Kush ka frik nga rishkrimi i historis s letrsis shqipe?
Ka nj enigm t pashpjegueshme n faktin se si nisen gazetart tan dhe forumet e informimit masiv t krkojn t vrtetn. Kjo sht e njvlershme si me rastin kur ujku e ka ngrn qengjin dhe ne, pr t dshmuar asnjansin e krimit, dgjojm dhe i referohemi hollsisht vetm dshmis s ujkut, si instanc e paluejtshme e t vrtets s fundit.
Por un jam shkrimtar dhe, n pajtim me njeriun e paqt t Volterit, q kujdeset pr Kopshtin e vet, dshiroj ti kthehem puns konkrete: nse ky kopsht nuk harret nga flora gjembae, degradon n xhungl reptilsh e zvarraniksh helmatiss.
E kam fjaln pr idet q hidhen n letrsin shqipe, t ciln, nj zoti e di, e dua po kaq thellsisht e po kaq dhembshur, sa edhe Dritro Agolli e dokush tjetr mtues i letrave. Prandaj, duke marr shkas nga intervista e Agollit n Panorama (08. 09. 2008) dhe pikrisht n pjesn e titulluar Historia e Letrsis t pasurohet, jo t rishkruhet, e ndjej organikisht t nevojshme ta rimar shtjen e shtruar, sepse nyja e problemit ka nj natyr jo vetm shkencore, por edhe thellsisht morale e etike pr nj shkrimtar me ndjenj t esllt realiteti. Shqetsimi se edhe pas 18 vitesh pas rnies s komunizmit ne jemi ndoshat kultura e vetme n bot (europiane dhe aziatike) q nuk kemi nj Histori t Letrsis, prbn nj t vrtet t madhe, sikletosse, e cila e bn t pamundur trajtimin shkencor dhe njohjen e letrsis shqipe n shkolla, institute studimore, fakultete e m gjer, n mbar lexuesin e gjuhs shqipe. shtja q kam shtruar un edhe m par n shtyp ka t bj me nevojn urgjente pr rishkrimin e Historis s Letrsis shqipe. shtja q shtron Dritro Agolli ka t bj me mbrojten e Historis egzistuese t Letrsis shqipe, duke e pasuruar at. Pra thelbi i tezave tona reduktohet n dy terma: rishkrim dhe pasurim. Mendoj se ia vlen t ndalemi n peshn e secils domethnie n kontekstin e shqetsimit q ka prfshir nj nga diskurset m t rndsishme t kulturs son dhe testit pr tu ndar me trashgimin e rnd t komunizmit.
* * *
Dritro Agolli thekson n mbrojtje t argumentit t vet, se Historia e Letrsis shqipe mund t pasurohet, por jo t rishkruhet nga e para, sepse ska sesi t rishkruhet nga e para pa u bazuar, diku do bazohesh. Prse vall, pyes, nuk ka sesi t rishkruhet? Sepse qenka shkruar?! Kush e ka shkruar? Dritroi e di mir pr vete, se shkruesit e saj kan qen ata mendje t indoktrinuara e mediokrre, t cilve vet ai u ka
karikaturn (Niko Karapataqi, n Shklqimi dhe rnia e shokut Zylo). A mos vall, sipas Dritroit vetm kritikt dhe studiuesit socrealist e paskshin tagrin pr shkenc t besueshme? Si erudit, Agolli e di mjaft mir, se sot ka baza metodologjike bashkkohore europiane dhe aspak ideologjike, si n komunizm, sikundr se ka studiues t rinj (jo akademik) q i njohin mir si letrsin shqipe, ashtu edhe traditat e ndryshme t hulumtimeve shkencore.
Mandej n thellim t argumentit t tij, D. Agolli arsyeton se rishkrimi do t nis q nga periudha e Buzukut. Ather do t rishikosh edhe Buzukun, kur me t sht marr edhe abej? T gjith ata autor q kan zn vend n historin e letrsis shqiptare, si Naim Frashri, Mjeda, ajupi, Migjeni etj. Ata mund t shkarkohen nga politizimet, por jo ana artistike e tyre.
Nuk e di pse e ka kt kasavet D. Agolli, pasi vet e pranon, se edhe n shkrimet e vjetra shqipe ka patur ideologjizime. Dhe kur nj shkenc ka ideologjizime e politizime, ajo manipulohet drejtprdrejt n thelbin e vet shkencor dhe meriton t rishkruhet e rikonceptuar jasht tabuve politike. Pra, letrsia shqipe duhet t rishkruhet rishtaz qoft pr periudha t tra, qoft duke u rishikuar, n akord me qasjen dhe hulumtimet metodologjike shkencore. Sepse fryma e flligsht e dogms komuniste ka deprtuar n t gjitha qelizat q prbjn kodin e evolucionit t formacioneve stilistike. Dhe D. Agolli e di mir se nuk sht fjala pr dokumentet e shqipes nga Formula e pagzimit deri tek Koliqi, por pr lirimin e shkencs dhe studimeve mbi letrsin nga historicizmi, doktrinat politike apo ideologjike, ashtu si e pati shtruar dikur Viktor Shkllovskij konceptin e t huajsimit (otstranjenjie). Kjo sht po aq e qart, si sht i qart dhe pohimi se historia e letrsis nuk sht nj tuf dokumentash t thata fosile pr ti varur n muret e muzeve epokal. Natyrisht q letrsia e periudhs s socializmit, si e pohon dhe Dritroi, ka politizime t skajshme. I gjith problemi qndron se kjo letrsi e importuar nngs modelet sovjete, e alienuar n nj realitet q nxiste perversion psikologjik dhe shpirtror, nuk ka patur asnjher lidhje me zhvillimet procesuale t kodit artistik t letrsis shqipe parashkrimore dhe shkrimore. Letsia socrealiste e prodhuar nn imitacionin e huaj, nuk ka patur as identitet, as gjuh, as logjik t shndosh njerzore dhe ajo duhet par si nj krim i organizuar terrorist mbi njeriun n prgjithsi. Po tia hynim nj ndrmarrjeje t till, ajo sht lehtsisht e vrtetueshme ndr mijra e mijra vllime nj sag e tr turpi. T mos shtiremi e ti bjm njri-tjetrit palaon, sepse jan gjra t vrtetueshme pa far zori dhe se kujtesa jon nuk sht nj kujtes peshku.
Nse ka patur shkrimtar t ndikuar nga fashizmi, ata tragjizmin e tyre e kan vuajtur n planin moral e mendor si njerz, kryesisht t joshur e t deziluzionuar nga ideja e hegjemonizmit kulturor. Ata u manipuluan me falsifikimin e ides mbi t mirn sipas fashizmit, por ama ka nj dallim thelbsor nga manipulimi komunist i ides mbi t mirn. N trsi, prve qndrimit pro, asnj shkrimtar profashist nuk e ka vn veprn e tij letrare n shrbim t fashizmit. Himleri thoshte se fshirja e hebrenjve nga faqja e dheut nuk sht shtje gjenocidi, por shtje higjene parazitsh, e ngjashme me shfarosjen e morrave. Por askush nuk mund ta gjej jehonn e ktyre ideve raciste n artin filozofik a letrar t Martin Hajdegerit, Karl Shmidit, Gotfrid Benit, Benedeto Kroes, Ezra Paundit, Knut Hamsunit, Robert Muzilit, Luis-Ferdinand Selinit, Ernest Koliqit apo t pater Anton Harapit. Vepra e tyre sht vetmse artistike, me vlera edukative t gjithkohshme, mbarnjerzore. Qndron krejt ndryshe me edukimin djallzor komunist t shkrimtarve, t cilt, papushim iu bn jehon dhe mbshtetje manipulimit komunist t ides mbi t mirn, duke na i paraqitur t mira t gjitha punt e zeza. Prandaj krimi komunist qe m i rrezikshm, sepse ishte i paparashikueshm pr viktimat e tij t ardhshme, ngase do njeri, n do moment mund t prftonte cilsit e hamendsuara t armikut.
Shkenca e Historis s Letrsis duhet t merret me rishkrimin fundamental t periudhave t saj, veanrisht epokn 45 vjeare t dogms dhe, nse Dritro Agolli kmbngul se ajo ka vlera t mdha, ato patjetr duhet tu nnshtrohen kritereve shkencore, qoft edhe duke pasqyruar t gjitha ant e aktivitetit t autorve. N gjykimin tim edhe brenda aktivitetit politik duhen
dallime logjike n frymn e situats dhe rethanave q na diktojn sjelljet dhe gjestet, pa druar se nj qasje e till mund t na shpjer m fort n an t psikologjis dhe psikopatologjis, se sa n an t shkencave letrare. P.sh., duhen pasqyruar pa dashakeqsi rrethanat politike q e solln Dritro Agollin Kryetar t Lidhjes s Shkrimtarve n fillim t viteve shtatdhjet; si i ka mbrojtur ai shkrimtart nga persekutimi, internimi, pushkatimi e ndalimi gjat periudhs q ka qen kryetar i tyre dhe, n t njjtn paralele t faktorve, duhet gjykuar momenti se si u b Ernest Koliqi Ministr i fashizmit. Duhet hulumtuar, pr shembull, si ka ndikuar Dritroi n edukimin e ndjenjs estetike, atdhetare a humane t lexuesit t njom, pr ta dashur apo urryer partin dhe komunizmin enverist, prderisa nj fatos a pioner, as iden sia ka se sht partia! Prandaj nj pjes t madhe t merits n dashjen apo urrejtjen e partis dhe Enverit e ka, padyshim, edhe Dritroi. Duhet gjykuar me po kto parametra arti letrar i Koliqit, shfrytzimi q i bri ai fashizmit pr t tejmbushur gjith Kosovn me shkolla shqipe, muesues nga Shqipria dhe libra shqip; duhet theksuar e vrteta se ai ishte strategu i big-bangut kulturor e arsimor n Kosov dhe se kosovart pr kt duhet ti kishin ngrehur nj prmendore tepr t lart e t muar. Duhet theksuar, sidomos, se sa njerz t kulturs ka shptuar Koliqi nga prndjekja e pushkatimi, prfshij ktu edhe shkrimtarin e majt antifashist, Petro Marko.
Duhet theksuar n Historin e Letrsis shqiptare edhe nj dukuri vendimtare - dukuria se ka asi njerzish q e prdorin pushtetin si marionet pr t realizuar qllime madhore atdhetare (si e prdori Koliqi fashizmin), sikundrse ka marioneta t pushtetit, q prdoren si vegla pr t shtypur t tjert. Dhe sidomos duhet theksuar fakti se Koliqi nuk ka qen asnjher antar i partis fashiste, ndrsa Dritroi ka qen komunist, antar i KQ t PPSH, deputet, n maj t kupols s kuqe.
shtja nuk qndron tek diktaturat e majta apo t djathta (t cilat nuk i ka nj individ n dor). shtja qndron t mos dalsh i prlyer si njeri dhe si artist nga murtaja e kaft apo e kuqe, dhe sigurisht, t mos ndotsh thelbin artistik t veprs tnde. Kto jan shtje q shkojn shum larg detyrs s nj historiani t letrsis dhe zor se dialektika e tyre do t prkapet ndonjher. Megjithat e riformulojm prap iden ton: estetika i paraprin etiks dhe jo anasjelltas. Nj edukim monstruoz socrealist ka t pashmangshm konstruktin shpirtror etik. Estetika sht shkaku, etika pasoja. Dhe i brumosur me kt estetik, edhe pasi t ket kaluar hipnoza ideologjike, njeriu vijon t mbetet gjat gjith jets komunist, pa e vn re kt perversion, pa ndjer keqardhje, pa ndjer brerje ndrgjegje, pa ndjer nevoj pr falje. Prkundrazi, shembulli shqiptar prbn aktin m agresiv t arrogancs. Sepse n kt vend ku jan
tr paudhsit e bots, jo vetm q nuk doli kush t lyp njher ndjes, po prkundrazi, po na msojn pedagogjikn e brutalitetit, t mashtrimit dhe alibis, e cila e redukton prfytyrimin ton n legjitimimin e t drejts natyrore t mishngrnsve mbi barngrnsit. Ja pra pse nuk ka pesh sot fjala! Sepse ajo prdoret pr t artikuluar servilizmin apo interesat banale t klaneve apo partive, sepse dikush ka kurajn por nuk ka kthjelltsin e dikush tjetr e ka kthjelltsin, por nuk ka burrrin pr ta thn tro. Ksisoj fjala dhe njeriu jan shndrruar n skllevr t njri-tjetrit, pa e njohur as njri, as tjetri lirimin e madh kur fjala mishrohet me t vrtetn e pakushtzuar nga varsia e rrethanave, interesave dhe personave.
Por un jam shkrimtar dhe, n pajtim me njeriun e paqt t Volterit, q kujdeset pr Kopshtin e vet, dshiroj ti kthehem puns konkrete: nse ky kopsht nuk harret nga flora gjembae, degradon n xhungl reptilsh e zvarraniksh helmatiss.
E kam fjaln pr idet q hidhen n letrsin shqipe, t ciln, nj zoti e di, e dua po kaq thellsisht e po kaq dhembshur, sa edhe Dritro Agolli e dokush tjetr mtues i letrave. Prandaj, duke marr shkas nga intervista e Agollit n Panorama (08. 09. 2008) dhe pikrisht n pjesn e titulluar Historia e Letrsis t pasurohet, jo t rishkruhet, e ndjej organikisht t nevojshme ta rimar shtjen e shtruar, sepse nyja e problemit ka nj natyr jo vetm shkencore, por edhe thellsisht morale e etike pr nj shkrimtar me ndjenj t esllt realiteti. Shqetsimi se edhe pas 18 vitesh pas rnies s komunizmit ne jemi ndoshat kultura e vetme n bot (europiane dhe aziatike) q nuk kemi nj Histori t Letrsis, prbn nj t vrtet t madhe, sikletosse, e cila e bn t pamundur trajtimin shkencor dhe njohjen e letrsis shqipe n shkolla, institute studimore, fakultete e m gjer, n mbar lexuesin e gjuhs shqipe. shtja q kam shtruar un edhe m par n shtyp ka t bj me nevojn urgjente pr rishkrimin e Historis s Letrsis shqipe. shtja q shtron Dritro Agolli ka t bj me mbrojten e Historis egzistuese t Letrsis shqipe, duke e pasuruar at. Pra thelbi i tezave tona reduktohet n dy terma: rishkrim dhe pasurim. Mendoj se ia vlen t ndalemi n peshn e secils domethnie n kontekstin e shqetsimit q ka prfshir nj nga diskurset m t rndsishme t kulturs son dhe testit pr tu ndar me trashgimin e rnd t komunizmit.
* * *
Dritro Agolli thekson n mbrojtje t argumentit t vet, se Historia e Letrsis shqipe mund t pasurohet, por jo t rishkruhet nga e para, sepse ska sesi t rishkruhet nga e para pa u bazuar, diku do bazohesh. Prse vall, pyes, nuk ka sesi t rishkruhet? Sepse qenka shkruar?! Kush e ka shkruar? Dritroi e di mir pr vete, se shkruesit e saj kan qen ata mendje t indoktrinuara e mediokrre, t cilve vet ai u ka
karikaturn (Niko Karapataqi, n Shklqimi dhe rnia e shokut Zylo). A mos vall, sipas Dritroit vetm kritikt dhe studiuesit socrealist e paskshin tagrin pr shkenc t besueshme? Si erudit, Agolli e di mjaft mir, se sot ka baza metodologjike bashkkohore europiane dhe aspak ideologjike, si n komunizm, sikundr se ka studiues t rinj (jo akademik) q i njohin mir si letrsin shqipe, ashtu edhe traditat e ndryshme t hulumtimeve shkencore.
Mandej n thellim t argumentit t tij, D. Agolli arsyeton se rishkrimi do t nis q nga periudha e Buzukut. Ather do t rishikosh edhe Buzukun, kur me t sht marr edhe abej? T gjith ata autor q kan zn vend n historin e letrsis shqiptare, si Naim Frashri, Mjeda, ajupi, Migjeni etj. Ata mund t shkarkohen nga politizimet, por jo ana artistike e tyre.
Nuk e di pse e ka kt kasavet D. Agolli, pasi vet e pranon, se edhe n shkrimet e vjetra shqipe ka patur ideologjizime. Dhe kur nj shkenc ka ideologjizime e politizime, ajo manipulohet drejtprdrejt n thelbin e vet shkencor dhe meriton t rishkruhet e rikonceptuar jasht tabuve politike. Pra, letrsia shqipe duhet t rishkruhet rishtaz qoft pr periudha t tra, qoft duke u rishikuar, n akord me qasjen dhe hulumtimet metodologjike shkencore. Sepse fryma e flligsht e dogms komuniste ka deprtuar n t gjitha qelizat q prbjn kodin e evolucionit t formacioneve stilistike. Dhe D. Agolli e di mir se nuk sht fjala pr dokumentet e shqipes nga Formula e pagzimit deri tek Koliqi, por pr lirimin e shkencs dhe studimeve mbi letrsin nga historicizmi, doktrinat politike apo ideologjike, ashtu si e pati shtruar dikur Viktor Shkllovskij konceptin e t huajsimit (otstranjenjie). Kjo sht po aq e qart, si sht i qart dhe pohimi se historia e letrsis nuk sht nj tuf dokumentash t thata fosile pr ti varur n muret e muzeve epokal. Natyrisht q letrsia e periudhs s socializmit, si e pohon dhe Dritroi, ka politizime t skajshme. I gjith problemi qndron se kjo letrsi e importuar nngs modelet sovjete, e alienuar n nj realitet q nxiste perversion psikologjik dhe shpirtror, nuk ka patur asnjher lidhje me zhvillimet procesuale t kodit artistik t letrsis shqipe parashkrimore dhe shkrimore. Letsia socrealiste e prodhuar nn imitacionin e huaj, nuk ka patur as identitet, as gjuh, as logjik t shndosh njerzore dhe ajo duhet par si nj krim i organizuar terrorist mbi njeriun n prgjithsi. Po tia hynim nj ndrmarrjeje t till, ajo sht lehtsisht e vrtetueshme ndr mijra e mijra vllime nj sag e tr turpi. T mos shtiremi e ti bjm njri-tjetrit palaon, sepse jan gjra t vrtetueshme pa far zori dhe se kujtesa jon nuk sht nj kujtes peshku.
Nse ka patur shkrimtar t ndikuar nga fashizmi, ata tragjizmin e tyre e kan vuajtur n planin moral e mendor si njerz, kryesisht t joshur e t deziluzionuar nga ideja e hegjemonizmit kulturor. Ata u manipuluan me falsifikimin e ides mbi t mirn sipas fashizmit, por ama ka nj dallim thelbsor nga manipulimi komunist i ides mbi t mirn. N trsi, prve qndrimit pro, asnj shkrimtar profashist nuk e ka vn veprn e tij letrare n shrbim t fashizmit. Himleri thoshte se fshirja e hebrenjve nga faqja e dheut nuk sht shtje gjenocidi, por shtje higjene parazitsh, e ngjashme me shfarosjen e morrave. Por askush nuk mund ta gjej jehonn e ktyre ideve raciste n artin filozofik a letrar t Martin Hajdegerit, Karl Shmidit, Gotfrid Benit, Benedeto Kroes, Ezra Paundit, Knut Hamsunit, Robert Muzilit, Luis-Ferdinand Selinit, Ernest Koliqit apo t pater Anton Harapit. Vepra e tyre sht vetmse artistike, me vlera edukative t gjithkohshme, mbarnjerzore. Qndron krejt ndryshe me edukimin djallzor komunist t shkrimtarve, t cilt, papushim iu bn jehon dhe mbshtetje manipulimit komunist t ides mbi t mirn, duke na i paraqitur t mira t gjitha punt e zeza. Prandaj krimi komunist qe m i rrezikshm, sepse ishte i paparashikueshm pr viktimat e tij t ardhshme, ngase do njeri, n do moment mund t prftonte cilsit e hamendsuara t armikut.
Shkenca e Historis s Letrsis duhet t merret me rishkrimin fundamental t periudhave t saj, veanrisht epokn 45 vjeare t dogms dhe, nse Dritro Agolli kmbngul se ajo ka vlera t mdha, ato patjetr duhet tu nnshtrohen kritereve shkencore, qoft edhe duke pasqyruar t gjitha ant e aktivitetit t autorve. N gjykimin tim edhe brenda aktivitetit politik duhen
dallime logjike n frymn e situats dhe rethanave q na diktojn sjelljet dhe gjestet, pa druar se nj qasje e till mund t na shpjer m fort n an t psikologjis dhe psikopatologjis, se sa n an t shkencave letrare. P.sh., duhen pasqyruar pa dashakeqsi rrethanat politike q e solln Dritro Agollin Kryetar t Lidhjes s Shkrimtarve n fillim t viteve shtatdhjet; si i ka mbrojtur ai shkrimtart nga persekutimi, internimi, pushkatimi e ndalimi gjat periudhs q ka qen kryetar i tyre dhe, n t njjtn paralele t faktorve, duhet gjykuar momenti se si u b Ernest Koliqi Ministr i fashizmit. Duhet hulumtuar, pr shembull, si ka ndikuar Dritroi n edukimin e ndjenjs estetike, atdhetare a humane t lexuesit t njom, pr ta dashur apo urryer partin dhe komunizmin enverist, prderisa nj fatos a pioner, as iden sia ka se sht partia! Prandaj nj pjes t madhe t merits n dashjen apo urrejtjen e partis dhe Enverit e ka, padyshim, edhe Dritroi. Duhet gjykuar me po kto parametra arti letrar i Koliqit, shfrytzimi q i bri ai fashizmit pr t tejmbushur gjith Kosovn me shkolla shqipe, muesues nga Shqipria dhe libra shqip; duhet theksuar e vrteta se ai ishte strategu i big-bangut kulturor e arsimor n Kosov dhe se kosovart pr kt duhet ti kishin ngrehur nj prmendore tepr t lart e t muar. Duhet theksuar, sidomos, se sa njerz t kulturs ka shptuar Koliqi nga prndjekja e pushkatimi, prfshij ktu edhe shkrimtarin e majt antifashist, Petro Marko.
Duhet theksuar n Historin e Letrsis shqiptare edhe nj dukuri vendimtare - dukuria se ka asi njerzish q e prdorin pushtetin si marionet pr t realizuar qllime madhore atdhetare (si e prdori Koliqi fashizmin), sikundrse ka marioneta t pushtetit, q prdoren si vegla pr t shtypur t tjert. Dhe sidomos duhet theksuar fakti se Koliqi nuk ka qen asnjher antar i partis fashiste, ndrsa Dritroi ka qen komunist, antar i KQ t PPSH, deputet, n maj t kupols s kuqe.
shtja nuk qndron tek diktaturat e majta apo t djathta (t cilat nuk i ka nj individ n dor). shtja qndron t mos dalsh i prlyer si njeri dhe si artist nga murtaja e kaft apo e kuqe, dhe sigurisht, t mos ndotsh thelbin artistik t veprs tnde. Kto jan shtje q shkojn shum larg detyrs s nj historiani t letrsis dhe zor se dialektika e tyre do t prkapet ndonjher. Megjithat e riformulojm prap iden ton: estetika i paraprin etiks dhe jo anasjelltas. Nj edukim monstruoz socrealist ka t pashmangshm konstruktin shpirtror etik. Estetika sht shkaku, etika pasoja. Dhe i brumosur me kt estetik, edhe pasi t ket kaluar hipnoza ideologjike, njeriu vijon t mbetet gjat gjith jets komunist, pa e vn re kt perversion, pa ndjer keqardhje, pa ndjer brerje ndrgjegje, pa ndjer nevoj pr falje. Prkundrazi, shembulli shqiptar prbn aktin m agresiv t arrogancs. Sepse n kt vend ku jan
tr paudhsit e bots, jo vetm q nuk doli kush t lyp njher ndjes, po prkundrazi, po na msojn pedagogjikn e brutalitetit, t mashtrimit dhe alibis, e cila e redukton prfytyrimin ton n legjitimimin e t drejts natyrore t mishngrnsve mbi barngrnsit. Ja pra pse nuk ka pesh sot fjala! Sepse ajo prdoret pr t artikuluar servilizmin apo interesat banale t klaneve apo partive, sepse dikush ka kurajn por nuk ka kthjelltsin e dikush tjetr e ka kthjelltsin, por nuk ka burrrin pr ta thn tro. Ksisoj fjala dhe njeriu jan shndrruar n skllevr t njri-tjetrit, pa e njohur as njri, as tjetri lirimin e madh kur fjala mishrohet me t vrtetn e pakushtzuar nga varsia e rrethanave, interesave dhe personave.