vazhdimi qe i pamundur. Zbrita shkallt, prshkova rreshtat dhe dola n koridore. Kisha ndezur nj cigare kur ndjeva afr meje shefen e katedrs s Europs Juglindore, njfar Galina Georgievna.
T lumt, z. Tufa! Patt kurajn dhe ua zbrazt n sy t gjithve far mendoni... Por... jua them sinqerisht: si shum zor do ta keni t vazhdoni leksionet n katedrn ton... e mbaroi npr dhmb fjaln me nj buzagaz cinik. E ka kujtuar gjithmon me nj ndjenj disi kritike patetizmin e prgjigjes sime: nse ky sht ndshkimi, znj. Georgievna, ju po m bni nj dhurat komode pr tu ndjer n harmoni me ndrgjegjjen time, sepse e dini zonj? Un nuk bj tregti heshtje kur fyhet dinjiteti i kombit tim. Ua, far po thoni, i dashur! Un vetm sa bra shaka! tha duke m rn shpatullave gjoja me dashamirsi. Padyshim, zonj, e keni luksin dhe ndjenjn e shakas tepr t rafinuar... do mundohem ta mirkuptoj.
* * *
Nga kontingjenti i puntorve restaurator t firms Mabitex n Mosk, u njoha me inxhinier Sknderin nga Sllatina e Fush-Kosovs. Ishin ditt e dbimit masiv t Kosovarve dhe Sknderi i kalonte me mua mbrmjet e atyre netve. N ditt m t rnda kur depresioni i tij u prshkallzua frikshm, aftsit e mia terapeutike po shterronin. Asnj lajm nga familja. Hern e fundit kishte kontaktuar me celular kur dy prindrit pleq, gruaja dhe tre fmijt e vegjl dhe dy motrat gjendeshin n mes t nj zbeli, nn qiellin e hapur me shi. Pandehmat dhe parandjenjat e zeza dalngadal po bheshin m t rnda se alibit dhe ngushllimet. N ditt e para t prillit 99, gjith ai burr i logjikshm e racional ishte katandisur n nj fantazm t heshtur e mrmritse. Nuk bisedonte, nuk hante, nuk flinte, ndrsa prej Kosove vinin vese lajme mortore, edhe ndr puntort e firms ku punonte inxhinier Sknderi. Kishte qen pedagog n kohn e demonstratave t 81-shit, e mandej, aktivist i LDK-s. E mbaja me shpresn se familja e tij kishin mbrritur, bashk me refugjatt e tjer jasht Kosovs dhe se, me siguri, jan strehuar n ndonj kamp n Shqipri ose Maqdoni. Por ditt kalonin dhe prej tyre asnj lajm. Nga Euronjuz, BBC etj, flitej pr satelit q hetonin gjurm e njolla kufomash e varresh masive. Sknderit nsite ti dilte shpirti prej vendi. Un e mbshtesja alibin time, duke i thn se jan patjetr n Shqipri, n ndonj qytet, apo ndoshta i kan strehuar n nj nga shtetet perendimore. Pastaj, - arsyetoja un ata ose nuk kan karikuar celularin, ose kushedi... e kan humbur... prandaj nuk prgjigjen. Recetat e ngushllimeve t vjetra mbrritn n nj pik q nuk ecnin m dhe Sknderi po tretej e shkrmoqej para syve. I kan vrar pshpriste that, me sy t ngulitur para kmbve, duke fshehur dnesjen n zgrip. Prse nuk vdes dhe un? Prse? Ngushllimet e mia standarte nuk i ndaheshin proverbit: Ti e di, Sknder, Fjala nuk bn mort. Natn e 10 prillit ai erdhi me nj ehre aq t przishme, piu ajin si i ngrir dhe gjith mbrmjen nuk tha asnj fjal. Fjalve t mia u prgjigjej vetm me gjeste. Provonim pafundsisht her celularin e tij, her telefonin tim fiks t apartamentit. Asnj sinjal. Ndrsa ndiqnim lajmet e kaneleve t huaja dhe shfrynim pr tablon e poshtr q servirnin kanalet ruse, se pata nj parandjenj. Krceva nga vendi dhe dola n korridor; formova numrin dhe, pr udi, u hap sinjali. U dgjua zri i bashkshortes s Sknderit. A jni t gjith gjall? Gjall dhe n Tiran u prgjigj ajo. Thirra Sknderin dhe e prcolla at minut duke falnderuar Zotin me fjalt m t zakonshme t shqipes. Mandej prqafimi i gjat i Sknderit. U ul. Nuk fliste. As un nuk e trazova. Me shihte dhe buzqeshte hutueshm, por nuk fliste. Vetm pas pesmbdhjet-njze minutash filluan ti rrjedhin n heshtje vijat e lotve. Pastaj dal e ngadal iu dridhn supet me ngashrima gjith e m t forta. Prgjat nj ore e pash t shkundullohej i tri n dnesje t zshme, duke prsritur vazhdimisht emrin e djalit t tij tre vjear.
Nuk e di pse prsriste emrin e t birit trevjear asokohe un nuk isha prind por besoj se mimi i shtrenjt e i brisht i jets, ndoshta prmblidhej n simbolin e pambrojtur t pafajsis, n syt e pafajshm t nj fmije q nuk e di se prve dashuris prindrore ekzistojn n bot egrsira gjaksore, t papranueshme as n ndrrn m t kobshme. Nj fmij i till i pambrojtur ishte ather gjith Kosova.
* * *
Kur NATO dhe forcat aleate hyn n Kosov dhe Beogradi qe bombarduar, n Mosk ndodhi edhe nj poshtrsi tjetr. N gazetn Komersant-Daly, n njrn nga faqet e saj, filluan t botoheshin memuaret e paramilitarve kriminel serb. Rrefeheshin me italike bmat dhe kafshrit e tyre n Kosov, kryesisht peripeci prdhunimi t grave dhe vajzave kosovare. Nj inat i lig, t cilin mund ta prkthejm kshtu: meq luftn nuk e fituam dhe kosovart nuk i zhbim nga faqja e dheut, t paktn le t tregojm se u kemi punuar. E njjta histori e vizatimit t autoportretit t tyre nprmjet bmave t tyre. I njjti autoportret q kan vizatuar n Kroaci e m s shumti n Bosnj. Saga m e ult kriminale q e kan prsritur gjithmon, q n themel t etnogjenezs s tyre n kohn e carve mesjetar serb, si n kohn e kanunit t car Stefan Dushanit, t sanksionuar n zakonik cara Dushana.
Kam qen me poeten Ida Spahiu kur na shkrepi ta krcnojm gazetn Komersant; me ann e nj telefoni rruge; pas disa prpjekjesh ia dolm t lidhemi me kryeredaktorin: Nse nuk e ndrpret q t nesrmen botimin e atyre turpeve n gazet, ekzekutimi juaj do t jet i fundit, pasi t kemi mbaruar pun paralelisht me njerzit tuaj!. Fill pas ksaj morm taksi deri n metron e par. T nesrmen e n vijim, nuk pati m memuare t tilla.
* * *
Kosova arriti nprmjet vuajtjesh dhe sakrificash, gjaku dhe lotsh pr njqind vjet, t shenjtrohet, jo me pallavra, demagogji, dhun e falsifikime si bn serbt- por t bhet e denj pr ndrrn e saj m t madhe. Dh ndrra e bri realitet ndrronjsin. Ne kemi t drejt t ndjehemi t gzuar se e blem shum shtrenjt kt ndrr. Serbt nuk kan t drejt t ndjehen t hidhruar sepse prgjat gjith historis kan mashtruar t tjert dhe vetveten: mbase kjo do ti sjell pr her t par n vete... n rastin m t lum...