Neorealizmi italian flet me ikonën

Janë mbyllur ditët e Felinit në Tiranë, ku janë shfaqur kryeveprat e regjisorit italian si Vitellonët, Fellini Satyricon dhe Casanova.

Nga universi i neorealizmit italian ra edhe ylli i fundit i shklqimit t gjat e farfurits – Federiko Felini. Panteoni i kinematografis italiane mbeti edhe pa kolosin e filmit, njri nga prfaqsuesit m t denj dhe m produktiv jo vetm t neorealizmit shpirtror, si preferojn ta cilsojn krijimtarin e tij njohsit e filmit, por edhe pa Felinin – ikon e Italis prgjithsisht. Felini nuk ishte vetm regjisor i madh, deprtues i thell n psikologjin njerzore, por edhe analitik i devijimeve morale t shoqris italiane n periudhn e paslufts. Vdekja e tij prmbylli nj faz impulsive t krijimtaris s tij, ndrsa opusi dhe fenomeni Felini la gjurm t pashlyeshme jo vetm n kinematografin italiane dhe at evropiane. Ai pati ndikim t fuqishm e ithtar t shumt n Amerik, t cilt arritn ta asimilojn ndikimin e tij dhe t krijojn vepra t fuqishme kinematografike. Gjithashtu pati edhe epigone, t cilat nuk arritn t shkputen nga ndikimi dhe autoriteti i tij.

Autori i filmave “Sheiku i bardh”, “Rruga”, “Nett e Kabiris”, “Jeta e mbl”, “Tet e gjysm”, “Satirikoni”, “Amarkord”, “Kazanova”, “Prova e orkestrs”, “Qyteti i grave” etj., q n t gjall t vet ishte institucion, ikon e gjall, legjend q imponohej me filmat t cilt nuk skandalizonin, prkundrazi t cytnin pr prsiatje t thella, kishin seriozitetin dhe kreativitetin me vuln e pashlyeshme feliniane. Heronjt e filmave t Felinit, sidomos n fazn e par, gati m t fuqishme, ishin margjinalt, ata t fundit t hierarkis shoqrore, t braktisur e t vetmuar, me frustracione dhe me gjakime naive. Mirpo, jeta e tij, fmijria e paqet dhe kujtimet nga e kaluara kalojn me imazhin dhe vizualitetin nga do film n tjetrin nga do sken n at vijuese. Felini gjithher shpalos dika nga fmijria n Rimini (lindi m 20.1.1920), nga jeta e tij endacake n rinin e hershme, nga mahnitja me cirkun, ku punoi nj koh t shkurtr. Krahas Vitorio de Siks, M. Antonionit, R. Roselinit dhe L. Viskontit i dha frym karakteristike dhe vul origjinale neorealizmit italian, rrym kjo q pati jehon me dhjetvjetsha n Evrop dhe n SHBA.

Derisa n fazn e par t krijimtaris n pikvshtrim i ka njerzit margjinal dhe ambientet piktoreske t fshatrave e qyteteve t vogla t provincs, n fazn e dyt protagonistt e tij jan nga shtresa e lart, ambienti ai i metropolit, gjersia dramaturgjike e spektaklit me reminishenca edhe nga e kaluara historike. Ndrkaq, metaforat e fuqishme, simbolet karakteristike, realizmi i hidhur dhe skenat irreale, prbjn nj shkrirje dinamike t nj trsie magjike n opusin e filmave t Felinit. Ishte kmbnguls dhe me imagjinat t vrullshme, inert n dukje dhe dinamik n veprim, analizonte aspektin moral dhe elementet devijante, pa u marr me segmentet dhe prapavijn e momenteve sociale e ekonomike t personazheve dhe t ambientit n t cilin vepronin ata. Nuk i sforconte vetjet, mirpo me ndrthurjet dhe me gjetjet dramaturgjike personazhet dhe skenat bheshin t fuqishme, duke t’u imponuar me aspektin metaforik e kreativ, me kuptimin shumshtresor e tisin nostalgjik ku kishte ironi e satir, po edhe grotesk. Ekipin e filmit e kishte gati t prhershm dhe at t njjtin, ndrsa aktort m t preferuar Xhulieta Masinin dhe Marelo Mastrojanin, t cilt arritn t skalisnin figura e personazhe nga m t ndryshmit, nn dirigjimin e Felinit.

Felini ishte i preokupuar shum edhe me trivialitetin dhe zbraztin e televizionit, me imponimin absolut t ktij mediumi dhe me totalitarizmin e tij. Kjo shihet nga intervistat dhe eset q ia kushton ktij mediumi. Kjo shihet edhe nga disa filma, t cilt bhen n produksion t televizionit, por q prpiqen ta sfidojn kt medium. Televizioni, thot ai, e shkatrron filmin, e idiotizon shijen e publikut, i trivializon vlerat morale dhe shoqrore. Prgjithsisht Felini mbajti n mnyr kontinuele nivelin artistik dhe origjinalitetin kreativ. Mbetet ndr figurat m t ndritshme t kinematografis italiane dhe t asaj botrore. Vdekja e tij ishte humbja e madhe pr Italin, ku mbeti institucion edhe pr kulturn botrore, dhe ku ka nj vend nderi.

Fenomeni “Felini” - neorealist i shpirtit

“La strada” ishte laureati i par i mimit “Oskar”, mim ky q do ta marr edhe katr her gjat krijimtaris s vet, ndrsa fenomeni “Felini” do ta provokoj artin e shtat

Nj motoiklet i bie trup e trthor vendit, si barka e Noes, duke krkuar at q nuk mund t kthehet kurr, ndrsa dy personazhet e “Rrugs” (La strada) si somnambul jan n krkim t vazhdueshm. Jeta e nj trupe cirku, sht n qendr t vmendjes s ktij filmi t shklqyeshm t Felinit me dy personazhet kryesore, t cilat dallojn aq shum n mes vete, mirpo mbase si pasoj e nj fatalizmi jeta e tyre implikohet dhe ndikon n njra-tjetrn. Cirkusanti Kampano (Entoni Kuin) me nj natyr t egr e sjellje brutale ka prball nj vajz t brisht, me t meta, e t friksuar (Xhulieta Marina), me t ciln bredh n lokalitete e vende nga m t ndryshmet, duke e ekspozuar si bish dhe duke e prmuar e denigruar deri n shkalln m t ult. I vetmi q sillet mir ndaj ksaj krijese t brisht sht kolegu i trups, mirpo ai s shpejti bie viktim e cirkusantit brutal, kshtu q do interesim pr jet i ksaj vajze zhduket si fllusk sapuni. Kampani s shpejti e braktis vajzn, e cila vdes.

Shum vjet m von cirkusanti me ndjenjn e brejtjes s ndrgjegjes dhe nga rrfimet e lojtarit n tel sht n krkim t Gjelsominos. Por sht tepr von, ndrsa vetmia vetm se forcohet, duke rnduar mbi shpatullat e ktij njeriu t forcs fizike dhe t nj natyre plot kundrthnie. Pr ta dhn atmosfern e vetmis s pakufishme dhe t braktisjes totale, Felini vazhdimisht insiston n fushat e braktisura, ngrehinat e drurit dhe qerren q bredh pa cak e pa busull. Felini sikurse edhe n disa filma t tjer edhe n “Rruga” i kthehet kujtesa e fmijris: jeta si provokim i madh dhe jeta si aventur e papritur. Mbi kt korniz veprimi dhe me dialog t lidhur, ku ndrpritet dramaturgjia dhe mnyra e t rrfyerit, shtron parimet e veta pr dhembshurin, mshirn, pr shpresat n nj jet tjetr m t leht dhe m t mir, por pa fjal t mdha dhe pa
ndonj ftes pr kthesa radikale.

Edhe pse rrfimi kinematografik i “Rrugs” ka ambiente konkrete, shpesh detajet dhe atmosfera e bjn t pakohshm, prkatsisht t gjithkohshm me elementin e vet mitik. Personazhet e filmit, pr t cilat mund t thuhet m shum jan simbolizm i nj ideje dhe i nj qndrimi t autorit, nuk jan her-her toksor, megjithse materializmi i tyre dhe disa situata konkrete, ndonjher jan tepr konkrete dhe shum toksore. Edhe Kampano edhe Gjelsomino jan njerz t braktisur e t vetmuar, pjes margjinale e shoqris njerzore, t kapur n situata t caktuara dhe t superstrukturuara si personazhe-simbole. Ata psojn transformime, prshkohen nga ndjenjat sublime, her si lnd e par e paprpunuar, her si individ t nj kultivimi fine.

“Rruga” ishte filmi i par i Federiko Felinit, i cili mori mimin “Oskar” pr veprn m t mir kinematografike t rajonit gjuhsor joanglez, sikurse ishte edhe laureat i shum mimeve t tjera ndrkombtare. Megjithse kritika i dha vlersime t ndryshme, shpesh kontradiktore: nj pjes duke ia par pr t madhe, sepse, sipas tyre i shmanget frymzimit burimor-neorealizmit, Felini, pr baz ka nj dram t fuqishme, duke mos iu shmangur rrugs s vet tashm t trasuar e t thelluar. Imagjinata e pasur, simbolet e fuqishme atmosfera e dendur dhe stili i veant i cili n korniza t prgjithshme sht vet neorealizmi italian, i cili ndikoi fuqishm n Evrop dhe n ShBA, me kt vepr kinematografike, po edhe me veprat e mvonshme e bn Felinin, regjisor t pavdekshm t filmit italian dhe t kinematografis botrore. Q prej asaj kohe emri i tij lidhej me stilin, rrymn dhe Felinin si institucion.

Pr ne