Promovohet Dashuri & Toleranc
Shtpia Botuese "Prizmi" organizoi promovimin e librit "Drejt nj qytetrimi botror me Dashuri dhe Toleranc" t autorit t njohur Fethullah Gylen.
Ndr referuesit e kumtesave t ktij promovimi ishin deputeti dhe publicisti Ferdinand Xhaferaj, kritiku i artit prof.dr. Adriatik Kallulli, shkrimtari i njohur dhe publicisti Agron Tufa dhe drejtori i shtpis botuese Prizmi,Genti Kruja.
Libri "Dashuri & Toleranc" sht nj libr elitar i cili shtohet n bibiliotekat e lexuesit shqiptar. Autori Gylen n kt libr parashtron nj antitez ndaj Hantingtonit dhe teoris s tij t prplasjes s qytetrimeve. Gyleni duke nnvizuar faktin se kulturat dhe besimet fetare kan m shum gjra t prbashkta se antagoniste, i fton t gjith njerzit pa dallime rracore dhe fetare ti ln pas konfliktet dhe paragjykimet dhe t ulen n tryeza bashkpunimi.
Libri ka nj qllim t dyfisht: nga njra an, sht thirrje pr muslimant q jen m t vetedijshm se Islami mson nevojn pr dialog dhe nga ana tjetr, sht nj ftes pr jomuslimant q t ln pas paragjykimet, dyshimet dhe t vrtetat e cunguara n mnyr q t arrijn ta kuptojn realisht Islamin.
N promovimin i cili zgjati rreth 1 or, binte n sy nj pjesmarrje elitare dhe e lart. N audiencn prej mse 120 vetsh gjendeshin edhe t ftuar vipa si Kryetari i Akademis s Shkencave prof. dr. Ylli Popa, kryetari i lidhjes s shkrimtarve Zyhdi Morava, kryetari i shoqats s botuesve Fatmir Toi, prfaqsues t lart nga t katr komunitet fetare n vend, prof.dr. Shefik Osmani, profesort Gjergji Sinani, Zyhdi Dervishi etj.
Duke lexuar librin "Dashuri dhe Toleranc"
me autor Fethullah Gylen
Nevoja pr dialog midis popujve dhe besimeve sht
m e theksuar prej ngjarjeve q kan ndodhur n vitet e fundit. Dialogu ndrfetar sht par si nj prej alternativave pr t shumprfolurn "prplasja e qytetrimeve". Ata q nuk pajtohen me teorin q prplasja e qytetrimeve sht e pashmangshme, kmbngulin n dialogun e civilizimeve, nj shkmbim vshtrimi q ka pr qllim nj pasurim t ndrsjellt dhe nj shkmbim mendimesh.
Kjo sht tema e ktij libri. Esht paraqitja e mendimeve t njrit prej udhheqsve shpirtror t bots islame n ditt e sotme dhe nj prej autorve musliman m me autoritet.
Ky libr ka nj qllim t dyfisht. N njrn an, tu krkoj muslimanve t ken m shum dijeni rreth msimeve t Islamit pr nevojn pr dialog dhe pr faktin q muslimant jan thirrur pr t qen ndrmjets dhe dshmitar t mirsis universale t Zotit. Gyleni e thirri lvizjen mbasi zotronte dije t plota rreth tradits islame ku prfshihen s bashku parimet kuranore dhe tradita e profetit Muhammed (a.s.), pr t ndrtuar nj argument binds q toleranca, dashuria dhe mshira jan vlerat e vrteta t Islamit, t cilat muslimant e kan pr detyr t€™ia prcjellin bots moderne.
N ann tjetr, libri sht nj ftes pr jomuslimant q t ln pas paragjykimet, dyshimet dhe t vrtetat e cunguara, n mnyr q t jen n gjendje t arrijn t kuptojn cila sht e vrteta rreth Islamit. Dikush, i cili dijet mbi Islamin i ka kufizuar tek titujt e gazetave t prditshme, ka t ngjar t besoj q feja ushqen terrorizmin, sulmet vetvrasse, shtypjen e femrs dhe urrejtjen pr ata q ndodhen jasht komunitetit islam. Kush do t dshironte ather t bashkbisedonte me njerz q prkrahin veprime t tilla?
Ndrkaq, nprmjet shkrimeve t Fethullah Gylenit n kt libr, lexuesi do t shoh nj interpretim t sakt t mjaft prej parimeve udhheqse t vlerave t vrteta njerzore t Islamit si mshira, harmonia shoqrore, ndershmria dhe besimi n nj Zot. Me paraqitjen e ktyre vlerave islame, t cilat jan prvetsuar edhe prej shum besimtarve t besimeve t ndryshme, autori nuk u bn thirrje vetm muslimanve t hyjn n dialog. Fjala e tij sht nj thirrje edhe pr jomuslimant pr nj diskutim mbi prmbajtjen e idealeve t prbashkta.
Kshtu do t theksonte Thomas Michel, sekretari pr dialog n Vatikan, nj prift katolik nga SHBA.
Nuk ka dyshim se bota sot ka nevoj me shum urgjenc pr dialog ndrmjet kulturave dhe qytetrimeve m tepr se kurr m par. Shkenca dhe teknologjia e armatimeve - mbase jo krejtsisht, por n nj mas domethnse - mund t jet e shqetsuar prej shprdorimit t saj pr manipulime ideologjike. Ky lloj i manipulimit ideologjik t shkencs dhe teknologjis prhap dhe prgjithson krcnimet fetare, kulturore, shoqrore si dhe dallimet krahinore. Reagimet m t mdha kundr globalizmit vijn nga vendet n zhvillim. Dimensionet ideologjike t modernizmit jan perceptuar, n nj sens t gjer, si nj krcnim ndaj religjioneve sovrane, kombsive, historis, kulturs dhe identitetit.
N ann tjetr, bashk me problemet kronike t qytetrimit modern, t tilla si prhapja e terrorizmit global, dhuna dhe armt e shkatrrimit n mas, nga t cilat, do njra shkon n mbshtetje t tezave t konflikteve, jan
edhe prpjekje serioze q vn n dukje prputhjet midis shoqrive me kultura t ndryshme dhe qytetrimeve prmes demokracis, tolerancs, dashuris dhe dialogut.
Reagimin e ashpr kundr tezave t Hantingtonit, n fakt, e shfaqi nevoja e zjarrt pr konkurenc dhe dialog, ndonse veprimet konkrete q jan marr n drejtim t vnies s themeleve pr konkurencn dhe dialogun, jan fare pak pr t'u prmendur. Ose prpjekje t tilla nuk kan pasur efekt global.
Tani, thirrja pr dialog e Gylenit, gjendet e afishuar n shum vende ku standartet njerzore jan nprkmbur. Thirrja e tij nuk sht pasive, thjesht nj humanizm filozofik apo nj platform diskutimesh elite ku vetm prsiatjet teorike zn vend. Pr qindra institucione edukative q shtrihen n t gjith botn, ky projekt q sillet si nj shembull model, sht i aplikueshm n jetn e prditshme, ku themelet e shoqris, si dialogu dhe toleranca, jan nprkmbur dhe ku prpjekjet jan
pr tiu prgjigjur nevojs pr qytetrim bashkohor.
Duke prekur n dinamikn e sigurt rreth bazave teorike dhe kulturore t modelit, ai ka rritur mbshtetjen tek dialogu, toleranca, dhe konkurrenca midis grupeve t ndryshme q vijn prej feve, kulturave, dhe qytetrimeve t ndryshme. Ky model, prqndrohet tek qeniet njerzore, me mendimet dhe veprimet q rrethojn gjith botn e tyre, t cilt jan orientuar drejt dashuris pr Zotin dhe pr krijesat.
Artikujt n kt libr jan nj prmbledhje nga shkrimet dhe ligjratat e ndryshme t Gylenit, t cilat ai i ka mbajtur n koh dhe raste t ndryshme. Megjithat, t gjith artikujt sjellin nj pamje t prgjithshme t bots ashtu si e mendon ai. Ne shpresojm q ky libr do t bhet i kuptueshm, i vrtet, dhe nj kontribut i madh n rritjen e tolerancs, dialogut dhe harmonis fetare, q sht n interes t s ardhmes s kombit shqiptar dhe t bots t sotme.
BIOGRAFIA E AUTORIT
Gylen ka lindur n Erzurum t Turqis n 1941. Ai sht nj studiues dhe mendimtar islam, shkrimtar dhe poet. Ai u arsimua n shkencat fetare nga dijetar musliman dhe msues shpirtror t dgjuar. Gyleni gjithashtu studioi parimet dhe teorin e shoqris moderne dhe shkencat e natyrs. Mbshtetur n aftsit e tij t jashtzakonshme autodidakte n t msuar, ai shpejt i la pas moshatart e tij. M 1958, pasi arriti rezultate t shklqyera n provime, u shprblye me diplomn e predikuesit zyrtar dhe u emrua shum shpejt ligjrues n Izmir. N kt koh Gyleni filloi t kristalizonte temat dhe t zgjeronte bazat e audiencs t tij.
Gyleni nuk i kufizonte predikimet vetm n qendrat e qyteteve. Ai udhtoi npr provincat e mbar Turqis dhe predikoi jo vetm n xhami, por edhe n tubime shoqrore dhe n kuvende t ndryshme. Kjo e mundsoi at t arrinte nj prfaqsim model n popull dhe t trhiqte vmendjen e komunitetit akademik, posarisht t studentve. Prmbajtja e temave n ligjratat e tij, qofshin zyrtare ose jozyrtare, nuk kufizohej vetm n shtjet fetare. Ai gjithashtu bisedonte rreth arsimit, shkencs, darvinizmit, ekonomis dhe drejtsis shoqrore.
Gyleni trhiqet nga detyra zyrtare e ligjruesit t Komunitetit Musliman t Turqis, m 1981, pasi ishte
frymzimi i nj brezi t tr t rinjsh dhe studentsh. Prpjekjet e tij q datojn qysh prej vitit 1960, posarisht me reformn edukative, e kan
at nj prej figurave m t mirnjohura dhe t respektuara n vend. Prej vitit 1988 e gjer m 1991, ai mbajti nj varg predikimesh, si vaiz nderi, n disa prej xhamive m t famshme n qendrat m t populluara ndrsa vazhdonte t drgonte mesazhin e tij n formn e bisedave mbarpopullore jo vetm n Turqi, por edhe n Perndim.
N ligjratat dhe shkrimet e tij, Gyleni e prfytyron shekullin XXI si shekullin n t cilin ne do t dshmojm lindjen e nj force shpirtrore q do t gjallronte vlerat morale pas nj prgjumje t gjat, nj shekull t tolerancs, mirkuptimit dhe bashkpunimit ndrkombtar q do t sjell prfundimisht, prmes dialogut ndrkulturor dhe pjesmarrjes s vlerave t njsuara, qytetrimin gjithprfshirs. N fushn e edukimit, ai ka drejtuar krijimin e shum organizatave bamirse q punonin pr mirqenien e komunitetit, brenda dhe jasht Turqis. Ai ka frymzuar prdorimin dhe shfrytzimin e mjeteve t komunikimit masiv, si t radiove dhe televizionit, gazetave dhe revistave t shumta, n informimin e publikut, n lidhje me problemet e tyre immediate, personale dhe shoqrore.
Gyleni arsyeton se, me gjith t metat e saj, demokracia sht tashm i vetmi sistem politik q mund t jetoj dhe njerzit duhet t prpiqen t'i modernizojn dhe konsolidojn institucionet demokratike pr t qen n gjendje t ndrtojn nj shoqri ku lirit dhe t drejtat e individit t jen t mbrojtura dhe t respektuara.
Q prej trheqjes nga detyra zyrtare, Gyleni i prqndroi prpjekjet e tij n vendosjen e dialogut ndrmjet fraksioneve q prfaqsojn ideologji, kultura, besime fetare dhe kombsi t ndryshme. M 1999, studimi i tij "Domosdoshmria e dialogut ndrfetar" u paraqit n Parlamentin e Religjioneve Botrore n Keip Taun (Cape Ton), ku ai deklaronte q "dialogu sht nj domosdoshmri" dhe q popujt, pr shkak t pakujdesis s shteteve ose kufijve politik, jan shum larg n gjrat e prbashkta nga ato q paraqesin realisht.
Duke dhn gjithka pr tezat e tij, Gyleni konsideronte se ia vlen dhe sht e nevojshme q, pr nj dialog t sinqert, t jesh i vendosur n qllimin pr rritjen e mirkuptimit t ndrsjellt. Pr kt qllim, ai frymzoi krijimin e Lidhjes s Gazetarve dhe Shkrimtarve, aktivitetet e t cilit, pr t promovuar dialogun dhe tolerancn, jan pritur ngroht nga njerzit e pothuajse gjith fushave t jets. Prsri pr kt qllim, Gyleni vizitoi dhe priti figura udhheqse prej anemban bots. Papa Gjon Pali i II n Vatikan, m von Xhon O€™Konor, arqipeshkv i Nju Jorkut, Leon Levi, udhheqs fetar hebre, jan disa nga udhheqsit q prfaqsojn botn fetare me t cilt Gyleni sht takuar dhe ka diskutuar rreth dialogut dhe kan marr inisiativa n kt kontekst. N Turqi, ambasadori i Vatikanit pr Turqin Xhorxh Marovi, kreu i Patriarkans s Stambollit Barthelomeos, patriarku i komunitetit t armenve, Rabini i Madh i komunitetit t hebrejve n Turqi dhe shum figura t tjera udhheqse jan takuar shpesh me t, shembull ky se si mund t krijohet nj dialog i sinqert mes popujve me besim fetar t ndryshm.
N takimin me papn Gjon Pali II n Vatikan (1998), Gyleni paraqiti nj propozim pr t ndrmarr hapa t sigurt n shuarjen e konfliktit n Lindjen e Mesme, paraprgatiti rrugn e bashkpunimit n kt vend, ku e kan origjinn t tre fet hyjnore. N propozimin e tij, ai gjithashtu nnvizonte faktin q shkenca dhe feja jan n t vrtet dy aspekte t ndryshme q rrjedhin nga e njjta e vrtet: "Njerzimi koh pas kohe ka mohuar fen n emr t shkencs dhe ka mohuar shkencn n emr t fes, duke provuar q t dy rastet paraqesin konflikt pikpamjesh. T gjith dijet i prkasin Zotit dhe feja sht prej Zotit. Si mund t jen ather ato n konflikt? Prandaj, prpjekjet tona t prbashkta drejtohen n dialogun ndrfetar q mund t bj shum n prmirsimin e mirkuptimit dhe tolerancs mes popujve".
Ai i pati propozuar Paps q pas nj vizite t prbashkt n Jeruzalem, t bnin prpjekje q ky qytet i shenjt pr t tre fet monoteiste (Islami, Kristianizmi dhe Hebraizmi), t shpallej qytet ndrkombtar, pa viza, ku besimtart e t tre feve t vizitonin lirisht vendet e tyre t shenjta. Mirpo pr shkak t lufts n Lindje t Mesme, akoma mbetet nj ndrr.
Nj ide tjetr e tij ishte q, n Urfa t hapej nj Universitet i Studimeve t tre feve Monoteiste, ku t bhej e mundur studimi i burimeve t ktyre feve. Vendi ku mendohet t ndrtohet ky universitet sht vendbanimi i shum profetve dhe i atij nga m t rndsishmit, Profeti Ibrahim (Abraham), q quhet edhe si babai i tre feve.
Gyleni ishte i pari nga autoritetet muslimane, q denoncoi aktet terroriste t 11 shtatorit n SHBA, duke i cilsuar si nj goditje t madhe pr paqen botrore, q padrejtsisht errsuan autoritetin e besimtarve musliman. Gyleni u shpreh qart se: "....terrori nuk mund t prdoret n emr t Islamit ose pr interesa t do grupi islamik. Nj terrorist nuk mund t jet musliman dhe nj musliman nuk mund t jet terrorist. Nj musliman mund t jet vetm nj prfaqsues dhe simbol i paqes, mirqnies dhe prosperitetit!"
Prpjekjet e Gylenit, pr paqe botrore, kan pasur jehon n konferenca dhe simpoziume t ndryshme n prmasa botrore. "Simpoziumi i Heronjve t Paqes" (prill 2003) n Universitetin Agustinian t Teksasit paraqiti nj list t lufttarve t paqes n mbi 5000 vjet t historis njerzore. Gyleni prmendej midis heronjve bashkkohs t paqes, n nj list n t ciln prfshiheshin emra t till si Buda, Jezusi, Gandi, Martin Luter Kingu dhe Nn Tereza.
Gyleni ka kontribuar pr nj numr gazetash dhe revistash. Ai ka shkruar faqet editoriale pr revista t ndryshme. Ai ka shkruar artikuj kryesor pr revista n turqisht, anglisht, gjermanisht, etj. Ai ka shkruar m shum se dyzet libra, qindra artikuj, dhe ka mijra inizime n kaseta dhe videokaseta. Botimet shoqrore dhe fetare prmbajn fjalime t panumrta t Gylenit. Shum prej librave t tij jan ndr m t shiturit n Turqi. Disa prej librave t Gylenit jan prkthyer gjithashtu n gjermanisht, rusisht, shqip, japonisht, arabisht, indonezisht, frengjisht, spanjisht, etj.
Ndonse nj figur e mirnjohur publike, Gyleni gjithmon ka qndruar larg angazhimit n politikn formale. Ndr prkrahsit e ideve t Gylenit, prfshihen akademik, personalitete t medias, politikan dhe shum autoritete shtetrore turke dhe t huaja. Ata shohin tek ai nj novator t vrtet dhe nj strateg t rrall shoqror, i cili zbaton at q ka predikuar. Ata e shohin at si nj aktivist paqeje, si intelektual, si nj dijetar fetar, nj udhrrfyes, shkrimtar dhe poet, nj mendimtar t madh dhe drejtues shpirtror q ia ka kushtuar jetn e tij krkimit t zgjidhjeve pr smundjet shoqrore dhe nevojave shpirtrore.
"Personalisht, thot Gyleni, do tju rekomandoja t vazhdoni t reflektoni, t mendoni dhe t lexoni. Do tju thoja t studioni dshmit e Zotit n univers dhe n vetveten e njerzve, pra, dshmit objektive dhe subjektive q dshmojn pr T. Un do ti kshilloja njerzit q ta mbushnin kohn e tyre duke studiuar Kuranin. Po kshtu, do ti kshilloja t reflektonin vazhdimisht mbi fenomenet natyrore."
Shtpia Botuese
PRIZMI
UNIVERSALITETI I FILOZOFISE SE GYLENIT
do koh e mbrapsht q kalon, l pas edhe nj varg paragjykimesh t cilat duhen mposhtur e davaritur pr t zgjeruar hapsirn e demokracis dhe qytetrimit. Njri prej ktyre paragjykimeve, i shprndar intensivisht jo vetm prej ideologjis dhe politiks s totalitarizmit, por edhe nga disa drejtime t tjera, madje edhe n ditt tona, sht ai q konsideron vetm filozofin perndimore si vatrn e vetme ku ndizen e piqen t tilla mendime, duke mohuar ose venitur e zbehur gjithka q kultivohet veanrisht n vendet e lindjes dhe t lindjes s largme.
Mirpo mjafton t shfletosh nj histori t vrtet t kulturs dhe qytetrimit botror dhe, lehtsisht mund t bindesh prmes faktesh dhe emrash t shumt se djepet fillestare ku u vendos dhe u prkund mendimi filozofik, kan qen pikrisht ato vende. Dhe ashtu si njeriu tashm i rritur apo i moshuar q nuk e harron kurr vendlindjen, ashtu edhe poezia dhe filozofia vazhdojn t jen pllore edhe n ato vende, por edhe t frymzuara m s shumti nga jeta, bota, besimet dhe traditat e hershme filozofike q gjenden n ato an.
Nj poet, mendimtar, moralist dhe filozof si i madhi Rumi (shekulli XIII) ka qen si nj diell mendor q rrezatoi nj vazhdimsi filozofike-poetike shum t veant dhe me ndikime t ndjeshme edhe n perndim. Pa dashur t bjm histori, n kohn ton, Alia Izet Bejgovi, tronditi edhe lindjen dhe perndimin me traktatin e shklqyer filozofik "Islami midis Lindjes dhe Perndimit". Me substancn shum t thell filozofike q prmban, me prononcimet shum t thella por edhe shum origjinale q prmban, ky traktat u prkthye shum shpejt n disa nga gjuht perndimore. Reputacioni i librit dhe i autorit u ngritn kaq lart sa me t drejt n nj gazet nga m prestigjiozet u shkrua: "Me kt libr, Bejgovii, ia ktheu t gjitha borxhet perndimit."
Lindja nuk sht shum e pasur vetm me naft, minerale, ar dhe gur t muar. Esht po kaq e pasur n traditn poetike, filozofike, n mitologji, fe, besime, t prhapura n t gjith globin.
Fethullah Gylen sht nj fenomen tjetr, bashkkohor, q dshmon prmes nj fuqie tronditse prtritjen filozofike q vjen nga kto tradita e komunitete dhe q n saj t dimensioneve t gjera dhe thellsis s tij interpretative dhe argumentuese, kthehet q pr s gjalli, n nj personalitet t shkalls s par, n nj mendimtar sa origjinal, aq edhe t guximshm, n nj dijetar q bashkon mendimin me aksionin konkret, q pr hir t vlerave, fiton dit pr dit nj njohje m t madhe prmes nj lumi botimesh dhe ribotimesh t librave, artikujve, fjalimeve dhe intervistave t tij.
Shtpi Botuese "Prizmi" e hapur tash s voni, n Tiran, midis punve shum t mira q po kryen, na ka dhuruar jo pak por disa libra t Gylenit. Kam parasysh ktu "Kriteret ose Dritat e rrugs" (2003), i gjithi me gjykime, sentenca, aforizma, njra m kuptimplot se tjetra, "Ese, perspektiva, opinione" (2005) por edhe intervista, librin e shklqyer q po promovojm sot "Dashuri dhe Toleranc" dhe vllimin e par t biografis s hollsishme dhe interpretative pr profetin Muhamed dhe q u shprnda n ditn e prvjetorit t lindjes s tij.
T tjer libra po vazhdojn t prkthehen intensivisht, sepse biblioteka e veprave origjinale t Gylenit, prmban m shum se pesdhjet vllime t botuara e t prkthyera n shum gjuh. Sigurisht, nj mendimtar, filozof, apo shkrimtar, asnjher nuk bhet i famshm dhe universal ngaq ka botuar shum libra. Esht cilsia e tyre, thellsia e gjykimit dhe e interpretimit q e bjn at t shumkrkuar, t shumprkthyer dhe t shumdiskutuar. Dihet se shkencat dhe filozofia nuk kan shtrirje t ngusht kombtare, ato ose kan vler universale dhe ksisoji u interesojn t gjith njerzve t globit, ose jan vetm dukje t shkencave t msiprme dhe si lindin, shuhen.
Dukurit q Gylen analizon, interpreton, argumenton n veprat e tij jan t interesueshme pr do njeri t globit toksor. Ai mediton pr dukuri t tilla universale e t prjetshme si jan ekzistenca dhe ndryshimet e saj t vazhdueshme, kontradiksionet dhe kundrtit q prftohen n t, burimet zanafillore t ekzistimit dhe impulset dialektike, larmit e llojllojshme t ekzistimit dhe thelbi i veant i do ekzistence. Nj vend shum i veant n kto libra i prket ekzistencs njerzore dhe veorive specifike q e karakterizojn at n vazhdimsi dhe n stade t veanta.
Gyleni sht edhe filozof i lnds, materies dhe filozof i ekzistencs njerzore. Kjo e dyta vendoset tek ai n fokus, ndaj mund edhe ta prcaktojm m shum si nj filozof universal t historis, sociologjis dhe moralit njerzor. Filozofia e tij ka n qendr, n ball dhe gjithandej, njeriun dhe njerzimin. Njeriun historik dhe njeriun bashkkohor. Njeriun n metafizikn dhe dialektikn q ai prfton. Njeriun si individ i paprsritshm dhe si qeliz e trupit t madh t gjith njerzimit.
Gyleni e studion kt njeri nga shum aspekte t rndsishme. Si produkt hereditar dh gjenetik t t tjerve dhe si nj vetvete q synon t end biografin e tij brenda mjedisit gjithnjerzor. Njeriu i Gylenit, cilidoqoft ai, nuk dallohet as nga kontinenti ku ndodhet, as nga stadi institucional q i ka dhn atij disa t drejta dhe detyrime. Njeriu i tij, sht frymori i zhveshur nga grada, ofiqi, prosperiteti, reputacioni, lidhjet, etj. Esht njeriu q para s gjithash ka pr detyr t kryej sa m pastrtisht misionin ndaj Zotit, vetvetes, ekzistencs, udhtimit q kryen.
N kt rrjedh t pashtershme meditacioni filozofik e gjen veten shumkush, lindori dhe perndimori, intelektuali erudit dhe njeriu i zakonshm q zotron vetm disa koncepte dhe njohuri, i kamuri dhe i varfri, i fuqishmi dhe i shtypuri. Ky auditor me dimensione sa vet globi sht i till, sepse Gyleni prqendrohet m s pari te koncepte t tilla filozofike, si jan ekzistenca dhe vazhdimsia, vetdija gjithnjerzore dhe ndryshimi i saj npr udhtimin historik, raportet shum t ndrlikuara trup-shpirt, gjenetika, herediti dhe e reja e do brezi njerzor, vendi i individit, cilidoqoft ky, n shoqri dhe kuptimi i shoqris brenda vetdijes s tij, kontradiksioni i prhershm si element thelbsor i dialektiks dhe konfliktualiteti historik njerzor, i ardhur m s shumti nga vetdijet anakronike, "modelet e arnuara", "shkatrrimi i personit" dhe plot sindroma t tjera t ruajtura tepr gjat.
Gyleni nuk flet me emra t prvem, por shumkush q i lexon me vmendje radht e librave t tij, e ndjen mizn nn ksul dhe t prfshir n kategorit e gjykimit t tij. Nuk i interesojn t prvemit, t nominuarit, t strehuarit nn kupola titujsh, ofiqesh, gradash. I intereson n radh t par njeriu, individi njerzor brenda tyre. Kuptimi dhe dimensionet njerzore t kij individi jan gjithka pr filozofin. "Ti duaje njeriun, mahnitu pas njerzores!" sht kredo e prhershme e Gylenit.
Dashuria dhe prkushtimi pr njeriun e kan
filozofin e madh q me stilin e t gjitha librave t tij t jet i thjesht, trsisht i kuptueshm dhe i ngroht. Sepse kush e do njeriun pafundsisht, nuk ka mundsi t jet i paqart.
Dashuria pr njeriun dhe njerzoren ka nevoj t kultivohet e mkohet nga lindja n vdekje, ka nevoj t kthehet n nj humanistet genetik, sepse njerzit jan gatuar t till q mund t€™i ruajn por edhe t€™i trashgojn dhuntit, prvojat e mbrapshta q shfaqen me aq shum tepric n histori, deri n koht e sotme, e vn filozofin n krkim. Nga lindin kaq shum konfliktualitete, prse ende, kaq shum prplasje, antagonizm, dhun! Prse kaq e gjall dhe mjerisht vitale, trashgimia negative!
Ky krkim ngulmues e bn filozofin t kthej vshtrimin pas, n thellsi t shekujve, jo pr t mbetur aty, si njeriu q i skadon afati i pasaports dhe i lejes s qarkullimit, por pr t gjetur ato plag q vazhdimisht kan hapur plag, kan qen prher t mallkuara dhe i kan shprndar dhimbje therse npr tr trupin e shoqris njerzore. N kt krkim me synime shum t qarta, ai vzhgon me shum prqendrim edhe melhemet qetsues dhe shrues t prdorur nga njerzimi. N kt krkim shum serioz arrin t zbuloj por edhe t prcaktoj rolin e besimit jo te individ rastsor q gllabrojn administratat dhe institucionet e shtpive t Zotit, por vazhdimisht te porosit e kumtuara prej tij n Kuran.
Jo rastsisht kt libr t librave, kt traktat t madh e shpjegon etimologjikisht nga gjuha arabe, si paqtim, nnshtrim i vetdijshm, sepse sht vetm paqdashsi q nnshtrohet.
Aspekti material dhe aspekti shpirtror lipset t jen n nj ekuilibr, prndryshe udhtari e humbet baraspeshimin dhe gremiset, ashtu si nj kal, q i ngarkuar rndshm vetm n njrn an nuk mund t bj asnj qind hapa udh. Mirpo n shoqrit e sotme, qoft edhe n ato m t zhvilluarat, ky ekuilibr sht prishur keq dhe ksisoji baraspeshimi mungon trsisht dhe institucionet, sado t forta t duken jan t grryera s brendshmi. Prse? Sepse vrtet institucionet kinse drejtohen nga paketat ligjore dhe statutet prkatse. Por kto t fundit ndrvaren trsisht nga individt, q duke anuar kryesisht te materialja, lndorja, fiziologjikja, ln pas dore shpirtroren, aq t nevojshme pr ekuilibrat social.
Ather, t bjm n nj situat t till ku qndrimet subjektiviste e deformojn institucionin dhe ligjin or' e ast. Ta kthejm individin n institucion t ekuilibruar dhe t qndrueshm n parimet themelore t jets. Nj individ i till sht nj garancia m e sigurt q institucionet t jen vrtet t besueshme, t qndrueshme dhe themele t nj perspektive m t mir. E gjith filozofia e Fethullah Gylenit potencon me shum forc individin e gjithprgjegjshm, q duke i dal pr zot vetvetes, pra, duke ruajtur ekuilibret shpirtrore-materiale brenda tij, mund t ndikoj edhe n ekuilibret e mjediseve dhe gjith hapsirave ku ai lviz. A sht e mundshme dika e till? Pra, e shprehur n mnyrn m konkrete, a mundet q individi, te ruaj ekuilibret dhe t bhet barts idealesh, veprimesh dhe qndrimesh pozitive?
Pr Gylenin kjo prpjekje dhe ky afirmim i s mirs sht i mundshm, sepse individi, udhtari i paprsritshm, n jet dhe udhn q prshkon nuk sht as i vetm dhe as i paorientuar. Planeti tashm i ka vendosur shum drita dhe shum piketa n udhn q duhet t prshkoj ai. Kriteret ose t dritat e rrugs nuk sht ngushtsisht vetm titulli i njrit prej librave t tij, q m ka dhuruar shtpia botuese "Prizmi", por n radh t par nj sintez filozofike orientative, prgjithsuese q ka t bj vetm m udhn dhe udhtarin. "Njeriu sht nj udhtar". Por ai ecn npr at udh ku kalojn e do t kalojn edhe t tjer. Nse ky udhtar cilidoqoft ai, respekton vetveten, kodin e udhtimit dhe guidn q kan krijuar t mparshmit, ai, jo vetm q mund t udhtoj mir, duke i shmangur rreziqet dhe duke mos i shtuar ato prmes ecjes s tij t keqe, por i bie pr detyr t kujdeset edhe pr vet udhn. T shtoj n t disa metra kalldrm, asfalt, t vendos disa bordura q mungojn apo q jan dmtuar, t mbjell disa pem ans rrugs dhe t vendos edhe ca drita t tjera q udha t jet edhe m e ndriuar.
T gjith kt proces filozofi yn, nuk e thjeshtzon dhe as nuk e utopizon. Aq m tepr kur e di fort mir se udhtari i jets, udhtart e jets, rrojn e gjallojn kur "manipulimi me ndrgjegjen" sht praktik e gjithanshme, kur ekziston nj " korniz e ngusht pr do njeri", kur ende "urdhrat jepen n prputhje me mendurin e pushtetit", kur "njerzit sot jan ose kreditor ose debitor", kur rekuizita dhe inventari prehistorik dhe historik i dhuns, prudnimit, urrejtjes shfaqet gjithandej, kur edhe institucionet, madje edhe ato t feve e t besimit, i ka prfshir n nj mas t ndjeshme smundja dhe praktika arkaike e burokratizmit, administrativizmit dhe parazitizmit vanitoz.
Filozofi Gylen nuk sht vetm nj erudit q lexon nj mal me libra. Ai e merr informacionin n radh t par prej realitetit t gjall. Me dhimbje, ai vren se ka n bot shum forca q bjn sehir edhe pse shum " trndafilishte po shkatrrohen". Por ai vren, dallon dhe afron t shumtit, ata q e konsiderojn "dashurin nj mbret", ata q me te drejt e konsiderojn vrasjen e nj njeriu- vrasje t gjith njerzimit. Dhe kta t fundit, vetm me gjuhn e tolerancs dhe t dashuris do t ngadhnjejn.
Ndr referuesit e kumtesave t ktij promovimi ishin deputeti dhe publicisti Ferdinand Xhaferaj, kritiku i artit prof.dr. Adriatik Kallulli, shkrimtari i njohur dhe publicisti Agron Tufa dhe drejtori i shtpis botuese Prizmi,Genti Kruja.
Libri "Dashuri & Toleranc" sht nj libr elitar i cili shtohet n bibiliotekat e lexuesit shqiptar. Autori Gylen n kt libr parashtron nj antitez ndaj Hantingtonit dhe teoris s tij t prplasjes s qytetrimeve. Gyleni duke nnvizuar faktin se kulturat dhe besimet fetare kan m shum gjra t prbashkta se antagoniste, i fton t gjith njerzit pa dallime rracore dhe fetare ti ln pas konfliktet dhe paragjykimet dhe t ulen n tryeza bashkpunimi.
Libri ka nj qllim t dyfisht: nga njra an, sht thirrje pr muslimant q jen m t vetedijshm se Islami mson nevojn pr dialog dhe nga ana tjetr, sht nj ftes pr jomuslimant q t ln pas paragjykimet, dyshimet dhe t vrtetat e cunguara n mnyr q t arrijn ta kuptojn realisht Islamin.
N promovimin i cili zgjati rreth 1 or, binte n sy nj pjesmarrje elitare dhe e lart. N audiencn prej mse 120 vetsh gjendeshin edhe t ftuar vipa si Kryetari i Akademis s Shkencave prof. dr. Ylli Popa, kryetari i lidhjes s shkrimtarve Zyhdi Morava, kryetari i shoqats s botuesve Fatmir Toi, prfaqsues t lart nga t katr komunitet fetare n vend, prof.dr. Shefik Osmani, profesort Gjergji Sinani, Zyhdi Dervishi etj.
Duke lexuar librin "Dashuri dhe Toleranc"
me autor Fethullah Gylen
Nevoja pr dialog midis popujve dhe besimeve sht
m e theksuar prej ngjarjeve q kan ndodhur n vitet e fundit. Dialogu ndrfetar sht par si nj prej alternativave pr t shumprfolurn "prplasja e qytetrimeve". Ata q nuk pajtohen me teorin q prplasja e qytetrimeve sht e pashmangshme, kmbngulin n dialogun e civilizimeve, nj shkmbim vshtrimi q ka pr qllim nj pasurim t ndrsjellt dhe nj shkmbim mendimesh.
Kjo sht tema e ktij libri. Esht paraqitja e mendimeve t njrit prej udhheqsve shpirtror t bots islame n ditt e sotme dhe nj prej autorve musliman m me autoritet.
Ky libr ka nj qllim t dyfisht. N njrn an, tu krkoj muslimanve t ken m shum dijeni rreth msimeve t Islamit pr nevojn pr dialog dhe pr faktin q muslimant jan thirrur pr t qen ndrmjets dhe dshmitar t mirsis universale t Zotit. Gyleni e thirri lvizjen mbasi zotronte dije t plota rreth tradits islame ku prfshihen s bashku parimet kuranore dhe tradita e profetit Muhammed (a.s.), pr t ndrtuar nj argument binds q toleranca, dashuria dhe mshira jan vlerat e vrteta t Islamit, t cilat muslimant e kan pr detyr t€™ia prcjellin bots moderne.
N ann tjetr, libri sht nj ftes pr jomuslimant q t ln pas paragjykimet, dyshimet dhe t vrtetat e cunguara, n mnyr q t jen n gjendje t arrijn t kuptojn cila sht e vrteta rreth Islamit. Dikush, i cili dijet mbi Islamin i ka kufizuar tek titujt e gazetave t prditshme, ka t ngjar t besoj q feja ushqen terrorizmin, sulmet vetvrasse, shtypjen e femrs dhe urrejtjen pr ata q ndodhen jasht komunitetit islam. Kush do t dshironte ather t bashkbisedonte me njerz q prkrahin veprime t tilla?
Ndrkaq, nprmjet shkrimeve t Fethullah Gylenit n kt libr, lexuesi do t shoh nj interpretim t sakt t mjaft prej parimeve udhheqse t vlerave t vrteta njerzore t Islamit si mshira, harmonia shoqrore, ndershmria dhe besimi n nj Zot. Me paraqitjen e ktyre vlerave islame, t cilat jan prvetsuar edhe prej shum besimtarve t besimeve t ndryshme, autori nuk u bn thirrje vetm muslimanve t hyjn n dialog. Fjala e tij sht nj thirrje edhe pr jomuslimant pr nj diskutim mbi prmbajtjen e idealeve t prbashkta.
Kshtu do t theksonte Thomas Michel, sekretari pr dialog n Vatikan, nj prift katolik nga SHBA.
Nuk ka dyshim se bota sot ka nevoj me shum urgjenc pr dialog ndrmjet kulturave dhe qytetrimeve m tepr se kurr m par. Shkenca dhe teknologjia e armatimeve - mbase jo krejtsisht, por n nj mas domethnse - mund t jet e shqetsuar prej shprdorimit t saj pr manipulime ideologjike. Ky lloj i manipulimit ideologjik t shkencs dhe teknologjis prhap dhe prgjithson krcnimet fetare, kulturore, shoqrore si dhe dallimet krahinore. Reagimet m t mdha kundr globalizmit vijn nga vendet n zhvillim. Dimensionet ideologjike t modernizmit jan perceptuar, n nj sens t gjer, si nj krcnim ndaj religjioneve sovrane, kombsive, historis, kulturs dhe identitetit.
N ann tjetr, bashk me problemet kronike t qytetrimit modern, t tilla si prhapja e terrorizmit global, dhuna dhe armt e shkatrrimit n mas, nga t cilat, do njra shkon n mbshtetje t tezave t konflikteve, jan
edhe prpjekje serioze q vn n dukje prputhjet midis shoqrive me kultura t ndryshme dhe qytetrimeve prmes demokracis, tolerancs, dashuris dhe dialogut.
Reagimin e ashpr kundr tezave t Hantingtonit, n fakt, e shfaqi nevoja e zjarrt pr konkurenc dhe dialog, ndonse veprimet konkrete q jan marr n drejtim t vnies s themeleve pr konkurencn dhe dialogun, jan fare pak pr t'u prmendur. Ose prpjekje t tilla nuk kan pasur efekt global.
Tani, thirrja pr dialog e Gylenit, gjendet e afishuar n shum vende ku standartet njerzore jan nprkmbur. Thirrja e tij nuk sht pasive, thjesht nj humanizm filozofik apo nj platform diskutimesh elite ku vetm prsiatjet teorike zn vend. Pr qindra institucione edukative q shtrihen n t gjith botn, ky projekt q sillet si nj shembull model, sht i aplikueshm n jetn e prditshme, ku themelet e shoqris, si dialogu dhe toleranca, jan nprkmbur dhe ku prpjekjet jan
pr tiu prgjigjur nevojs pr qytetrim bashkohor.
Duke prekur n dinamikn e sigurt rreth bazave teorike dhe kulturore t modelit, ai ka rritur mbshtetjen tek dialogu, toleranca, dhe konkurrenca midis grupeve t ndryshme q vijn prej feve, kulturave, dhe qytetrimeve t ndryshme. Ky model, prqndrohet tek qeniet njerzore, me mendimet dhe veprimet q rrethojn gjith botn e tyre, t cilt jan orientuar drejt dashuris pr Zotin dhe pr krijesat.
Artikujt n kt libr jan nj prmbledhje nga shkrimet dhe ligjratat e ndryshme t Gylenit, t cilat ai i ka mbajtur n koh dhe raste t ndryshme. Megjithat, t gjith artikujt sjellin nj pamje t prgjithshme t bots ashtu si e mendon ai. Ne shpresojm q ky libr do t bhet i kuptueshm, i vrtet, dhe nj kontribut i madh n rritjen e tolerancs, dialogut dhe harmonis fetare, q sht n interes t s ardhmes s kombit shqiptar dhe t bots t sotme.
BIOGRAFIA E AUTORIT
Gylen ka lindur n Erzurum t Turqis n 1941. Ai sht nj studiues dhe mendimtar islam, shkrimtar dhe poet. Ai u arsimua n shkencat fetare nga dijetar musliman dhe msues shpirtror t dgjuar. Gyleni gjithashtu studioi parimet dhe teorin e shoqris moderne dhe shkencat e natyrs. Mbshtetur n aftsit e tij t jashtzakonshme autodidakte n t msuar, ai shpejt i la pas moshatart e tij. M 1958, pasi arriti rezultate t shklqyera n provime, u shprblye me diplomn e predikuesit zyrtar dhe u emrua shum shpejt ligjrues n Izmir. N kt koh Gyleni filloi t kristalizonte temat dhe t zgjeronte bazat e audiencs t tij.
Gyleni nuk i kufizonte predikimet vetm n qendrat e qyteteve. Ai udhtoi npr provincat e mbar Turqis dhe predikoi jo vetm n xhami, por edhe n tubime shoqrore dhe n kuvende t ndryshme. Kjo e mundsoi at t arrinte nj prfaqsim model n popull dhe t trhiqte vmendjen e komunitetit akademik, posarisht t studentve. Prmbajtja e temave n ligjratat e tij, qofshin zyrtare ose jozyrtare, nuk kufizohej vetm n shtjet fetare. Ai gjithashtu bisedonte rreth arsimit, shkencs, darvinizmit, ekonomis dhe drejtsis shoqrore.
Gyleni trhiqet nga detyra zyrtare e ligjruesit t Komunitetit Musliman t Turqis, m 1981, pasi ishte
frymzimi i nj brezi t tr t rinjsh dhe studentsh. Prpjekjet e tij q datojn qysh prej vitit 1960, posarisht me reformn edukative, e kan
at nj prej figurave m t mirnjohura dhe t respektuara n vend. Prej vitit 1988 e gjer m 1991, ai mbajti nj varg predikimesh, si vaiz nderi, n disa prej xhamive m t famshme n qendrat m t populluara ndrsa vazhdonte t drgonte mesazhin e tij n formn e bisedave mbarpopullore jo vetm n Turqi, por edhe n Perndim.
N ligjratat dhe shkrimet e tij, Gyleni e prfytyron shekullin XXI si shekullin n t cilin ne do t dshmojm lindjen e nj force shpirtrore q do t gjallronte vlerat morale pas nj prgjumje t gjat, nj shekull t tolerancs, mirkuptimit dhe bashkpunimit ndrkombtar q do t sjell prfundimisht, prmes dialogut ndrkulturor dhe pjesmarrjes s vlerave t njsuara, qytetrimin gjithprfshirs. N fushn e edukimit, ai ka drejtuar krijimin e shum organizatave bamirse q punonin pr mirqenien e komunitetit, brenda dhe jasht Turqis. Ai ka frymzuar prdorimin dhe shfrytzimin e mjeteve t komunikimit masiv, si t radiove dhe televizionit, gazetave dhe revistave t shumta, n informimin e publikut, n lidhje me problemet e tyre immediate, personale dhe shoqrore.
Gyleni arsyeton se, me gjith t metat e saj, demokracia sht tashm i vetmi sistem politik q mund t jetoj dhe njerzit duhet t prpiqen t'i modernizojn dhe konsolidojn institucionet demokratike pr t qen n gjendje t ndrtojn nj shoqri ku lirit dhe t drejtat e individit t jen t mbrojtura dhe t respektuara.
Q prej trheqjes nga detyra zyrtare, Gyleni i prqndroi prpjekjet e tij n vendosjen e dialogut ndrmjet fraksioneve q prfaqsojn ideologji, kultura, besime fetare dhe kombsi t ndryshme. M 1999, studimi i tij "Domosdoshmria e dialogut ndrfetar" u paraqit n Parlamentin e Religjioneve Botrore n Keip Taun (Cape Ton), ku ai deklaronte q "dialogu sht nj domosdoshmri" dhe q popujt, pr shkak t pakujdesis s shteteve ose kufijve politik, jan shum larg n gjrat e prbashkta nga ato q paraqesin realisht.
Duke dhn gjithka pr tezat e tij, Gyleni konsideronte se ia vlen dhe sht e nevojshme q, pr nj dialog t sinqert, t jesh i vendosur n qllimin pr rritjen e mirkuptimit t ndrsjellt. Pr kt qllim, ai frymzoi krijimin e Lidhjes s Gazetarve dhe Shkrimtarve, aktivitetet e t cilit, pr t promovuar dialogun dhe tolerancn, jan pritur ngroht nga njerzit e pothuajse gjith fushave t jets. Prsri pr kt qllim, Gyleni vizitoi dhe priti figura udhheqse prej anemban bots. Papa Gjon Pali i II n Vatikan, m von Xhon O€™Konor, arqipeshkv i Nju Jorkut, Leon Levi, udhheqs fetar hebre, jan disa nga udhheqsit q prfaqsojn botn fetare me t cilt Gyleni sht takuar dhe ka diskutuar rreth dialogut dhe kan marr inisiativa n kt kontekst. N Turqi, ambasadori i Vatikanit pr Turqin Xhorxh Marovi, kreu i Patriarkans s Stambollit Barthelomeos, patriarku i komunitetit t armenve, Rabini i Madh i komunitetit t hebrejve n Turqi dhe shum figura t tjera udhheqse jan takuar shpesh me t, shembull ky se si mund t krijohet nj dialog i sinqert mes popujve me besim fetar t ndryshm.
N takimin me papn Gjon Pali II n Vatikan (1998), Gyleni paraqiti nj propozim pr t ndrmarr hapa t sigurt n shuarjen e konfliktit n Lindjen e Mesme, paraprgatiti rrugn e bashkpunimit n kt vend, ku e kan origjinn t tre fet hyjnore. N propozimin e tij, ai gjithashtu nnvizonte faktin q shkenca dhe feja jan n t vrtet dy aspekte t ndryshme q rrjedhin nga e njjta e vrtet: "Njerzimi koh pas kohe ka mohuar fen n emr t shkencs dhe ka mohuar shkencn n emr t fes, duke provuar q t dy rastet paraqesin konflikt pikpamjesh. T gjith dijet i prkasin Zotit dhe feja sht prej Zotit. Si mund t jen ather ato n konflikt? Prandaj, prpjekjet tona t prbashkta drejtohen n dialogun ndrfetar q mund t bj shum n prmirsimin e mirkuptimit dhe tolerancs mes popujve".
Ai i pati propozuar Paps q pas nj vizite t prbashkt n Jeruzalem, t bnin prpjekje q ky qytet i shenjt pr t tre fet monoteiste (Islami, Kristianizmi dhe Hebraizmi), t shpallej qytet ndrkombtar, pa viza, ku besimtart e t tre feve t vizitonin lirisht vendet e tyre t shenjta. Mirpo pr shkak t lufts n Lindje t Mesme, akoma mbetet nj ndrr.
Nj ide tjetr e tij ishte q, n Urfa t hapej nj Universitet i Studimeve t tre feve Monoteiste, ku t bhej e mundur studimi i burimeve t ktyre feve. Vendi ku mendohet t ndrtohet ky universitet sht vendbanimi i shum profetve dhe i atij nga m t rndsishmit, Profeti Ibrahim (Abraham), q quhet edhe si babai i tre feve.
Gyleni ishte i pari nga autoritetet muslimane, q denoncoi aktet terroriste t 11 shtatorit n SHBA, duke i cilsuar si nj goditje t madhe pr paqen botrore, q padrejtsisht errsuan autoritetin e besimtarve musliman. Gyleni u shpreh qart se: "....terrori nuk mund t prdoret n emr t Islamit ose pr interesa t do grupi islamik. Nj terrorist nuk mund t jet musliman dhe nj musliman nuk mund t jet terrorist. Nj musliman mund t jet vetm nj prfaqsues dhe simbol i paqes, mirqnies dhe prosperitetit!"
Prpjekjet e Gylenit, pr paqe botrore, kan pasur jehon n konferenca dhe simpoziume t ndryshme n prmasa botrore. "Simpoziumi i Heronjve t Paqes" (prill 2003) n Universitetin Agustinian t Teksasit paraqiti nj list t lufttarve t paqes n mbi 5000 vjet t historis njerzore. Gyleni prmendej midis heronjve bashkkohs t paqes, n nj list n t ciln prfshiheshin emra t till si Buda, Jezusi, Gandi, Martin Luter Kingu dhe Nn Tereza.
Gyleni ka kontribuar pr nj numr gazetash dhe revistash. Ai ka shkruar faqet editoriale pr revista t ndryshme. Ai ka shkruar artikuj kryesor pr revista n turqisht, anglisht, gjermanisht, etj. Ai ka shkruar m shum se dyzet libra, qindra artikuj, dhe ka mijra inizime n kaseta dhe videokaseta. Botimet shoqrore dhe fetare prmbajn fjalime t panumrta t Gylenit. Shum prej librave t tij jan ndr m t shiturit n Turqi. Disa prej librave t Gylenit jan prkthyer gjithashtu n gjermanisht, rusisht, shqip, japonisht, arabisht, indonezisht, frengjisht, spanjisht, etj.
Ndonse nj figur e mirnjohur publike, Gyleni gjithmon ka qndruar larg angazhimit n politikn formale. Ndr prkrahsit e ideve t Gylenit, prfshihen akademik, personalitete t medias, politikan dhe shum autoritete shtetrore turke dhe t huaja. Ata shohin tek ai nj novator t vrtet dhe nj strateg t rrall shoqror, i cili zbaton at q ka predikuar. Ata e shohin at si nj aktivist paqeje, si intelektual, si nj dijetar fetar, nj udhrrfyes, shkrimtar dhe poet, nj mendimtar t madh dhe drejtues shpirtror q ia ka kushtuar jetn e tij krkimit t zgjidhjeve pr smundjet shoqrore dhe nevojave shpirtrore.
"Personalisht, thot Gyleni, do tju rekomandoja t vazhdoni t reflektoni, t mendoni dhe t lexoni. Do tju thoja t studioni dshmit e Zotit n univers dhe n vetveten e njerzve, pra, dshmit objektive dhe subjektive q dshmojn pr T. Un do ti kshilloja njerzit q ta mbushnin kohn e tyre duke studiuar Kuranin. Po kshtu, do ti kshilloja t reflektonin vazhdimisht mbi fenomenet natyrore."
Shtpia Botuese
PRIZMI
UNIVERSALITETI I FILOZOFISE SE GYLENIT
do koh e mbrapsht q kalon, l pas edhe nj varg paragjykimesh t cilat duhen mposhtur e davaritur pr t zgjeruar hapsirn e demokracis dhe qytetrimit. Njri prej ktyre paragjykimeve, i shprndar intensivisht jo vetm prej ideologjis dhe politiks s totalitarizmit, por edhe nga disa drejtime t tjera, madje edhe n ditt tona, sht ai q konsideron vetm filozofin perndimore si vatrn e vetme ku ndizen e piqen t tilla mendime, duke mohuar ose venitur e zbehur gjithka q kultivohet veanrisht n vendet e lindjes dhe t lindjes s largme.
Mirpo mjafton t shfletosh nj histori t vrtet t kulturs dhe qytetrimit botror dhe, lehtsisht mund t bindesh prmes faktesh dhe emrash t shumt se djepet fillestare ku u vendos dhe u prkund mendimi filozofik, kan qen pikrisht ato vende. Dhe ashtu si njeriu tashm i rritur apo i moshuar q nuk e harron kurr vendlindjen, ashtu edhe poezia dhe filozofia vazhdojn t jen pllore edhe n ato vende, por edhe t frymzuara m s shumti nga jeta, bota, besimet dhe traditat e hershme filozofike q gjenden n ato an.
Nj poet, mendimtar, moralist dhe filozof si i madhi Rumi (shekulli XIII) ka qen si nj diell mendor q rrezatoi nj vazhdimsi filozofike-poetike shum t veant dhe me ndikime t ndjeshme edhe n perndim. Pa dashur t bjm histori, n kohn ton, Alia Izet Bejgovi, tronditi edhe lindjen dhe perndimin me traktatin e shklqyer filozofik "Islami midis Lindjes dhe Perndimit". Me substancn shum t thell filozofike q prmban, me prononcimet shum t thella por edhe shum origjinale q prmban, ky traktat u prkthye shum shpejt n disa nga gjuht perndimore. Reputacioni i librit dhe i autorit u ngritn kaq lart sa me t drejt n nj gazet nga m prestigjiozet u shkrua: "Me kt libr, Bejgovii, ia ktheu t gjitha borxhet perndimit."
Lindja nuk sht shum e pasur vetm me naft, minerale, ar dhe gur t muar. Esht po kaq e pasur n traditn poetike, filozofike, n mitologji, fe, besime, t prhapura n t gjith globin.
Fethullah Gylen sht nj fenomen tjetr, bashkkohor, q dshmon prmes nj fuqie tronditse prtritjen filozofike q vjen nga kto tradita e komunitete dhe q n saj t dimensioneve t gjera dhe thellsis s tij interpretative dhe argumentuese, kthehet q pr s gjalli, n nj personalitet t shkalls s par, n nj mendimtar sa origjinal, aq edhe t guximshm, n nj dijetar q bashkon mendimin me aksionin konkret, q pr hir t vlerave, fiton dit pr dit nj njohje m t madhe prmes nj lumi botimesh dhe ribotimesh t librave, artikujve, fjalimeve dhe intervistave t tij.
Shtpi Botuese "Prizmi" e hapur tash s voni, n Tiran, midis punve shum t mira q po kryen, na ka dhuruar jo pak por disa libra t Gylenit. Kam parasysh ktu "Kriteret ose Dritat e rrugs" (2003), i gjithi me gjykime, sentenca, aforizma, njra m kuptimplot se tjetra, "Ese, perspektiva, opinione" (2005) por edhe intervista, librin e shklqyer q po promovojm sot "Dashuri dhe Toleranc" dhe vllimin e par t biografis s hollsishme dhe interpretative pr profetin Muhamed dhe q u shprnda n ditn e prvjetorit t lindjes s tij.
T tjer libra po vazhdojn t prkthehen intensivisht, sepse biblioteka e veprave origjinale t Gylenit, prmban m shum se pesdhjet vllime t botuara e t prkthyera n shum gjuh. Sigurisht, nj mendimtar, filozof, apo shkrimtar, asnjher nuk bhet i famshm dhe universal ngaq ka botuar shum libra. Esht cilsia e tyre, thellsia e gjykimit dhe e interpretimit q e bjn at t shumkrkuar, t shumprkthyer dhe t shumdiskutuar. Dihet se shkencat dhe filozofia nuk kan shtrirje t ngusht kombtare, ato ose kan vler universale dhe ksisoji u interesojn t gjith njerzve t globit, ose jan vetm dukje t shkencave t msiprme dhe si lindin, shuhen.
Dukurit q Gylen analizon, interpreton, argumenton n veprat e tij jan t interesueshme pr do njeri t globit toksor. Ai mediton pr dukuri t tilla universale e t prjetshme si jan ekzistenca dhe ndryshimet e saj t vazhdueshme, kontradiksionet dhe kundrtit q prftohen n t, burimet zanafillore t ekzistimit dhe impulset dialektike, larmit e llojllojshme t ekzistimit dhe thelbi i veant i do ekzistence. Nj vend shum i veant n kto libra i prket ekzistencs njerzore dhe veorive specifike q e karakterizojn at n vazhdimsi dhe n stade t veanta.
Gyleni sht edhe filozof i lnds, materies dhe filozof i ekzistencs njerzore. Kjo e dyta vendoset tek ai n fokus, ndaj mund edhe ta prcaktojm m shum si nj filozof universal t historis, sociologjis dhe moralit njerzor. Filozofia e tij ka n qendr, n ball dhe gjithandej, njeriun dhe njerzimin. Njeriun historik dhe njeriun bashkkohor. Njeriun n metafizikn dhe dialektikn q ai prfton. Njeriun si individ i paprsritshm dhe si qeliz e trupit t madh t gjith njerzimit.
Gyleni e studion kt njeri nga shum aspekte t rndsishme. Si produkt hereditar dh gjenetik t t tjerve dhe si nj vetvete q synon t end biografin e tij brenda mjedisit gjithnjerzor. Njeriu i Gylenit, cilidoqoft ai, nuk dallohet as nga kontinenti ku ndodhet, as nga stadi institucional q i ka dhn atij disa t drejta dhe detyrime. Njeriu i tij, sht frymori i zhveshur nga grada, ofiqi, prosperiteti, reputacioni, lidhjet, etj. Esht njeriu q para s gjithash ka pr detyr t kryej sa m pastrtisht misionin ndaj Zotit, vetvetes, ekzistencs, udhtimit q kryen.
N kt rrjedh t pashtershme meditacioni filozofik e gjen veten shumkush, lindori dhe perndimori, intelektuali erudit dhe njeriu i zakonshm q zotron vetm disa koncepte dhe njohuri, i kamuri dhe i varfri, i fuqishmi dhe i shtypuri. Ky auditor me dimensione sa vet globi sht i till, sepse Gyleni prqendrohet m s pari te koncepte t tilla filozofike, si jan ekzistenca dhe vazhdimsia, vetdija gjithnjerzore dhe ndryshimi i saj npr udhtimin historik, raportet shum t ndrlikuara trup-shpirt, gjenetika, herediti dhe e reja e do brezi njerzor, vendi i individit, cilidoqoft ky, n shoqri dhe kuptimi i shoqris brenda vetdijes s tij, kontradiksioni i prhershm si element thelbsor i dialektiks dhe konfliktualiteti historik njerzor, i ardhur m s shumti nga vetdijet anakronike, "modelet e arnuara", "shkatrrimi i personit" dhe plot sindroma t tjera t ruajtura tepr gjat.
Gyleni nuk flet me emra t prvem, por shumkush q i lexon me vmendje radht e librave t tij, e ndjen mizn nn ksul dhe t prfshir n kategorit e gjykimit t tij. Nuk i interesojn t prvemit, t nominuarit, t strehuarit nn kupola titujsh, ofiqesh, gradash. I intereson n radh t par njeriu, individi njerzor brenda tyre. Kuptimi dhe dimensionet njerzore t kij individi jan gjithka pr filozofin. "Ti duaje njeriun, mahnitu pas njerzores!" sht kredo e prhershme e Gylenit.
Dashuria dhe prkushtimi pr njeriun e kan
filozofin e madh q me stilin e t gjitha librave t tij t jet i thjesht, trsisht i kuptueshm dhe i ngroht. Sepse kush e do njeriun pafundsisht, nuk ka mundsi t jet i paqart.
Dashuria pr njeriun dhe njerzoren ka nevoj t kultivohet e mkohet nga lindja n vdekje, ka nevoj t kthehet n nj humanistet genetik, sepse njerzit jan gatuar t till q mund t€™i ruajn por edhe t€™i trashgojn dhuntit, prvojat e mbrapshta q shfaqen me aq shum tepric n histori, deri n koht e sotme, e vn filozofin n krkim. Nga lindin kaq shum konfliktualitete, prse ende, kaq shum prplasje, antagonizm, dhun! Prse kaq e gjall dhe mjerisht vitale, trashgimia negative!
Ky krkim ngulmues e bn filozofin t kthej vshtrimin pas, n thellsi t shekujve, jo pr t mbetur aty, si njeriu q i skadon afati i pasaports dhe i lejes s qarkullimit, por pr t gjetur ato plag q vazhdimisht kan hapur plag, kan qen prher t mallkuara dhe i kan shprndar dhimbje therse npr tr trupin e shoqris njerzore. N kt krkim me synime shum t qarta, ai vzhgon me shum prqendrim edhe melhemet qetsues dhe shrues t prdorur nga njerzimi. N kt krkim shum serioz arrin t zbuloj por edhe t prcaktoj rolin e besimit jo te individ rastsor q gllabrojn administratat dhe institucionet e shtpive t Zotit, por vazhdimisht te porosit e kumtuara prej tij n Kuran.
Jo rastsisht kt libr t librave, kt traktat t madh e shpjegon etimologjikisht nga gjuha arabe, si paqtim, nnshtrim i vetdijshm, sepse sht vetm paqdashsi q nnshtrohet.
Aspekti material dhe aspekti shpirtror lipset t jen n nj ekuilibr, prndryshe udhtari e humbet baraspeshimin dhe gremiset, ashtu si nj kal, q i ngarkuar rndshm vetm n njrn an nuk mund t bj asnj qind hapa udh. Mirpo n shoqrit e sotme, qoft edhe n ato m t zhvilluarat, ky ekuilibr sht prishur keq dhe ksisoji baraspeshimi mungon trsisht dhe institucionet, sado t forta t duken jan t grryera s brendshmi. Prse? Sepse vrtet institucionet kinse drejtohen nga paketat ligjore dhe statutet prkatse. Por kto t fundit ndrvaren trsisht nga individt, q duke anuar kryesisht te materialja, lndorja, fiziologjikja, ln pas dore shpirtroren, aq t nevojshme pr ekuilibrat social.
Ather, t bjm n nj situat t till ku qndrimet subjektiviste e deformojn institucionin dhe ligjin or' e ast. Ta kthejm individin n institucion t ekuilibruar dhe t qndrueshm n parimet themelore t jets. Nj individ i till sht nj garancia m e sigurt q institucionet t jen vrtet t besueshme, t qndrueshme dhe themele t nj perspektive m t mir. E gjith filozofia e Fethullah Gylenit potencon me shum forc individin e gjithprgjegjshm, q duke i dal pr zot vetvetes, pra, duke ruajtur ekuilibret shpirtrore-materiale brenda tij, mund t ndikoj edhe n ekuilibret e mjediseve dhe gjith hapsirave ku ai lviz. A sht e mundshme dika e till? Pra, e shprehur n mnyrn m konkrete, a mundet q individi, te ruaj ekuilibret dhe t bhet barts idealesh, veprimesh dhe qndrimesh pozitive?
Pr Gylenin kjo prpjekje dhe ky afirmim i s mirs sht i mundshm, sepse individi, udhtari i paprsritshm, n jet dhe udhn q prshkon nuk sht as i vetm dhe as i paorientuar. Planeti tashm i ka vendosur shum drita dhe shum piketa n udhn q duhet t prshkoj ai. Kriteret ose t dritat e rrugs nuk sht ngushtsisht vetm titulli i njrit prej librave t tij, q m ka dhuruar shtpia botuese "Prizmi", por n radh t par nj sintez filozofike orientative, prgjithsuese q ka t bj vetm m udhn dhe udhtarin. "Njeriu sht nj udhtar". Por ai ecn npr at udh ku kalojn e do t kalojn edhe t tjer. Nse ky udhtar cilidoqoft ai, respekton vetveten, kodin e udhtimit dhe guidn q kan krijuar t mparshmit, ai, jo vetm q mund t udhtoj mir, duke i shmangur rreziqet dhe duke mos i shtuar ato prmes ecjes s tij t keqe, por i bie pr detyr t kujdeset edhe pr vet udhn. T shtoj n t disa metra kalldrm, asfalt, t vendos disa bordura q mungojn apo q jan dmtuar, t mbjell disa pem ans rrugs dhe t vendos edhe ca drita t tjera q udha t jet edhe m e ndriuar.
T gjith kt proces filozofi yn, nuk e thjeshtzon dhe as nuk e utopizon. Aq m tepr kur e di fort mir se udhtari i jets, udhtart e jets, rrojn e gjallojn kur "manipulimi me ndrgjegjen" sht praktik e gjithanshme, kur ekziston nj " korniz e ngusht pr do njeri", kur ende "urdhrat jepen n prputhje me mendurin e pushtetit", kur "njerzit sot jan ose kreditor ose debitor", kur rekuizita dhe inventari prehistorik dhe historik i dhuns, prudnimit, urrejtjes shfaqet gjithandej, kur edhe institucionet, madje edhe ato t feve e t besimit, i ka prfshir n nj mas t ndjeshme smundja dhe praktika arkaike e burokratizmit, administrativizmit dhe parazitizmit vanitoz.
Filozofi Gylen nuk sht vetm nj erudit q lexon nj mal me libra. Ai e merr informacionin n radh t par prej realitetit t gjall. Me dhimbje, ai vren se ka n bot shum forca q bjn sehir edhe pse shum " trndafilishte po shkatrrohen". Por ai vren, dallon dhe afron t shumtit, ata q e konsiderojn "dashurin nj mbret", ata q me te drejt e konsiderojn vrasjen e nj njeriu- vrasje t gjith njerzimit. Dhe kta t fundit, vetm me gjuhn e tolerancs dhe t dashuris do t ngadhnjejn.