Tregu dhe liria
Liria e levizjes se gishtit tim varet
nga afersia e mjekres suaj
Kriza e fundit ushqimore dhe financiare ka rihapur debatin rreth diskutimit per tregun ,lirin dhe vlerat e tij humane.
Pa mohuar n asnj rast avantazhet historike t liris ekonomike n prmirsimin rrnjsor t demokracis n bot, jo rrall debatohet pr risqet q sjell liria absolute e tregjeve.
Edhe neoliberalet i kan njohur shtetit dy funksione shum t rndsishme, at t krijimit t rregullave t lojs dhe at me kryesorin,funksionin rregullues dhe mbikqyrese.
Kjo konstatohet leht n faktin q pavarsisht se n vende t ndryshme qeverisin parti t djathta apo t majta, n kto vende ka autoritete mbikqyrse t tregut bankar, tregut financiar, t energjis, telekomunikacionit, ka autoritete te konkurencs etj.
Debati rreth monopoleve natyrore, publike apo private dhe mbikqyrjes s monopoleve natyrore q shndrrohen n monopole private, sht jo i leht pr t maksimizuar prfitimet e konsumatorve.
Bota sot sht
m e integruar, m e ndrvarur, m dinamike dhe me sfida m t vshtira. Sot ka ndryshime t rndsishme strukturore t influencuara nga dy faktor shum t rndsishm dhe me pesh n rritje n t ardhmen:
Se pari, sht globalizmi i cili prfundimisht i ka rrzuar muret ekonomike. Esht globalizuar mundsia pr t shfrytzuar pasuri natyrore pa kufij nacionale,por jemi shum larg globalizimit t prgjegjsive dhe kontributeve pr sfida globale, si jan smundjet e shekullit dhe terrorizmi. Shfrytzimi i pasurive q sjellin fitim ekonomik dhe q n disa raste reduktojn burimet natyrore t brezave t ardhshm t vendeve kaq t varfra, ka ecur shum m shpejt se krijimi i politikave, institucioneve dhe fondeve t nevojshme pr reduktimit e prmasave tragjike t varfris.
S dyti, jan teknologjit e reja q prdoren sot pr tregjet e reja dhe pr novacionet e reja sidomos ato financiare. Aksesi n rritje po konstatohet edhe n vendet m t varfra, por prfituesit e par t ktyre teknologjive magjike, jan kompanit e mdha dhe sidomos ato financiare. Ato e kan thelluar integrimin e tregjeve dhe vartsin e ekonomive. Lvizja e lir e kapitaleve, krijimi i nj sr fondesh ku grumullohen miliarda dollar, sistemi deformues i shprblimeve marramendse, e ka rritur shqetsimin pr impaktin deformues dhe kriz-sjells t novacioneve financiare.
Perisht n kt realitet t tronditur ekonomik jan shtuar analizat dhe debatet rreth tregut dhe liris s tregut.
Friedman njeh eprsine e lirive ekonomike ndaj lirive politike, duke i konsideruar lirit ekonomike parakusht pr lirit politike, duke theksuar se lirit politike nuk jan parakusht pr lirit ekonomike. Ktu prfshihet si rast impresionues rasti i ekonomis kineze, ku edhe pse nuk kemi pluralizem politik, kemi liri ekonomike t mjaftueshme pr t ushqyer rritjen ekonomike me ritme t larta dhe pr nj koh relativisht t gjat. Duke mos e nnvlersuar rndsin e lirive politike, sht synuar t mbahet paraysh rndsia e lirive civile, pr nj rol n rritje t tyre, si nj mundsi pr t ushqyer m mir lirit ekonomike dhe pr t prmirsuar lirit politike.
Per avantazhin e lirive ekonomike ndaj atyre politike dhe civile, ndoshta flet edhe rasti i Rusis. Pr shkak t zhgnjmit nga zhvillimet e para ekonomike, korrupsioni n privatizimet e mdha, krijimi i oligarkis ekonomike me mbshtetje t fort politike,varfri n rritje etj, opinioni publik rus i siguroi nj mbshtetje t madhe dhe t fort Putinit. Ndikimi prcaktonjs i prmiresimit t jets s tyre ekonomike, edhe pse vlersohet se mund t jen cnuar lirit politike dhe civile, duket se ka dominuar votimet politike t dekads s fundit jo vetm n Rusi.
Analistt politik tani kan pranuar se njerzit influencohen m shum nga prmirsimi i jets s tyre t vshtir, dhe n disa raste elitat e tyre jan prkdhelur nga kthimi i krenaris kombtare me shum se sa standartet perndimore t lirive politike apo civile.
Duket se pas krizs ushqimore dhe krizs s tregjeve financiare, qndrimi kritik ndaj liris absolute t tregut mund t rritet. Shpresat tek duart e pa dukshme t Smithit qoft edhe prkohsisht, do t zvoglohen. Qndrimet mbshtetse pr nj rol n rritje t autoritetit rregullator dhe mbikqyrs t shtetit, mund t rriten.
Shtimi apo forcimi i politikave rregulluese mund t duket prkohsisht m i pranueshem, edhe pse bizneset m t mdha friksohen se ato mund t ndikojn negativisht n sfidat afatgjata.
Globalizmi dhe teknologjit e reja e kan rritur mundsin pr fitime t konsiderushme dhe t menjehershme.
Universitetet m t mira duket se jan bazuar m shum n novacionet q sjellin fitime t shpejta, edhe pse fitime t tilla jan embrionet e krizave t ardhshme.
Sistemet e shprblimit kan deformuar cilsit e manaxhimit t kompanive m t mdha, sidomos n tregjet financiare. Periodiciteti i krizave ekonomike dhe financiare sht rritur.
Kriza e ushqimeve i ka identifikuar m mir dhe publikisht prmasat e varfris globale dhe pasojat katastrofike t saj. Pabarazia sht rritur,ajo ka nxjerr m n pah problemin e kohezionit social. Kriza e kredive q tronditi sistemin financiar ndrkombtar duket se ka sjell pasoja me t mdha se sa dukeshin n fillimet e saj.
Qeverit po ballafaqohen me shqetsimet dhe kriza n rritje te shtimit se varfris apo t thellimit t pabarazis.
"Sot jemi prball nj integrimi sistematik, n rritje, por vazhdon t mungoj integrimi social", konkludojn shkenctart n forumin ekonomik n Milano vetm tre dit m par.
Tani debati tenton t zbehet thjesht n idelogjik pr objektivat e politikave ekonomike. T gjith sistemet politike synojn t rrisin barazin e mundsive. Rritja e mundsive pr t gjith duket se sht e vshtir t arrihet pa rritur cilsin e lirive civile dhe politike.
Ndoshta sa me globale dhe e ndrvarur t bhet ekonomia, aq m pak strategjit thjesht dhe kryesisht ideologjike mund t reduktojn prmasat e krizave dhe t ofrojn zgjidhje t qndrueshme.
Nj harmonizim m i mir i liris s tregut me rritjen reale t mundsive mund ti bj me t prekshme prfitimet ekonomike dhe sociale, mund t ndrtoj nj kohezion social funksional si kusht jo pak i rndsishm pr vet funksionimin e tregjeve.
nga afersia e mjekres suaj
Kriza e fundit ushqimore dhe financiare ka rihapur debatin rreth diskutimit per tregun ,lirin dhe vlerat e tij humane.
Pa mohuar n asnj rast avantazhet historike t liris ekonomike n prmirsimin rrnjsor t demokracis n bot, jo rrall debatohet pr risqet q sjell liria absolute e tregjeve.
Edhe neoliberalet i kan njohur shtetit dy funksione shum t rndsishme, at t krijimit t rregullave t lojs dhe at me kryesorin,funksionin rregullues dhe mbikqyrese.
Kjo konstatohet leht n faktin q pavarsisht se n vende t ndryshme qeverisin parti t djathta apo t majta, n kto vende ka autoritete mbikqyrse t tregut bankar, tregut financiar, t energjis, telekomunikacionit, ka autoritete te konkurencs etj.
Debati rreth monopoleve natyrore, publike apo private dhe mbikqyrjes s monopoleve natyrore q shndrrohen n monopole private, sht jo i leht pr t maksimizuar prfitimet e konsumatorve.
Bota sot sht
m e integruar, m e ndrvarur, m dinamike dhe me sfida m t vshtira. Sot ka ndryshime t rndsishme strukturore t influencuara nga dy faktor shum t rndsishm dhe me pesh n rritje n t ardhmen:
Se pari, sht globalizmi i cili prfundimisht i ka rrzuar muret ekonomike. Esht globalizuar mundsia pr t shfrytzuar pasuri natyrore pa kufij nacionale,por jemi shum larg globalizimit t prgjegjsive dhe kontributeve pr sfida globale, si jan smundjet e shekullit dhe terrorizmi. Shfrytzimi i pasurive q sjellin fitim ekonomik dhe q n disa raste reduktojn burimet natyrore t brezave t ardhshm t vendeve kaq t varfra, ka ecur shum m shpejt se krijimi i politikave, institucioneve dhe fondeve t nevojshme pr reduktimit e prmasave tragjike t varfris.
S dyti, jan teknologjit e reja q prdoren sot pr tregjet e reja dhe pr novacionet e reja sidomos ato financiare. Aksesi n rritje po konstatohet edhe n vendet m t varfra, por prfituesit e par t ktyre teknologjive magjike, jan kompanit e mdha dhe sidomos ato financiare. Ato e kan thelluar integrimin e tregjeve dhe vartsin e ekonomive. Lvizja e lir e kapitaleve, krijimi i nj sr fondesh ku grumullohen miliarda dollar, sistemi deformues i shprblimeve marramendse, e ka rritur shqetsimin pr impaktin deformues dhe kriz-sjells t novacioneve financiare.
Perisht n kt realitet t tronditur ekonomik jan shtuar analizat dhe debatet rreth tregut dhe liris s tregut.
Friedman njeh eprsine e lirive ekonomike ndaj lirive politike, duke i konsideruar lirit ekonomike parakusht pr lirit politike, duke theksuar se lirit politike nuk jan parakusht pr lirit ekonomike. Ktu prfshihet si rast impresionues rasti i ekonomis kineze, ku edhe pse nuk kemi pluralizem politik, kemi liri ekonomike t mjaftueshme pr t ushqyer rritjen ekonomike me ritme t larta dhe pr nj koh relativisht t gjat. Duke mos e nnvlersuar rndsin e lirive politike, sht synuar t mbahet paraysh rndsia e lirive civile, pr nj rol n rritje t tyre, si nj mundsi pr t ushqyer m mir lirit ekonomike dhe pr t prmirsuar lirit politike.
Per avantazhin e lirive ekonomike ndaj atyre politike dhe civile, ndoshta flet edhe rasti i Rusis. Pr shkak t zhgnjmit nga zhvillimet e para ekonomike, korrupsioni n privatizimet e mdha, krijimi i oligarkis ekonomike me mbshtetje t fort politike,varfri n rritje etj, opinioni publik rus i siguroi nj mbshtetje t madhe dhe t fort Putinit. Ndikimi prcaktonjs i prmiresimit t jets s tyre ekonomike, edhe pse vlersohet se mund t jen cnuar lirit politike dhe civile, duket se ka dominuar votimet politike t dekads s fundit jo vetm n Rusi.
Analistt politik tani kan pranuar se njerzit influencohen m shum nga prmirsimi i jets s tyre t vshtir, dhe n disa raste elitat e tyre jan prkdhelur nga kthimi i krenaris kombtare me shum se sa standartet perndimore t lirive politike apo civile.
Duket se pas krizs ushqimore dhe krizs s tregjeve financiare, qndrimi kritik ndaj liris absolute t tregut mund t rritet. Shpresat tek duart e pa dukshme t Smithit qoft edhe prkohsisht, do t zvoglohen. Qndrimet mbshtetse pr nj rol n rritje t autoritetit rregullator dhe mbikqyrs t shtetit, mund t rriten.
Shtimi apo forcimi i politikave rregulluese mund t duket prkohsisht m i pranueshem, edhe pse bizneset m t mdha friksohen se ato mund t ndikojn negativisht n sfidat afatgjata.
Globalizmi dhe teknologjit e reja e kan rritur mundsin pr fitime t konsiderushme dhe t menjehershme.
Universitetet m t mira duket se jan bazuar m shum n novacionet q sjellin fitime t shpejta, edhe pse fitime t tilla jan embrionet e krizave t ardhshme.
Sistemet e shprblimit kan deformuar cilsit e manaxhimit t kompanive m t mdha, sidomos n tregjet financiare. Periodiciteti i krizave ekonomike dhe financiare sht rritur.
Kriza e ushqimeve i ka identifikuar m mir dhe publikisht prmasat e varfris globale dhe pasojat katastrofike t saj. Pabarazia sht rritur,ajo ka nxjerr m n pah problemin e kohezionit social. Kriza e kredive q tronditi sistemin financiar ndrkombtar duket se ka sjell pasoja me t mdha se sa dukeshin n fillimet e saj.
Qeverit po ballafaqohen me shqetsimet dhe kriza n rritje te shtimit se varfris apo t thellimit t pabarazis.
"Sot jemi prball nj integrimi sistematik, n rritje, por vazhdon t mungoj integrimi social", konkludojn shkenctart n forumin ekonomik n Milano vetm tre dit m par.
Tani debati tenton t zbehet thjesht n idelogjik pr objektivat e politikave ekonomike. T gjith sistemet politike synojn t rrisin barazin e mundsive. Rritja e mundsive pr t gjith duket se sht e vshtir t arrihet pa rritur cilsin e lirive civile dhe politike.
Ndoshta sa me globale dhe e ndrvarur t bhet ekonomia, aq m pak strategjit thjesht dhe kryesisht ideologjike mund t reduktojn prmasat e krizave dhe t ofrojn zgjidhje t qndrueshme.
Nj harmonizim m i mir i liris s tregut me rritjen reale t mundsive mund ti bj me t prekshme prfitimet ekonomike dhe sociale, mund t ndrtoj nj kohezion social funksional si kusht jo pak i rndsishm pr vet funksionimin e tregjeve.