Kumtesë për opinionin shoqëror

Siç ë shtë bë rë tashmë e njohur, më 15-17 dhjetor zhvillon punimet konferenca shkencore me temë "Shqipja në etapë n e sotme: politikat e pë rmirë simit dhe të pasurimit të standardit", e organizuar nga Qendra e Studimeve Albanologjike.

Në kë të tubim, që mbahet në një hotel turistik në Durrë s, marrin pjesë vetë m ata që janë pë rzgjedhur nga një komision i posaçë m i kë saj Qendre. Kë shtu, pë r herë të parë , mbahet një konferencë e mbyllur pë r specialistë t e interesuar.

Në një varg shkrimesh e bisedash në televizion, që i kanë paraprirë kë saj konference, po pë rhapen një numë r të pavë rtetash rreth gjuhë s standarde shqipe.

Duke ia skuqur kë saj biografinë , si një mbeturinë e fundit e regjimit komunist, persona dhe rrethe të caktuara, të paçliruar nga mendë sitë e vjetra, synojnë të sheshojnë politikisht dhe ideologjikisht rrugë n pë r të ndë rmarrë politikat e tyre "të guximshme" pë r pë rmirë simin e standardit, në të vë rtetë pë r t'i ndë rruar shkallë -shkallë bazë n e sotme dialektore, pë r të krijuar një të ashtuquajtur neostandard.

Diskutimet thjesht gjuhë sore të zhvilluara në kë të frymë rrahin të pë rligjin motivet jashtë gjuhë sore pë r rishikimin e gjuhë s standarde shqipe.

Si studiues e si pedagogë me pë rvojë shumë vjeçare, si lë vrues e dashamirë të gjuhë s shqipe, e ndiejmë të nevojshme të sqarojmë opinionin shoqë ror shqiptar pë r disa çë shtje thelbë sore rreth kë tij diskutimi, që kapë rcen fushë n e gjuhë sisë dhe ka pë rmasat e një problemi kulturor kombë tar.

Së pari, kundë rshtimet dhe kontestimet ndaj standardit po sundohen nga një politizim i skajshë m që shkon ndonjë herë deri atje, saqë që ndrimi ndaj gjuhë s standarde të vlerë sohet si që ndrim ndaj demokracisë : kush mbron standardin e sotë m, ë shtë kundë r demokracisë ; kush e kritikon dhe kë rkon ndryshime, rishikime, rindë rtime etj., me një fjalë një standard të ri ose neostandard, ë shtë me demokracinë ! Kjo ë shtë një reminishencë e së kaluarë s, kur që ndrimet ndaj çë shtjesh të ndryshme trajtoheshin si "guri i provë s" që ndante armiqtë e partisë e të popullit nga ata që ishin me partinë dhe me popullin.

Së dyti, gjuha e sotme standarde trajtohet si një krijim i dhunshë m i arritur në n diktatin e udhë heqjes komuniste shqiptare në Kongresin e Drejtshkrimit në në ntor 1972, rrjedhimisht si një mbijetesë e komunizmit, e papajtueshme me realitetin e sotshë m. Kjo ë shtë katë rçipë risht e pavë rtetë .

Askund revolucionet ose kthesat politike nuk kanë shë rbyer si arsye pë r të ndë rmarrë pë rmbysje e kthesa gjuhë sore. Askund partitë politike, edhe në diktaturë , nuk kanë prodhuar gjuhë letrare ose gjuhë standarde sipas shijes ose dë shirë s së tyre. Gjuhë t standarde nuk krijohen me planifikime as socialiste, as kapitaliste. Ato janë produkte kolektive të zhvillimeve kulturore e shoqë rore.

Gjuhë sia vetë m kodifikon me kriteret e saj shkencore atë që ë shtë arritur realisht në praktikë n e lë vrimit e të pë rdorimit të gjuhë s letrare. Ajo ngre në standard atë që ë shtë arritur në praktikë dhe nuk krijon gjuhë standarde në epruvetë sipas ndonjë porosie.

Së treti, paraqitet në një dritë të rrejshme Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhë s Shqipe më 20-25 në ntor 1972. Ndë r 87 delegatë të kë tij Kongresi, vetë m një ri ishte personalitet politik, dhe ai pë r shkak të detyrë s: ministri i Arsimit, Thoma Deljana, më pas i internuar e i pë rndjekur.

Të gjithë të tjerë t ishin studiues dhe pedagogë të gjuhë s shqipe të shkollave të larta, më sues, shkrimtarë , gazetarë , botues nga Shqipë ria, Kosova, Maqedonia, Mali i Zi dhe nga Arbë reshë t e Italisë .

Shumica dë rrmuese e delegatë ve nga Shqipë ria ishin pa parti dhe një pjesë vinin nga ata që cilë soheshin si "me biografi jo të mirë ", po kë shtu edhe dhjetë ra pjesë marrë s të tjerë që mbajtë n kumtesa a diskutime ose vetë m ndoqë n punimet; disa prej tyre pë suan më pas burgime e pë rndjekje të rë nda.

Kongresi i Drejtshkrimit ishte një forum shkencor gjuhë sor. Pë rgatitja dhe punimet e tij janë të dokumentuara e të botuara në dy vë llime me 1070 faqe.

Ata që morë n pjesë dhe në nshkruan Rezolutë n e tij ishin të pë rbashkuar rreth një që llimi: të sanksiononin një gjuhë letrare të një suar pë r gjithë hapë sirë n shqipfolë se, duke zgjidhur pë rfundimisht një problem kulturor kombë tar dhe duke ripohuar një sinë kombë tare të shqiptarë ve brenda e jashtë kufijve shtetë rorë .

Së katë rti, më tohet se në formimin e gjuhë s standarde dialektit të Veriut i ë shtë bë rë padrejtë si. Sqarojmë se konceptet drejtë si - padrejtë si janë të zbatueshme në fusha të tjera të jetë s shoqë rore, por jo në formimin e gjuhë ve standarde.

"Drejtë sia" në kë të rast do të parakuptonte që të gjitha të folmet e variantet letrare me baza të ndryshme dialektore të merrnin pjesë në gjuhë n standarde në më nyrë pak a shumë të pë rpjesë tuar ose të pë rziheshin në më nyrë artificiale e arbitrare elemente prej dialektesh të ndryshme. Kjo nuk ka ndodhur me asnjë gjuhë e nuk mund të ndodhte as në rastin e gjuhë s shqipe

Çdo gjuhë standarde ka një bazë të caktuar dialektore mbi të cilë n ndë rtohet si një variant mbidialektor, që pë rfshin edhe elemente të nevojshme me burime të ndryshme dialektore dhe strehon në n kulmin e vet edhe variantet e më parshme letrare.
Së pesti, flitet shpesh pë r ndalimin e gegë rishtes si një akt politik nga regjimi komunist. Kjo nuk pë rputhet me faktet.

Partia komuniste dhe regjimi komunist interesoheshin në radhë të parë pë r pë rhapjen e ideologjisë së tyre me çdo mjet të mundshë m. Ata nuk shqetë soheshin fort në se krijoheshin vepra letrare a kë ngë në kë të ose atë të dialekt: mjaftonte që ato t'i thurnin lavde partisë dhe udhë heqë sit të saj, t'i bë nin jehonë asaj çka thoshte partia.

Prandaj janë të shumta veprat letrare dhe krijimet popullore edhe në dialektin e Veriut. Ndë rprerja e botimeve në gegë rishte te ne ndodhi pas Konsultë s Gjuhë sore që organizoi në prill të vitit 1968 Instituti Albanologjik i Prishtinë s.

Në kë të Konsultë u vendos një zë ri që në Kosovë , në Maqedoni, në Malin e Zi e në vise të tjera me popullsi shqiptare në Jugosllavi të pë rdorej gjuha letrare e Shqipë risë dhe drejtshkrimi i saj sipas parimit: "Një komb - një gjuhë letrare kombë tare".

Pas kë saj, edhe në Shqipë ri, pa ndonjë vendim administrativ, praktika e më parshme e krijimit dhe botimit të letë rsisë artistike dhe shkencore në gegë rishte u vetë ndë rpre si një akt solidarizimi vullnetar me vendimin e Konsultë s së Prishtinë s.

Pë rdorimi i një forme të një suar të gjuhë s dhe zbatimi sa më i pë rpiktë i normë s letrare u ndien si detyrim qytetar i pë rgjithshë m. Në kushtet kur veprimtaria botuese ishte vetë m në duart e shtetit, kjo u absolutizua dhe iu mohua krijuesve e drejta e natyrshme pë r të zgjedhur vetë formë n gjuhë sore të shprehjes.

Por prej 20 vjetë sh rrethanat politike kanë ndryshuar dhe askush sot nuk mund të pengohet administrativisht të shkruajë e të botojë në formë n gjuhë sore që i pë lqen. Ndë rsa shteti në veprimtarinë e vet zbaton një standard gjuhë sor të vetë m.

Së gjashti, propagandohet sikur çë shtja e gjuhë s letrare deri në vitin 1944 ishte thuajse e zgjidhur dhe pas kë tij viti iu ndë rrua dhunshë m drejtimi rrjedhë s së zhvillimit të gjuhë s.
E vë rteta ë shtë se deri në vitin 1944 administrata e shtetit shqiptar pë rdorte në shkresa të ashtuquajturin "dialekt zyrtar" të mbë shtetur kryesisht në të folmen e Elbasanit.

Në të gjitha veprimtaritë e tjera, si letë rsia artistike, shtypi, tekstet dhe veprimtaria shkollore, pë rdoreshin lirisht të dy dialektet, me një mbizotë rim të toskë rishtes letrare, që mbë shtetej nga gjendja arsimore e kulturore e vendit dhe nga një simi i saj i brendshë m më i madh. Është e njohur se rreth rrugë ve të zgjidhjes së çë shtjes gjuhë sore ka pasur atë herë pikë pamje të ndryshme dhe mjaft diskutime.

Së shtati, vlerë sojmë se sot detyra kryesore ë shtë pë rhapja më e organizuar dhe më sistematike e kulturë s gjuhë sore, theksimi i kë rkesë s pë r zbatimin e normë s letrare, vendosja e një disipline më të që ndrueshme në zbatimin e rregullave gjuhë sore, mbrojtja e gjuhë s shqipe nga shteti, ashtu siç e sanksionon edhe Kushtetuta e Republikë s së Shqipë risë .

Mendojmë se diskutimet pë r pë rmirë simin e standardit duhet të dalin si pasojë e natyrshme nga veprimtaria praktike pë r vepra themelore të standardit, në radhë të parë pë r një fjalor të ri të madh të gjuhë s shqipe dhe pë r një gramatikë të re akademike, që të pë rshkruajë më me hollë si dhe të trajtojë në nivelin e gjuhë sisë së sotme strukturë n gramatikore të gjuhë s shqipe.

Kë to diskutime duhet të pë rgatiten me kujdes, jo në më nyrë të pë rshpejtuar dhe si nisma të një anshme, po me bashkë punim institucional, sidomos të departamenteve të gjuhë s në universitetet dhe në institutet albanologjike, duke krijuar kushte pë r një pjesë marrje të frytshme të studiuesve që merren drejtpë rdrejt me probleme të gjuhë s së sotme shqipe e të normë s letrare.

Me kë të rast i bë jmë thirrje shkollë s kombë tare që të vijojë traditë n e saj të ndritur në fushë n e më simit të gjuhë s shqipe me gjithë trysnitë e disa personave që shprehin që ndrime prapavajtë se e të politizuara ndaj shqipes letrare.

U bë jmë thirrje veçanë risht më suesve të gjuhë s shqipe e të letë rsisë , më suesve të gjuhë ve të huaja, që të kujdesen më shumë pë r një nivel më të lartë të kulturë s gjuhë sore amtare, pë r të rrë njosur te brezat e rinj dashurinë dhe nderimin pë r gjuhë n tonë të bukur e të pasur, që ë shtë një kohë sisht edhe pasaporta jonë kulturore.

U bë jmë thirrje shkrimtarë ve e letrarë ve, shtypit të shkruar e të folur, që të bë hen më të vetë dijshë m pë r rolin e tyre të pazë vendë sueshë m në pasurimin dhe zhvillimin e gjuhë s shqipe, pë r ndikimin e madh që ushtron puna e tyre në kulturë n gjuhë sore të lexuesve e të dë gjuesve.

U bë jmë thirrje të gjithë ve që e çmojnë vlerë n dhe rë ndë sinë e një gjuhe letrare të një suar pë r mbarë kombin shqiptar, që të mos lejojnë të cenohet e të dë mtohet kjo vlerë e lartë kulturore kombë tare!

Prof. dr. Shaban Demiraj, prof. dr. Kristo Frashë ri, Dritero Agolli, prof. dr. Ali Dhrimo, prof. dr. Emil Lafe, prof. dr. Enver Hysa, prof. dr. Remzi Pë rnaska, prof. dr. Rami Memushaj, dr. Mariana Ymeri, Nikoleta Cikuli, dr. Xhelal Ylli, dr. Shpë tim Çuçka, prof. dr. Jorgo Bulo, Teodor Laço, prof. dr. Nasho Jorgaqi, prof. dr. Eshref Ymeri, prof. dr. Ali Xhiku, prof. dr. Luan Omari, prof. dr. Arben Puto, prof. dr. Eduard Sulstarova, prof. dr. Muzafer Korkuti, prof. dr. Vaso Tole, prof. dr. Mimoza Gjokutaj, prof. dr. Josif Papagjoni, prof. dr. Thoma Dhima, prof. dr. Albert Riska, prof. dr. Nexhip Më rkuri, prof. dr. Bardhosh Gaçe, Gaqo Bushaka, prof. dr. Pë llumb Xhufi, Kiço Blushi, Nasi Lera, Piro Misha, Diana Çuli, Agim Mero, prof. as. dr. Spiridhulla Poçi, prof. as. dr. Artur Lame, prof. as. dr. Idriz Metani, prof. dr. Dhimitë r Bello, Ermira Shtino