Paketa ndrhyrse dhe kriza e moralit.
Ekonomiksi sht e vetmja fushe ne te ciln dy njerz mund te marrin mimin Nobel
sepse thon ekzaktsisht mendime t kundrta.
Ky humor pr ekonomistt ndoshta sht i pranueshm edhe ne kt koh t krizs s ekonomis globale. Ne debatin pr paketn 700 miliard dollar pas argumentave t forcave politike jan edhe ekspertt, pse jo edhe nobelistt dhe se dyti, ky debat sht aq i vshtir sa te dy palt mund te pretendojn se kan t drejt.
Pse kaq te vshtira debatet pr ta votuar paketn? Ka shume momente pr t cilat ajo kundrshtohet por ndoshta m i vshtiri ka te bj me debatin m t gjat historik n mendimin ekonomik lidhur me rolin e shtetit n ekonomi.
Ekspertt ritheksojn edhe ndarjen midis dy modeleve, ate amerikan ku liria e tregut konsiderohet absolute, ku shpresohet tek vetrregullimi i tregjeve, ndrhyrjet shtetrore limitohen ne maksimum dhe ku pranohet se ato deformojn rregullat e lojs dhe jan jo eficente; si dhe modeli evropian i cili i njeh shtetit m shum atribute rregullatore dhe ndrhyrse.
Jo rastsisht, listn e 14 rasteve me tipike ku Friedman e ndalonte ndrhyrjen e qeveris n ekonomi, e mbyll pikrisht me shprehjen Kjo list sht larg t qenit e plot.
Njkohsisht, sht reale q teorit kejnsianiste te ndrhyrjes s shtetit n ekonomi, n varsi nga fazat e ciklit ekonomik, u aplikuan n menaxhimin edhe t krizs se 2008.
Ky dallim nuk sht nj dallim midis partive t majta dhe t djathta, por sht m shum nj dallim midis dy modeleve t bazuara n dy kultura t ndryshme lidhur me lirin dhe tregun.
Kjo qartsohet edhe n faktin q qeveri t spektreve t ndryshme aplikojn politika ekonomike e fiskale n funksion t reduktimit t krizave jo thjesht mbi baza ideologjike. Paketat ndrhyrse pr te shtetzuar banka ne falimentim, pr te vendosur mbi to kujdestari dhe menaxhim publik, apo paketat e ndihms financiare pr kompani n rrezik jan miratuar pavarsisht se kujt spektri politik i prkasin qeverit konkrete.
Pse kjo paket bhej e detyrueshme? Disa nga bankat dhe institucionet m t mdha financiare falimentuan. Bankat nuk kan me kredibilitetin e nevojshm pr te operuar me njra tjetrn. Nje ekonomi pa kredi sht e destinuar te vdes. Miliona biznese do te falimentonin, miliona depozitues dhe investitor te vegjl do te humbisnin kursimet dhe fitimet e jets, miliona njerz do te humbisnin kursimet dhe pensionet e tyre, miliona student nuk do te gjenin burime financimi pr studimet e tyre. Ekonomia do t ishte n kriz, ndrsa vendi n nj kolaps total ekonomik social dhe politik.
Kjo ndrhyrje me shum se sa do t shptonte bankat, do t ndihmonte ndalimin e rnies s metejshme t ekonomis. Ajo do t synonte t paktn n aspektin afatshkurtr t ndihmonte funksionimin e sistemit financiar amerikan dhe te vet ekonomise amerikane.
Paketa synohet t ket edhe nj impakt t ndjeshm psikologik, duke i dhn m shum besim tregjeve dhe vete popullats. Varianti rishikuar u mundua ta plotsonte kt objektiv. Minimumi i sigurimit t depozitave u rrit nga 100,000 ne 250 mij dollar, individve ju afrua mos pagim taksash pr tu lehtsuar buxhetin familjare, biznesit ju ofrua lehtsim taksash pr ti shptuar falimentimit dhe pr te gjallruar aktivitetin e tyre duke ndalur edhe rritjen e papunsis qe ka arritur rreth 6.1%.
Por ka argumenta profesionale te besosh se kjo ndrhyrje mund te ket efekte negative afatgjata.
Kjo krize financiare tregoi se qeverit ju tremben falimentimit te institucioneve bankare dhe financiare qe krijojn efektin domino ne ekonomin e vendeve te tyre. Kishte dekada qe ekonomistet kishin harruar nacionalizimin e kompanive private, kishte dekada qe shtetit nuk ndrhynte me kto prmasa pr te shptuar kompani ne falimentim.
Reduktimi i ndrhyrjes shtetrore sht pjese e legjislacionit ekonomik te BE, i cili jo vetm ndalonte por edhe penalizonte qeveri te cilat ndihmonin kompani publike t`i shptojn konkurrencs ne treg edhe kur ato mund te falimentojn.
Pas ksaj krize kur kane falimentuar dhe jan zhdukur nga tregu shume kompani te mdha me histori dhe reputacion shum t mir edhe qindra vjeare, numri i kompanive te falimentuara sht rritur, numri i kompanive te mdha ne treg sht zvogluar, ndrsa prmasat e tyre dhe sidomos madhsia e efektit te tyre ne ekonomit e ktyre vendeve sht rritur ndjeshm.
Pas krizs nj numr me i vogl kompanish private do te jene me te fuqishme dhe te rndsishme ne treg, pr ekonomin dhe politiken e ktyre vendeve.
Sa me shume reduktohet numri i kompanive ne treg, aq me shume rritet pesha e kompanive te mbetura, aq me shume ato ndikojn jetn politike dhe ekonomike te ktyre vendeve, aq me shume qeverit jan te imponuara te ndrhyjn.
Pikrisht prvoja e krijuar ne krizn e 2008 e ligjron kt prirje; ajo rrit ndjeshm at qe konsiderohet moral hazard, pra nj moral i keq ne menaxhimin e ktyre kompanive. Reduktohet kujdesi dhe prgjegjsia e menaxhereve pr dshtimin e kompanive.
Sa me te sigurte te jene menaxheret e ktyre kompanive pr pamundsin e shtetit pr t`i ln ne falimentim, aq me pak te interesuara dhe te prgjegjshme do te jene ne menaxhimin e tyre.
Prkeqsimi i manaxhimit te kompanive private pr shkak te moralit te krijuar nga ndrhyrja shtetror mund te ket pasoja te konsiderueshme ne cilsin e zhvillimeve te ardhshme ekonomike.
Ka vite qe diskutohet dhe debatohet rreth sistemit te kompanive qe menaxhojn projekte shtetrore, ku rezulton se fitimet mbeten private -ne shume raste ne shifra marramendse-, ndrsa humbjet e tyre prballohen nga shteti. (Corporatocracy - here losses are socialized, profits are private.)
Debat i vshtir pr efektet e ksaj pakete nuk do te jete i lehte dhe as pr nj kohe te shkurtr.
Para pak ditsh revista Time e konsideronte kt krize si kriza qe ndryshoi boten. Shtypi evropian e ka konsideruar ndrhyrjen si nj socializm pr miliarderet, kandidati pr president McCain propozoi qe pagat e manaxhereve te kompanive private pr projekte shtetror te mos jene me te larta se paga e presidentit te SHBA.
Republikanet e kundrshtojn paketn ne emr te liris se tregut, demokratet e pranojn at ne emr te domosdoshmris se ndrhyrjes se shtetit pr te ndalur thellimin e krizave. Republikanet krkojn me shume hapsira dhe me pak rregulla pr biznesin privat, demokratet e konsiderojn te domosdoshme rritjen e rregullave dhe kontrollit, duke ritheksuar edhe faktin qe tatimpaguesit duhet te mbrohen nga dshtimi i kompanive private.
Prfitimet afatshkurtra te ksaj pakete mund te rrisin kostot afatgjata jo vetm buxhetore. Cenimi i cilsis se manaxhimit te sektorit private,sidomos atij financiare, sht nj kosto potenciale e ksaj ndrhyrje qeveritare. Prgjegjsia e manaxhimit te kompanive private nuk duhet te zbehen nga paketat ndrhyrse qe ndihmojn kompanit e falimentuara. Sistemi rregullator dhe mbikqyrs duhet te reformohen rrnjsisht dhe pa vonese. Kto reforma rrezikohen te japin efektet e domosdoshme pa nj kulture dhe etike te re menaxheriale.
sepse thon ekzaktsisht mendime t kundrta.
Ky humor pr ekonomistt ndoshta sht i pranueshm edhe ne kt koh t krizs s ekonomis globale. Ne debatin pr paketn 700 miliard dollar pas argumentave t forcave politike jan edhe ekspertt, pse jo edhe nobelistt dhe se dyti, ky debat sht aq i vshtir sa te dy palt mund te pretendojn se kan t drejt.
Pse kaq te vshtira debatet pr ta votuar paketn? Ka shume momente pr t cilat ajo kundrshtohet por ndoshta m i vshtiri ka te bj me debatin m t gjat historik n mendimin ekonomik lidhur me rolin e shtetit n ekonomi.
Ekspertt ritheksojn edhe ndarjen midis dy modeleve, ate amerikan ku liria e tregut konsiderohet absolute, ku shpresohet tek vetrregullimi i tregjeve, ndrhyrjet shtetrore limitohen ne maksimum dhe ku pranohet se ato deformojn rregullat e lojs dhe jan jo eficente; si dhe modeli evropian i cili i njeh shtetit m shum atribute rregullatore dhe ndrhyrse.
Jo rastsisht, listn e 14 rasteve me tipike ku Friedman e ndalonte ndrhyrjen e qeveris n ekonomi, e mbyll pikrisht me shprehjen Kjo list sht larg t qenit e plot.
Njkohsisht, sht reale q teorit kejnsianiste te ndrhyrjes s shtetit n ekonomi, n varsi nga fazat e ciklit ekonomik, u aplikuan n menaxhimin edhe t krizs se 2008.
Ky dallim nuk sht nj dallim midis partive t majta dhe t djathta, por sht m shum nj dallim midis dy modeleve t bazuara n dy kultura t ndryshme lidhur me lirin dhe tregun.
Kjo qartsohet edhe n faktin q qeveri t spektreve t ndryshme aplikojn politika ekonomike e fiskale n funksion t reduktimit t krizave jo thjesht mbi baza ideologjike. Paketat ndrhyrse pr te shtetzuar banka ne falimentim, pr te vendosur mbi to kujdestari dhe menaxhim publik, apo paketat e ndihms financiare pr kompani n rrezik jan miratuar pavarsisht se kujt spektri politik i prkasin qeverit konkrete.
Pse kjo paket bhej e detyrueshme? Disa nga bankat dhe institucionet m t mdha financiare falimentuan. Bankat nuk kan me kredibilitetin e nevojshm pr te operuar me njra tjetrn. Nje ekonomi pa kredi sht e destinuar te vdes. Miliona biznese do te falimentonin, miliona depozitues dhe investitor te vegjl do te humbisnin kursimet dhe fitimet e jets, miliona njerz do te humbisnin kursimet dhe pensionet e tyre, miliona student nuk do te gjenin burime financimi pr studimet e tyre. Ekonomia do t ishte n kriz, ndrsa vendi n nj kolaps total ekonomik social dhe politik.
Kjo ndrhyrje me shum se sa do t shptonte bankat, do t ndihmonte ndalimin e rnies s metejshme t ekonomis. Ajo do t synonte t paktn n aspektin afatshkurtr t ndihmonte funksionimin e sistemit financiar amerikan dhe te vet ekonomise amerikane.
Paketa synohet t ket edhe nj impakt t ndjeshm psikologik, duke i dhn m shum besim tregjeve dhe vete popullats. Varianti rishikuar u mundua ta plotsonte kt objektiv. Minimumi i sigurimit t depozitave u rrit nga 100,000 ne 250 mij dollar, individve ju afrua mos pagim taksash pr tu lehtsuar buxhetin familjare, biznesit ju ofrua lehtsim taksash pr ti shptuar falimentimit dhe pr te gjallruar aktivitetin e tyre duke ndalur edhe rritjen e papunsis qe ka arritur rreth 6.1%.
Por ka argumenta profesionale te besosh se kjo ndrhyrje mund te ket efekte negative afatgjata.
Kjo krize financiare tregoi se qeverit ju tremben falimentimit te institucioneve bankare dhe financiare qe krijojn efektin domino ne ekonomin e vendeve te tyre. Kishte dekada qe ekonomistet kishin harruar nacionalizimin e kompanive private, kishte dekada qe shtetit nuk ndrhynte me kto prmasa pr te shptuar kompani ne falimentim.
Reduktimi i ndrhyrjes shtetrore sht pjese e legjislacionit ekonomik te BE, i cili jo vetm ndalonte por edhe penalizonte qeveri te cilat ndihmonin kompani publike t`i shptojn konkurrencs ne treg edhe kur ato mund te falimentojn.
Pas ksaj krize kur kane falimentuar dhe jan zhdukur nga tregu shume kompani te mdha me histori dhe reputacion shum t mir edhe qindra vjeare, numri i kompanive te falimentuara sht rritur, numri i kompanive te mdha ne treg sht zvogluar, ndrsa prmasat e tyre dhe sidomos madhsia e efektit te tyre ne ekonomit e ktyre vendeve sht rritur ndjeshm.
Pas krizs nj numr me i vogl kompanish private do te jene me te fuqishme dhe te rndsishme ne treg, pr ekonomin dhe politiken e ktyre vendeve.
Sa me shume reduktohet numri i kompanive ne treg, aq me shume rritet pesha e kompanive te mbetura, aq me shume ato ndikojn jetn politike dhe ekonomike te ktyre vendeve, aq me shume qeverit jan te imponuara te ndrhyjn.
Pikrisht prvoja e krijuar ne krizn e 2008 e ligjron kt prirje; ajo rrit ndjeshm at qe konsiderohet moral hazard, pra nj moral i keq ne menaxhimin e ktyre kompanive. Reduktohet kujdesi dhe prgjegjsia e menaxhereve pr dshtimin e kompanive.
Sa me te sigurte te jene menaxheret e ktyre kompanive pr pamundsin e shtetit pr t`i ln ne falimentim, aq me pak te interesuara dhe te prgjegjshme do te jene ne menaxhimin e tyre.
Prkeqsimi i manaxhimit te kompanive private pr shkak te moralit te krijuar nga ndrhyrja shtetror mund te ket pasoja te konsiderueshme ne cilsin e zhvillimeve te ardhshme ekonomike.
Ka vite qe diskutohet dhe debatohet rreth sistemit te kompanive qe menaxhojn projekte shtetrore, ku rezulton se fitimet mbeten private -ne shume raste ne shifra marramendse-, ndrsa humbjet e tyre prballohen nga shteti. (Corporatocracy - here losses are socialized, profits are private.)
Debat i vshtir pr efektet e ksaj pakete nuk do te jete i lehte dhe as pr nj kohe te shkurtr.
Para pak ditsh revista Time e konsideronte kt krize si kriza qe ndryshoi boten. Shtypi evropian e ka konsideruar ndrhyrjen si nj socializm pr miliarderet, kandidati pr president McCain propozoi qe pagat e manaxhereve te kompanive private pr projekte shtetror te mos jene me te larta se paga e presidentit te SHBA.
Republikanet e kundrshtojn paketn ne emr te liris se tregut, demokratet e pranojn at ne emr te domosdoshmris se ndrhyrjes se shtetit pr te ndalur thellimin e krizave. Republikanet krkojn me shume hapsira dhe me pak rregulla pr biznesin privat, demokratet e konsiderojn te domosdoshme rritjen e rregullave dhe kontrollit, duke ritheksuar edhe faktin qe tatimpaguesit duhet te mbrohen nga dshtimi i kompanive private.
Prfitimet afatshkurtra te ksaj pakete mund te rrisin kostot afatgjata jo vetm buxhetore. Cenimi i cilsis se manaxhimit te sektorit private,sidomos atij financiare, sht nj kosto potenciale e ksaj ndrhyrje qeveritare. Prgjegjsia e manaxhimit te kompanive private nuk duhet te zbehen nga paketat ndrhyrse qe ndihmojn kompanit e falimentuara. Sistemi rregullator dhe mbikqyrs duhet te reformohen rrnjsisht dhe pa vonese. Kto reforma rrezikohen te japin efektet e domosdoshme pa nj kulture dhe etike te re menaxheriale.