Republika e Karakalpakstanit ruan autonominë në Uzbekistan
Protestat masive shpërthyen në përgjigje të një ndryshimi të propozuar në kushtetutën e Uzbekistanit që do të revokonte vetëvendosjen e Republikës së Karakalpakstanit.
DW hedh një vështrim më të afërt në historinë e rajonit.
Të dielën, presidenti i Uzbekistanit Shavkat Mirziyoyev njoftoi se statusi i Republikës së Karakalpakstanit do të mbetet i pandryshuar. Njoftimi i Mirziyoyev erdhi pasi protestat u përshkallëzuan gjatë fundjavës në dhe rreth kryeqytetit të Karakalpakstanit, Nukus, pas publikimit të një projekt referendumi kushtetues që do të kishte zgjatur mandatet presidenciale dhe do të revokonte autonominë e republikës.
Sipas raporteve zyrtare, demonstruesit u përpoqën të kapnin ndërtesat qeveritare. “Ka pasur viktima në mesin e civilëve dhe oficerëve të zbatimit të ligjit,” tha Mirziyoyev në një deklaratë me shkrim në të cilën ai shpalli gjithashtu një gjendje të jashtëzakonshme njëmujore në Karakalpakstan, i cili shtrihet në Uzbekistanin veriperëndimor.
Fqinj me Turkmenistanin dhe Kazakistanin, Karakalpakstani ka një popullsi prej pak më pak se 2 milionë – ose pak më shumë se 5% e më shumë se 36 milionë banorëve të Uzbekistanit – por përfshin gati 40% të territorit të vendit. Me një rrip bregdeti përgjatë detit Aral që avullohet, Karakalpakstani përbëhet kryesisht nga shkretëtira dhe, për rrjedhojë, i mungon toka e pasur. Shkalla e papunësisë së republikës është e lartë dhe Karakalpakstani është ekonomikisht i varur nga pjesa tjetër e Uzbekistanit.
Trashëgimia e autonomisë
Populli Karakalpak – emri i të cilëve përkthehet në “Kapela e Zezë”, të cilën shumë prej tyre e mbajnë – janë një pakicë etnike që flasin një gjuhë të lidhur por të dallueshme nga uzbekishtja. Gjuha Karakalpak, si gjuha kazake që flitet përtej kufirit, i përket degës kipçak të familjes turke, ndërsa uzbekishtja i përket degës karluk, e cila ndahet me ujgurët në Kinën perëndimore.
Pasi u vendosën në rajonin rreth lumit Amu Darya në Azinë Qendrore gjatë shekullit të 18-të, Karakalpaks ra nën sundimin rus Sovjetik në vitin 1920. Në vitin 1925, Karakalpakstani u krijua si një provincë autonome e Republikës Socialiste Sovjetike Autonome Kazake.
Rajoni ra nën administrimin e Republikës Socialiste Federative Sovjetike Ruse në vitin 1930 dhe në vitin 1932 u formua Republika Socialiste Sovjetike Autonome e Karakalpakstanit. Ajo u bë pjesë e Republikës Socialiste Sovjetike të Uzbekistanit në 1936, por ruajti vetëvendosjen e saj, duke u bërë e vetmja republikë autonome në Azinë Qendrore Sovjetike. Karakalpakstani shpalli pavarësinë nga Bashkimi Sovjetik në 1991 dhe iu bashkua Uzbekistanit në 1992, me kusht që të ruante autonominë e tij.
Fati në referendume
Në vitin 1993, Karakalpakstani nënshkroi një marrëveshje ribashkimi 20-vjeçare me qeverinë qendrore në Tashkent, e cila garantoi të drejtën kushtetuese të republikës për t’u tërhequr nëpërmjet referendumit nga Uzbekistani. Sipas marrëveshjes, pas 20 vjetësh, palët ose do ta zgjasin marrëveshjen ose Karakalpakët do të zhvillonin një referendum për largimin nga Uzbekistani. Por në vitin 2013 nuk u votua.
Ka pasur lëvizje për pavarësi, duke përfshirë Partinë e Rilindjes Kombëtare të Karakalpakstanit të Lirë dhe Alga Karakalpakstan, por këto kanë pasur ndikim minimal.
Projekt-teksti i referendumit të shpallur në qershor nuk përmendi statusin “sovran” të Karakalpakstanit apo të drejtën për t’u shkëputur dhe nëse miratohej do të kishte eliminuar gjithashtu të drejtën e rrënjosur kushtetuese të republikës për vetëvendosje. Amendamentet e propozuara ishin pjesë e një pakete ndryshimesh kushtetuese që Mirziyoyev ka propozuar që do të rriste gjithashtu mandatet presidenciale në shtatë vjet nga pesë aktuale dhe do të rivendoste numërimin e mandatit për Mirziyoyev.
Presidenti u zgjodh fillimisht në vitin 2016 dhe më pas përsëri në 2021. Referendumi do t’i lejonte atij të shërbente edhe 14 vjet të tjera – përndryshe Mirziyoyev do të shkarkohej në vitin 2026. (Sipas DW)