Varfёria,kёrcёnimi asimetrik dhe demokracia
Rritja e cmimeve tё karburantit nuk ndalet.Dje nё Amerikё njё fuci nafte mbriti 117 dollarё.Vёndet e OPEK-ut nuk pranojnё tё rrisisn prodhimin.Nё tё kaluarёn kjo rritje ishte vetёm punё e spekulatorёve .Ndёrsa tani situata ёshtё tepёr serioze.Rezervat e karburantit botror po zvogёlohen. Investimet dhe veperimtaritё e nxjerrjes se karburantit po shtrenjёtohen. Kur energjia po shtrenjёtohet , nё tё njёjtёn kohё ndodhemi pёrballё njё fenomeni tё ri.Pёr ta kuptuar kёtё mjafton ti referohemi Gazetёs Post tё Ёashingtonit , datё 12 Mars ,nё tё cilёn Sekretari i Pёrgjithshёm i Kombeve tё Bashkuara kёtё fenomen tё ri e emёrton Fytyra e re e urisё :
"Cmimet e prodhimeve bazё brёnda 6 mujorit tё fundit u rritёn 50 %. Nё cdo vёnd tё botёs rezervat zbritёn nё nivelin mё tё ulёt tё historisё. Rritja e kёrkesёs nё eknomitё e mёdha ,si nё Hindi dhe Kinё ,situatat e klimёs dhe tё ajrit, tё cilat i hapёn rrugё thatёsirёs,cikloneve,karkalecave dhe rritjes sё cmimeve tё karburantit sollёn rritjen e shpenzimeve tё transportit dhe . Influencat e rritjes sё cmimeve nё prodhimet ushqimore ёshtё pёrhapur nё cdo vёnd tё botёs . Nga Afrika Perndimore deri nё jugё tё Azisё , nё shumё vёnde tё botёs lindin konflikte pёr ushqime . Demokracitё e pa formuara nuk mund tё garantojnё se do tё jenё nё gjёndje tё sigurojnё si nё tё kaluarёn lёndёt ushqimore ."
Pёr kёtё arsye, Sekrtari i Pёrgjithshёm i Kombeve tё Bashkuara, vazhdon tё sqarojё se pёr kёtё vit do tё detyrohen tё gjejnё ndihma ushqimore pёr 73 milion tё uritur .Gjithashtu ,shumё tregues japin shёnjat e zvogёlimit tё rritjes ekonomike.
Pёr tё gjitha kёto zhvillime tё rrezikёshme ,nё shumё vёnde tё botёs qeveritё dhe Kёshillat e Sigurimit Kombёtar janё duke vlersuar zhvillimet e mundёshme tё protestave popullore deri tek kryengritjet e varfёrisё tё shoqёruar me urinё, tё cilat mund tё zgjerohen edhe mё shumё dhe mund tё shpёrhejnё nё disa vёnde. Problemet sociale,ekonomike dhe politike qё burojnё nga rritja e jashtёzakonёshme nё cmimet e lёndёve ushqyese kryesore me nёnpruduktet e grurit , orizit,vajit tё gatimit dhe tё ushqimeve tё ushqimeve tё tjera duhet tё ishin diskutuar dhe vlersuar edhe nga qeveria Berisha ,pёr influencat qё kanё filluar tё ndihen seriozisht nё Shqipёri dhe tё pёrcaktoheshin masat parandaluese finaciare .Bile ne nuk duhet tё cuditemi fare me deklarimin e Kombeve tё Bashkuara se nuk ёshtё fare supriz qё tё marrim parasysh problemin e ushimit , i cili ёshtё kёrcёnimi mё i madh qё pёrballet bota nё shekullin e 21 .Pёr mё tepёr, ky problem mbas njё periudhe parashikohet tё hyjё nё Dokumentin Politik tё Kёshillit tё Sigurimit si kёrcёnim Asimetrik .Ky kёrcёnim Asimetrik,pёr arsye tё situatёs sё pa pёrgatitur dhe tё me njёherёshme pёrbёn konceptin e kёrcёnimit,i cili bёhet shkak nё mungesat e stabilitetit nё sistemet politike,sociale dhe ekonomike tё vёndeve.
Nga kriza e ushqimit qё e kap tё pa pёrgatitur botёn dhe qё shpёrthen me njё here, a mund tё lind njё kёrcёnim asaimetrik mё serioz ?.
Nga njerёzit e uritur pёr sistemet politike,sociale dhe ekonomike tё vёndeve , a mund tё ketё njё shkak mё tё rrezikshёm pёr prishjen e stabilitetit ? .Mungesё stabiliteti;do tё thotё prishje e rendit ,do tё thotё vendosje dinamiti nё themelet e regjimeve demokratike,do tё thotё rrevolta dhe kryengritje. Ka edhe mё .Shikoni sesi e spiegoi atё ditёt e fundit presidenti Fondit Monetar Nderkombёtar Dominique Strauss Kahn : "Kriza e tё ushqyerit mund tё rrёzojё qeveritё.Mund tё kёrcёnojё demokracitё .Pёr mё tepёr, kur fillon tё hetohet demokracia ekziston edhe frika e luftёs .Sipas tё dhёnave tё datёs 18 Prill tё Borsёs sё Bankokut ,njё ton oriz u shit me 1ooo dollarё .Kjo do tё thotё se njё kg oriz mbriti nё 1 dollarё. Sipas tё dhёnave zyrtare 1.2 miliard njerёz jetojnё me tё ardhura 1 dolar nё ditё .Dhe kjo tё con nё konkluzionin se 1.2 milon njerёz nё botё mund ta mbushin barkun vёtёm me oriz. Po sipas tё dhenave zyrtare 3 miljard njerёz jetojnё me 2 dollarё nё ditё. Mbritja nё 1 dollarё e kiles sё orizit,do tё thotё qё tё gjitha tё ardhurat kёsap pjese tё popullsisё u shkojnё vetёm pёr orizizn. Dhe kjo tani.Pёr mё tepёr ,sipas Organizatёs sё Ushqimit dhe Bujqёsisё tё Kombeve tё Bashkuara, cmimet e lёndёve tё para do tё jenё ,tё gjitha tё larta. Dhe do tё rriten akoma.Kuptimi:Mbas 1-2 vjetёsh ata qё janё tё detyruar ta vazhdojnё jetёn e tyre me 1 dhe 2 dollarё nё ditё ,nuk do tё mund tё gjejnё gjё tjetёr, pёrvec orizit tё gatuar Ka edhe njё faktor tё ri qё ka filluar tё dallohet: Deri tani analizat mbёshteteshin nё supozimin e hallkave mё tё varfёra ,tё tё gjitha shoqёrive,pra tё atyre qё jetojnё nё pjesёt e pa banuara dhe qё e kalojnё me 12 dollarё nё ditё.Nё njё shёnim informimi tё Byrosё se Kordinimit tё Pyetjeve Njerёzore tё Kombeve tё Bashkuara thuhet se Nё njё periudhё qё zvogёlohet lёnda ushqimore shfaqen pjesёt e shoqёrisё sё re qё ngelen pёrballё rrezikut tё urisё .Kёto hallka tё varfёrisё sё re ,janё tё varfёrit qё jetojnё nё periferitё e qytezave. Me llogaritjet e Kombeve tё Bashkuara , rritja vetёm me 1 % e cmimeve tё grurit dhe orizit, do tu shtohen tё varfёrve tё qytezave edhe 16 milion njerёz tё tjerё. Shёmbёll pёr kёtё zhvillim merret Pakistani.Mё tepёr se 1 /3 e 56 milionё qytetarve qё jetojnё nё qyteza ,pra 19 milion njerёz , punojnё pёr tё jetuar nё situatёn e mungesёs sё sigurimit tё ushqimit .Nё kёto kushte ,regjimi demokratik qё u rikthye nё Pakistan ,a mund tё mbahet dhe tё ruhet lehtё .Po kjo gjёndje ёshtё nё 37 vёnde tё botёs ,ku vihet nё pikёpyetje mbrojta e rendit. Le ti lёmё mёnjanё kёto; nёse qindra miljonёt e uritur tё Azisё,Afrikёs dhe pjesёve tё varfёra tё Ballkanit derdhen drejt Perndimit tё pasur , si do tё ndalohet me masa paraprake dhe me mёnyra demokratike dallga e emigrantёve mё tё frikshёm tё historisё sё njerёzimit ,qё nuk do tё mjaftojnё fjalorёt spiegues ?.Kёtё temё duhet ta trajtojmё mё vendosmёri.Sepse njerёzimin e presin ditё shumё tё kёqia. Sipas parshikimeve qё iu bёnё ekonmise Amerikane, e cila gjatё gjithё vitit 2007 u rrit vetёm me 2.2 % ,nё tre mujorin e fundit tё vitit u rrit vetёm me 0.6 %. Kjo shifёr tregon rёnien e shpejtё qё po ndodh nё ekoniminё e Amerikёs. Rёnia e zhvillimit pritet tё vazhdojё edhe nё vitin 2008.Nё rajonin e Euros rritja mezatare nё cerekun e tretё tё vitit 2007 ishte 2.7 %.Kur krahasohet me mezataren e 5 viteve tё fundit,nuk ka ndonjё krah qё tё ankohet me rritjen dhe zhvillimin qё ndodh nё Zonёn e Euro-s.Nё muajin e fundit tё vitit nga nivelet qё ishte afёrsisht 3 % nё mezin e vitit nё Rajonin e Euros ra nё 1.3 %.Startegjistёt e eknomise botrore vlersojnё se sё bashku me ngadalёsimin ekonomik tё ekonomive tё mёdha tё botёs do tё pёrjetohet njё periudhё mё inflancion tё lartё. Efektet negative tё kёtyre zhvillimeve nё vёndin tonё janё ndier ndjeshem qe gjatё vitit 2007,kohё nga e cila jeta ёshtё shtrenjёtuar shumё.Rritja e cmimeve ne disa ushqime kryesorё kanё mbritur nё 2-300 %. Cmimet e produketeve te miellit janё rritur 2-3 herё.Orizi, 2.5 here,vaji gatimit 3 herё ,makoronat 2 herё dhe kёshtu me radhё.Krahas tyre nё rritjё tё pa pёrballueshme kanё pёsuar tё gjitha zarzavatet dhe frutat,tё shoqёruaara mё rritjen e cimeve nё energji,naftё dhe gazin e gatimit e ngrohjes.Kjo rritje varfёria shumё njerёz I con drejt flijimit tё jetёs sё tyre.Por deri tani nga qeveёria nuk ёshtё marrё asnjё masё parandaluese dhe nuk ka bёrё asnjё rritje rrogazh dhe vecanёrisht pensionesh.Kjo rritje varfёrie shprehet nё uljen drastike tё njerёzve ne kafene,ne restorante, ne merkata dhe dyqane.Bile brenda ne Tirane po thellohet marrja e bukes dhe ushqimeve me lista.Kjo situatё nёse vazhdon tё mos parandalohet do tё rrisi akoma mё shumё problemet socila dhe eknomoke tё popullsisё,nga tё cilat do tё ketё edhe pasoja tё stabilitetit politik dhe tё sigurisё.Qeveria duhet ti kthejё sytё dhe tё hartojё programe reale nё shfrytёzimin dhe pёrdorimin e tokёs bujqёsore pёr tё rritur prodhimet e brёndёshme nё grure,oriz,misёr,patate,zarzavate dhe fruta.Kёto masa reale duhet tё shoqёrohen me njё politikё tё re finaciare nё mbёshtetje tё popullsisё nё nevojё,e cila pёrbёn shumicёn e popullsisё sё vёndit.Ndryshe vёndi nё njё kohё tё shkurtёr do tё shkojё drejtё urisё dhe rritjes sё varfёrisё,me pasoja tё rёnda edhe pёr demokracinё.
*Drejtor i Institutit tё Politikave te Sigurisё Kombёtare.
"Cmimet e prodhimeve bazё brёnda 6 mujorit tё fundit u rritёn 50 %. Nё cdo vёnd tё botёs rezervat zbritёn nё nivelin mё tё ulёt tё historisё. Rritja e kёrkesёs nё eknomitё e mёdha ,si nё Hindi dhe Kinё ,situatat e klimёs dhe tё ajrit, tё cilat i hapёn rrugё thatёsirёs,cikloneve,karkalecave dhe rritjes sё cmimeve tё karburantit sollёn rritjen e shpenzimeve tё transportit dhe . Influencat e rritjes sё cmimeve nё prodhimet ushqimore ёshtё pёrhapur nё cdo vёnd tё botёs . Nga Afrika Perndimore deri nё jugё tё Azisё , nё shumё vёnde tё botёs lindin konflikte pёr ushqime . Demokracitё e pa formuara nuk mund tё garantojnё se do tё jenё nё gjёndje tё sigurojnё si nё tё kaluarёn lёndёt ushqimore ."
Pёr kёtё arsye, Sekrtari i Pёrgjithshёm i Kombeve tё Bashkuara, vazhdon tё sqarojё se pёr kёtё vit do tё detyrohen tё gjejnё ndihma ushqimore pёr 73 milion tё uritur .Gjithashtu ,shumё tregues japin shёnjat e zvogёlimit tё rritjes ekonomike.
Pёr tё gjitha kёto zhvillime tё rrezikёshme ,nё shumё vёnde tё botёs qeveritё dhe Kёshillat e Sigurimit Kombёtar janё duke vlersuar zhvillimet e mundёshme tё protestave popullore deri tek kryengritjet e varfёrisё tё shoqёruar me urinё, tё cilat mund tё zgjerohen edhe mё shumё dhe mund tё shpёrhejnё nё disa vёnde. Problemet sociale,ekonomike dhe politike qё burojnё nga rritja e jashtёzakonёshme nё cmimet e lёndёve ushqyese kryesore me nёnpruduktet e grurit , orizit,vajit tё gatimit dhe tё ushqimeve tё ushqimeve tё tjera duhet tё ishin diskutuar dhe vlersuar edhe nga qeveria Berisha ,pёr influencat qё kanё filluar tё ndihen seriozisht nё Shqipёri dhe tё pёrcaktoheshin masat parandaluese finaciare .Bile ne nuk duhet tё cuditemi fare me deklarimin e Kombeve tё Bashkuara se nuk ёshtё fare supriz qё tё marrim parasysh problemin e ushimit , i cili ёshtё kёrcёnimi mё i madh qё pёrballet bota nё shekullin e 21 .Pёr mё tepёr, ky problem mbas njё periudhe parashikohet tё hyjё nё Dokumentin Politik tё Kёshillit tё Sigurimit si kёrcёnim Asimetrik .Ky kёrcёnim Asimetrik,pёr arsye tё situatёs sё pa pёrgatitur dhe tё me njёherёshme pёrbёn konceptin e kёrcёnimit,i cili bёhet shkak nё mungesat e stabilitetit nё sistemet politike,sociale dhe ekonomike tё vёndeve.
Nga kriza e ushqimit qё e kap tё pa pёrgatitur botёn dhe qё shpёrthen me njё here, a mund tё lind njё kёrcёnim asaimetrik mё serioz ?.
Nga njerёzit e uritur pёr sistemet politike,sociale dhe ekonomike tё vёndeve , a mund tё ketё njё shkak mё tё rrezikshёm pёr prishjen e stabilitetit ? .Mungesё stabiliteti;do tё thotё prishje e rendit ,do tё thotё vendosje dinamiti nё themelet e regjimeve demokratike,do tё thotё rrevolta dhe kryengritje. Ka edhe mё .Shikoni sesi e spiegoi atё ditёt e fundit presidenti Fondit Monetar Nderkombёtar Dominique Strauss Kahn : "Kriza e tё ushqyerit mund tё rrёzojё qeveritё.Mund tё kёrcёnojё demokracitё .Pёr mё tepёr, kur fillon tё hetohet demokracia ekziston edhe frika e luftёs .Sipas tё dhёnave tё datёs 18 Prill tё Borsёs sё Bankokut ,njё ton oriz u shit me 1ooo dollarё .Kjo do tё thotё se njё kg oriz mbriti nё 1 dollarё. Sipas tё dhёnave zyrtare 1.2 miliard njerёz jetojnё me tё ardhura 1 dolar nё ditё .Dhe kjo tё con nё konkluzionin se 1.2 milon njerёz nё botё mund ta mbushin barkun vёtёm me oriz. Po sipas tё dhenave zyrtare 3 miljard njerёz jetojnё me 2 dollarё nё ditё. Mbritja nё 1 dollarё e kiles sё orizit,do tё thotё qё tё gjitha tё ardhurat kёsap pjese tё popullsisё u shkojnё vetёm pёr orizizn. Dhe kjo tani.Pёr mё tepёr ,sipas Organizatёs sё Ushqimit dhe Bujqёsisё tё Kombeve tё Bashkuara, cmimet e lёndёve tё para do tё jenё ,tё gjitha tё larta. Dhe do tё rriten akoma.Kuptimi:Mbas 1-2 vjetёsh ata qё janё tё detyruar ta vazhdojnё jetёn e tyre me 1 dhe 2 dollarё nё ditё ,nuk do tё mund tё gjejnё gjё tjetёr, pёrvec orizit tё gatuar Ka edhe njё faktor tё ri qё ka filluar tё dallohet: Deri tani analizat mbёshteteshin nё supozimin e hallkave mё tё varfёra ,tё tё gjitha shoqёrive,pra tё atyre qё jetojnё nё pjesёt e pa banuara dhe qё e kalojnё me 12 dollarё nё ditё.Nё njё shёnim informimi tё Byrosё se Kordinimit tё Pyetjeve Njerёzore tё Kombeve tё Bashkuara thuhet se Nё njё periudhё qё zvogёlohet lёnda ushqimore shfaqen pjesёt e shoqёrisё sё re qё ngelen pёrballё rrezikut tё urisё .Kёto hallka tё varfёrisё sё re ,janё tё varfёrit qё jetojnё nё periferitё e qytezave. Me llogaritjet e Kombeve tё Bashkuara , rritja vetёm me 1 % e cmimeve tё grurit dhe orizit, do tu shtohen tё varfёrve tё qytezave edhe 16 milion njerёz tё tjerё. Shёmbёll pёr kёtё zhvillim merret Pakistani.Mё tepёr se 1 /3 e 56 milionё qytetarve qё jetojnё nё qyteza ,pra 19 milion njerёz , punojnё pёr tё jetuar nё situatёn e mungesёs sё sigurimit tё ushqimit .Nё kёto kushte ,regjimi demokratik qё u rikthye nё Pakistan ,a mund tё mbahet dhe tё ruhet lehtё .Po kjo gjёndje ёshtё nё 37 vёnde tё botёs ,ku vihet nё pikёpyetje mbrojta e rendit. Le ti lёmё mёnjanё kёto; nёse qindra miljonёt e uritur tё Azisё,Afrikёs dhe pjesёve tё varfёra tё Ballkanit derdhen drejt Perndimit tё pasur , si do tё ndalohet me masa paraprake dhe me mёnyra demokratike dallga e emigrantёve mё tё frikshёm tё historisё sё njerёzimit ,qё nuk do tё mjaftojnё fjalorёt spiegues ?.Kёtё temё duhet ta trajtojmё mё vendosmёri.Sepse njerёzimin e presin ditё shumё tё kёqia. Sipas parshikimeve qё iu bёnё ekonmise Amerikane, e cila gjatё gjithё vitit 2007 u rrit vetёm me 2.2 % ,nё tre mujorin e fundit tё vitit u rrit vetёm me 0.6 %. Kjo shifёr tregon rёnien e shpejtё qё po ndodh nё ekoniminё e Amerikёs. Rёnia e zhvillimit pritet tё vazhdojё edhe nё vitin 2008.Nё rajonin e Euros rritja mezatare nё cerekun e tretё tё vitit 2007 ishte 2.7 %.Kur krahasohet me mezataren e 5 viteve tё fundit,nuk ka ndonjё krah qё tё ankohet me rritjen dhe zhvillimin qё ndodh nё Zonёn e Euro-s.Nё muajin e fundit tё vitit nga nivelet qё ishte afёrsisht 3 % nё mezin e vitit nё Rajonin e Euros ra nё 1.3 %.Startegjistёt e eknomise botrore vlersojnё se sё bashku me ngadalёsimin ekonomik tё ekonomive tё mёdha tё botёs do tё pёrjetohet njё periudhё mё inflancion tё lartё. Efektet negative tё kёtyre zhvillimeve nё vёndin tonё janё ndier ndjeshem qe gjatё vitit 2007,kohё nga e cila jeta ёshtё shtrenjёtuar shumё.Rritja e cmimeve ne disa ushqime kryesorё kanё mbritur nё 2-300 %. Cmimet e produketeve te miellit janё rritur 2-3 herё.Orizi, 2.5 here,vaji gatimit 3 herё ,makoronat 2 herё dhe kёshtu me radhё.Krahas tyre nё rritjё tё pa pёrballueshme kanё pёsuar tё gjitha zarzavatet dhe frutat,tё shoqёruaara mё rritjen e cimeve nё energji,naftё dhe gazin e gatimit e ngrohjes.Kjo rritje varfёria shumё njerёz I con drejt flijimit tё jetёs sё tyre.Por deri tani nga qeveёria nuk ёshtё marrё asnjё masё parandaluese dhe nuk ka bёrё asnjё rritje rrogazh dhe vecanёrisht pensionesh.Kjo rritje varfёrie shprehet nё uljen drastike tё njerёzve ne kafene,ne restorante, ne merkata dhe dyqane.Bile brenda ne Tirane po thellohet marrja e bukes dhe ushqimeve me lista.Kjo situatё nёse vazhdon tё mos parandalohet do tё rrisi akoma mё shumё problemet socila dhe eknomoke tё popullsisё,nga tё cilat do tё ketё edhe pasoja tё stabilitetit politik dhe tё sigurisё.Qeveria duhet ti kthejё sytё dhe tё hartojё programe reale nё shfrytёzimin dhe pёrdorimin e tokёs bujqёsore pёr tё rritur prodhimet e brёndёshme nё grure,oriz,misёr,patate,zarzavate dhe fruta.Kёto masa reale duhet tё shoqёrohen me njё politikё tё re finaciare nё mbёshtetje tё popullsisё nё nevojё,e cila pёrbёn shumicёn e popullsisё sё vёndit.Ndryshe vёndi nё njё kohё tё shkurtёr do tё shkojё drejtё urisё dhe rritjes sё varfёrisё,me pasoja tё rёnda edhe pёr demokracinё.
*Drejtor i Institutit tё Politikave te Sigurisё Kombёtare.