Mjeshtri i fjals s shkruar
T pakt jan autort veprat letrare t t cilve do t mund ti venim prball krijimtaris letrare t njrit prej prozatorve (dhe jo vetm prozatorve) m t spikatur q ka njohur letrsia shqipe ndr shekuj, prball krijimeve t gjeniut t rrfimit shqip, t mjeshtrit t fjals s shkruar shqipe, t intelektualit par exellance, t institucionit Ernest Koliqi. Ernest Koliqi sht autor i nj numri t konsiderueshm veprash letrare, krijime nga lmi i publicistiks, studime t veanta letrare, prpilues antologjish, drejtues revistash letrare, shkurt e prve tjerash, Koliqi sht autor i dy vllimeve me novela Hija e Maleve (Zar 1929) dhe Tregtar flamujsh (Tiran 1935). Pa mdyshje, kto vepra jo vetm q shnuan nj kthese t madhe n fushn e krijimtaris letrare, por n t njjtn koh dshmuan se gjuha shqipe sht gjuh mundsish, vese duhet gdhendur ashtu si diti shkrimtari, msuesi Ernest Koliqi. Gjithsesi sht Koliqi ai i cili vuri bazat e letrsis e cila me t drejt nga kritika e kohs u cilsua si letrsi moderne shqipe, poashtu sht penda e art e Koliqit e cila konsiderohet se e krijoi noveln si zhanr letrar n letrsin shqipe. do tendenc e cila mton q zanafilln e letrsis moderne shqipe si epok letrare dhe noveln shqipe si zhanr letrar ta krkoj para Koliqit, ssht tjetr, vese tendenc. Brenda kopertinave t librit Hija e Maleve, njra pas tjetrs jan t renditura nj numr i konsiderueshm novelash t cilat n vete ngrthejn tema e motive t ndryshme q gjithsesi lidhen me nj ambient tipik shkodran. N Hija e maleve autori me mjeshtri t rrall si euridit i vrtet trajton tematika nga bota shqiptare, pra n kt vllim sht derdhur e filtruar deri n infinit jeta e njeriut shqiptar, jan pasqyruar brengat, prsiatjet, mentaliteti i njeriut ton n nj periudh delikate e cila predikonte nj jet t re, pra predikonte krijimin e nj gjykimi m racional pr jetn n prgjithsi.
Ideja, fabula, karakteret...
Libri Hija e Maleve nis me noveln Nusja e mrekullueshme novel kjo e cila v n pah mentalitetin tipik shqiptar, bestytnit mitike t cilat mbase edhe jan konsumuar si ngjarje t vrteta n shoqrin e kohs. Ngjarjet q lidhen me tragjicitetin t cilin e pson Leka, si pasoj e dashuris q qon me nusen e mrekullueshme, zann, q i shfaqet gjat kohs kur ky kulloste bagtit, ia rrfen prifti fshatit, Don Marku, t riut intelektual q ishte shkolluar jasht Shqipris. Ngjarjet q tregon prifti n rrfimin e tij n lidhje me tragjiken q pson Leka, n psiken e t riut shqiptar t shkolluar n nj metropol europian ngritin dilema t mdha, dhe n njrn ose mnyrn tjetr edhe pse si personalitet ishte formuar larg ambientit i cili kto e rrfime t ngjashme i konsumonte si gjra t vrteta, kishin ln prshtypje t thell tek i riu intelektual; Prifti m shikonte ndr sŷ. Un i ula pr mos me mu hetue n ta prshtypja tepr e thell qi m kish ba tregimi. As nuk i a solla pyetjet e shuma qi ishin kah m delshin prej goje, sht paragrafi me t cilin prfundon kjo novel. Krijimtarin letrare t Koliqit, fund e krye e karakterizon teknika e prsosur narrative, gjithsesi ngjarjet n novelat e tij kan nj rrjedh t kapshme, logjike, penda e Koliqit n asnjrn mnyr nuk lejon q ti humb fija lmshit. Personazhet e ktij autori jan tipizuar aq mir saq lexuesi eventual krijon lidhje emocionale me protagonistin e caktuar, ai (pra lexuesi) mishrohet me kto personazhe bashk-ndjen me to, dhe doemos se kjo sht edhe intenc e krijuesve serioz, pra tipizimi i personazheve t tyre, krijimi i karaktereve t qndrueshme q n mnyr m t mir ti proj idet e autorit narrator.
Gjaku sht nj tjetr novel e realizuar e Koliqit, dhe si asnj tjetr vepr flet pr dukurin e hakmarrjes, plag kjo e hapur, kurr e mbyllur, jo e panjohur pr t tjert, shum e theksuar n trevat shqiptare. Doda nj i ri i shkolluar larg vendlindjes por i brumosur deri n palc me mentalitetin shqiptar, dshiron q t bhet nj z i fuqishm i cili artikulon iden e krijimit t nj shoqrie prparimtare, e cila dukurin e hakmarrjes do ta kujtonte vetm si nj relikt t shmtuar. Vrasja e t vllait, Zeks, shikimi tundues i babait n syt e t cilit lexonte fjaln; hakmarrje, rrethi i cili do ta tallte pr jet e mot nse nuk do t hakmerrej e vendosin Dodn para dilemash t mdha, t cilat gjithsesi do ta ken nj fund tragjik, ngase Doda do duhej rn viktim e opinionit t cilin vet e kishte ngritur (R.I pr Migjenin), n mnyr q ndrgjegjja e tij t pastrohet. N Shkodrn e Koliqit apo n novelat e tij parakalojn nj galeri e tr personazhesh t cilt ngrthejn n vete, ide, motive, e situata t ndrlikuara t cilat ishin t mbrujtura n psiken e autorit dhe si t tilla i servirn nj publiku t gjer si edhe sht lexuesi n kt rast. N novelat e Koliqit rndom ngjarjet tregohen prej kndit t narratorit t gjithdijshm pa prjashtuar infiltrimin e drejtprdrejt t autorit narrator n situata konkrete, i cili t shumtn ndihmon n zgjidhjen e enigms. Karakteristik pr kt autor sht se n veprn e tij prgjithsisht trajton nj laramani tematike, ku nuk mungon stili i gdhendur i rrfimit, shprehja e pasur gjuhsore, teknika e prsosur diskursive, pastaj jepen pamje konkrete t nj ambienti i cili ngrthente n vete tipa konkret e abstrakt, real e t imagjinuar. N novelat e Koliqit parakalojn personazhe sikurse ai tek novela Kanga e re ku pr protagonist kryesor e ka kngtarin emblematik Ton Laskun, pa t cilin organizimi i fardo evenimenti, e ka t garantuar dshtimin, ngase pa zrin e tij magjepss ngjarjet gazmore n qytet ishin shum t zbehta. Ton Lasku do ta ket nj fund t gzuar, ngase sht knga e tij e cila bn q ta ket pran t dashurn, pr t ciln do prpjekje tjetr kishte dshtuar. N noveln Sa qofsh, pleqnofsh Koliqi derdh tr fantazin e tij prej nj njohsi t thell t gjithkaje q ishte shqiptare, pr t na dhn karaktere tipike t Malsis s Shkodrs, situata konkrete her-her t dhembshme t nj mentaliteti mbase arkaik me t cilin karakterizoheshin malsort shqiptar. Mina e bija e Files dhe Sufs, mbett shtatzn pa dijenin dhe pa dshirn e prindrve dhe pr nj mkat t till, ajo do t psoj n mnyrn m tragjike, ajo vritet nga i ati, ngase me veprn e saj t turpshme kishte rn ndesh konvencave. Mirpo tragjikja arrin kulmin e vet ather kur Hajdar Liti krkon gjakun e fmijs i cili ishte flijuar ende pa dal n jet. Pr ta pleqnuar kt pun, autori ka krijuar tipin e Xhep Nelit, i cili pyetjes provokative t plakut i cili prfaqson Hajdar Litin e i cili thot se; Pse e derdhe at miell? me mjeshtrin e nj pleqnari t rryer Xhep Neli i prgjigjet ka krkoi mielli yt n thes tem!, pr ta marr uratn e kundrshtarit t tij; sa qofsh pleqnofsh!.
Mitikja n noveln e Koliqit
Sikurse tek nj numr i konsiderueshm i autorve shqiptar edhe tek Koliqi, bota mitike z nj vend me rndsi n krijimtarin letrare t tij. N novelat e tij bashkjetojn njerzit e rndomt, zanat e shtojzovallet. Fuqin udibrse t zanave do ta provoj edhe Lulja, krcimtarja e Dukagjinit e cila fal zanave do ta fitoj vendin e par n garn e cila ishte organizuar pas fitores s Sknderbeut kundr turqve e n t ciln gar merrnin pjes edhe krcimtarja turkin dhe shkin. Ky grshetim i bots mitike m at reale ka si synim paraqitjen e bots shqiptare me t gjitha ngjyrat e saj. Doket e zakonet shqiptare, fjala e dhn, besa, sikurse edhe pr t tjer krijues kan ngjallur kureshtjen edhe t Koliqit. Kto doke e zakone jan pasqyruar mjeshtrisht n noveln Miku. Besa ka qen kod i pashkelur n malsin shqiptare n veanti, edhe protagonistt e Koliqit e respektojn kt norm t shenjt, thyerja e ktij kodi ishte akt i ult moral, dhe meq besa e dhn ishte e shenjt, si e till ishte e respektuar tek malsort shqiptar. Ndr t tjera tematika q trajton Koliqi n krijimtarin letrare t tij prgjithsisht, sht edhe vshtirsia me t ciln ballafaqohet individi n luft kundr kolektiviteti, pamundsia e individit n ndrrimin e gjrave t cilat n psiken e kolektiviteti ishin
norma. Kt do ta provoj Diloca n noveln m t njjtin titull ku pr protagonist kryesor e ka vajzn e cila ishte fejuar q kur ishte n djep. Fati apo fataliteti bn q vajza kur t vije n moshn e martess dashurohet n nj tjetr t ri malsor dhe martohet me t. Kjo do t ishte fatale pr vajzn e cila kishte thyer doket e Malsis, dhe pr kt do duhej ndshkuar sipas zakoneve t cilat mbretronin n Malsi. Ajo humb dashurin, ngase i dashuri i vritet, n t njjtn koh ka humbur edhe familjen ngase ajo do t prfundoj n jetimore. Krijimi i karaktereve t tipit t Dilocs, tregojn se lufta e individit pr t ndryshuar apo pr t ndikuar n jetn kolektive ishte e pafuqishme, qoft edhe nse pr nj ideal t till do t ishe n gjendje t flijoje m sublimen. Detyrimisht duhet thn se, vlera e pakontestueshme q ngrthen n vete vepra letrare e Koliqit, flet pr nj euridit t rrfimit artistik, flet pr nj mjeshtr t fjals s shkruar, pa t cilin letrsia shqipe do t ishte shum e zbeht.
*(autori ndjek studimet postdiplomike n UP
Fakulteti i Filologjis- dega Letrsi Shqipe)
Ideja, fabula, karakteret...
Libri Hija e Maleve nis me noveln Nusja e mrekullueshme novel kjo e cila v n pah mentalitetin tipik shqiptar, bestytnit mitike t cilat mbase edhe jan konsumuar si ngjarje t vrteta n shoqrin e kohs. Ngjarjet q lidhen me tragjicitetin t cilin e pson Leka, si pasoj e dashuris q qon me nusen e mrekullueshme, zann, q i shfaqet gjat kohs kur ky kulloste bagtit, ia rrfen prifti fshatit, Don Marku, t riut intelektual q ishte shkolluar jasht Shqipris. Ngjarjet q tregon prifti n rrfimin e tij n lidhje me tragjiken q pson Leka, n psiken e t riut shqiptar t shkolluar n nj metropol europian ngritin dilema t mdha, dhe n njrn ose mnyrn tjetr edhe pse si personalitet ishte formuar larg ambientit i cili kto e rrfime t ngjashme i konsumonte si gjra t vrteta, kishin ln prshtypje t thell tek i riu intelektual; Prifti m shikonte ndr sŷ. Un i ula pr mos me mu hetue n ta prshtypja tepr e thell qi m kish ba tregimi. As nuk i a solla pyetjet e shuma qi ishin kah m delshin prej goje, sht paragrafi me t cilin prfundon kjo novel. Krijimtarin letrare t Koliqit, fund e krye e karakterizon teknika e prsosur narrative, gjithsesi ngjarjet n novelat e tij kan nj rrjedh t kapshme, logjike, penda e Koliqit n asnjrn mnyr nuk lejon q ti humb fija lmshit. Personazhet e ktij autori jan tipizuar aq mir saq lexuesi eventual krijon lidhje emocionale me protagonistin e caktuar, ai (pra lexuesi) mishrohet me kto personazhe bashk-ndjen me to, dhe doemos se kjo sht edhe intenc e krijuesve serioz, pra tipizimi i personazheve t tyre, krijimi i karaktereve t qndrueshme q n mnyr m t mir ti proj idet e autorit narrator.
Gjaku sht nj tjetr novel e realizuar e Koliqit, dhe si asnj tjetr vepr flet pr dukurin e hakmarrjes, plag kjo e hapur, kurr e mbyllur, jo e panjohur pr t tjert, shum e theksuar n trevat shqiptare. Doda nj i ri i shkolluar larg vendlindjes por i brumosur deri n palc me mentalitetin shqiptar, dshiron q t bhet nj z i fuqishm i cili artikulon iden e krijimit t nj shoqrie prparimtare, e cila dukurin e hakmarrjes do ta kujtonte vetm si nj relikt t shmtuar. Vrasja e t vllait, Zeks, shikimi tundues i babait n syt e t cilit lexonte fjaln; hakmarrje, rrethi i cili do ta tallte pr jet e mot nse nuk do t hakmerrej e vendosin Dodn para dilemash t mdha, t cilat gjithsesi do ta ken nj fund tragjik, ngase Doda do duhej rn viktim e opinionit t cilin vet e kishte ngritur (R.I pr Migjenin), n mnyr q ndrgjegjja e tij t pastrohet. N Shkodrn e Koliqit apo n novelat e tij parakalojn nj galeri e tr personazhesh t cilt ngrthejn n vete, ide, motive, e situata t ndrlikuara t cilat ishin t mbrujtura n psiken e autorit dhe si t tilla i servirn nj publiku t gjer si edhe sht lexuesi n kt rast. N novelat e Koliqit rndom ngjarjet tregohen prej kndit t narratorit t gjithdijshm pa prjashtuar infiltrimin e drejtprdrejt t autorit narrator n situata konkrete, i cili t shumtn ndihmon n zgjidhjen e enigms. Karakteristik pr kt autor sht se n veprn e tij prgjithsisht trajton nj laramani tematike, ku nuk mungon stili i gdhendur i rrfimit, shprehja e pasur gjuhsore, teknika e prsosur diskursive, pastaj jepen pamje konkrete t nj ambienti i cili ngrthente n vete tipa konkret e abstrakt, real e t imagjinuar. N novelat e Koliqit parakalojn personazhe sikurse ai tek novela Kanga e re ku pr protagonist kryesor e ka kngtarin emblematik Ton Laskun, pa t cilin organizimi i fardo evenimenti, e ka t garantuar dshtimin, ngase pa zrin e tij magjepss ngjarjet gazmore n qytet ishin shum t zbehta. Ton Lasku do ta ket nj fund t gzuar, ngase sht knga e tij e cila bn q ta ket pran t dashurn, pr t ciln do prpjekje tjetr kishte dshtuar. N noveln Sa qofsh, pleqnofsh Koliqi derdh tr fantazin e tij prej nj njohsi t thell t gjithkaje q ishte shqiptare, pr t na dhn karaktere tipike t Malsis s Shkodrs, situata konkrete her-her t dhembshme t nj mentaliteti mbase arkaik me t cilin karakterizoheshin malsort shqiptar. Mina e bija e Files dhe Sufs, mbett shtatzn pa dijenin dhe pa dshirn e prindrve dhe pr nj mkat t till, ajo do t psoj n mnyrn m tragjike, ajo vritet nga i ati, ngase me veprn e saj t turpshme kishte rn ndesh konvencave. Mirpo tragjikja arrin kulmin e vet ather kur Hajdar Liti krkon gjakun e fmijs i cili ishte flijuar ende pa dal n jet. Pr ta pleqnuar kt pun, autori ka krijuar tipin e Xhep Nelit, i cili pyetjes provokative t plakut i cili prfaqson Hajdar Litin e i cili thot se; Pse e derdhe at miell? me mjeshtrin e nj pleqnari t rryer Xhep Neli i prgjigjet ka krkoi mielli yt n thes tem!, pr ta marr uratn e kundrshtarit t tij; sa qofsh pleqnofsh!.
Mitikja n noveln e Koliqit
Sikurse tek nj numr i konsiderueshm i autorve shqiptar edhe tek Koliqi, bota mitike z nj vend me rndsi n krijimtarin letrare t tij. N novelat e tij bashkjetojn njerzit e rndomt, zanat e shtojzovallet. Fuqin udibrse t zanave do ta provoj edhe Lulja, krcimtarja e Dukagjinit e cila fal zanave do ta fitoj vendin e par n garn e cila ishte organizuar pas fitores s Sknderbeut kundr turqve e n t ciln gar merrnin pjes edhe krcimtarja turkin dhe shkin. Ky grshetim i bots mitike m at reale ka si synim paraqitjen e bots shqiptare me t gjitha ngjyrat e saj. Doket e zakonet shqiptare, fjala e dhn, besa, sikurse edhe pr t tjer krijues kan ngjallur kureshtjen edhe t Koliqit. Kto doke e zakone jan pasqyruar mjeshtrisht n noveln Miku. Besa ka qen kod i pashkelur n malsin shqiptare n veanti, edhe protagonistt e Koliqit e respektojn kt norm t shenjt, thyerja e ktij kodi ishte akt i ult moral, dhe meq besa e dhn ishte e shenjt, si e till ishte e respektuar tek malsort shqiptar. Ndr t tjera tematika q trajton Koliqi n krijimtarin letrare t tij prgjithsisht, sht edhe vshtirsia me t ciln ballafaqohet individi n luft kundr kolektiviteti, pamundsia e individit n ndrrimin e gjrave t cilat n psiken e kolektiviteti ishin
norma. Kt do ta provoj Diloca n noveln m t njjtin titull ku pr protagonist kryesor e ka vajzn e cila ishte fejuar q kur ishte n djep. Fati apo fataliteti bn q vajza kur t vije n moshn e martess dashurohet n nj tjetr t ri malsor dhe martohet me t. Kjo do t ishte fatale pr vajzn e cila kishte thyer doket e Malsis, dhe pr kt do duhej ndshkuar sipas zakoneve t cilat mbretronin n Malsi. Ajo humb dashurin, ngase i dashuri i vritet, n t njjtn koh ka humbur edhe familjen ngase ajo do t prfundoj n jetimore. Krijimi i karaktereve t tipit t Dilocs, tregojn se lufta e individit pr t ndryshuar apo pr t ndikuar n jetn kolektive ishte e pafuqishme, qoft edhe nse pr nj ideal t till do t ishe n gjendje t flijoje m sublimen. Detyrimisht duhet thn se, vlera e pakontestueshme q ngrthen n vete vepra letrare e Koliqit, flet pr nj euridit t rrfimit artistik, flet pr nj mjeshtr t fjals s shkruar, pa t cilin letrsia shqipe do t ishte shum e zbeht.
*(autori ndjek studimet postdiplomike n UP
Fakulteti i Filologjis- dega Letrsi Shqipe)