Zbulohet leterkembimi i Fan Nolit me Enver Hoxhen

e Enjte 31 Janar 20131311 pm p classwp-caption-textFan Nolip pBotohen 544 letrat nga epistolari 60-vjecar i Fan S Nolitp pStudiuesi Nasho Jorgaqi zbulon leterkembimin mes Nolit dhe Enver Hoxhesp pMiratojme bashkepunimin e ngushte me Jugosllavine dhe me udheheqesin e saj te madh Mareshalin Titop pIsh-diktatori i kerkon klerikut te kthehet ne atdhe ne vitin 1945p pEnveri-Nolit Emri juaj ne zgjedhjet e Asamblese Mund te perdorni emrin tim ne fushaten elektoralep pNe jeten e tij Fan Noli ka shkruar me mijera letra kartepostale telegrame etj Sipas sekretares Meri Xhons Peshkop Noli ishte nje letershkrues i ndergjegjshem Ai harxhonte kohe dhe energji per letra8230  Keshtu citon ne vepren Leterkembimi i Fan Nolit studiuesi dhe shkrimtari Nasho Jorgaqi Njohesi me i mire i nje prej figurave me komplekse te historise dhe letrave shqipe Fan S Nolit Jorgaqi na sjell nje tjeter veper qe hedh drite mbi kete personalitet shte nje pune shumevjecare qemtuese qe e coi ne mbledhjen e nje dosjeje te pasur me leterkembimin e Nolit Ne kete veper botuar nga shtepia botuese Erik jane paraqitur 544 letra qe Noli ua ka derguar dhe ka marre nga personalitet e njohura te kohes se tij apo edhe te afermve Mes tyre gjejme nje koleksion te pasur leterkembimesh me Thanas Tashkon Jani Vruhon Lef Nosin Asdrenin Hil Mosin por edhe Mbretit Ahmet Zog etj Pasqyra me e plote e leterkembimit te pasur e te gjere te Nolit jane te dhena qe na ofron biblioteka Fan Noli e krijuar me 1970 prane shkolles se Kryekatedrales Ortodokse Shqiptare te Shen Gjergjit ne Boston ku gjendet edhe fondi i korrespondences me 3 mije letra derguar Nolit ne vitet 1930-1965 dhe rreth 100 kopje letrash te shkruara prej tij Sipas nje deshmie tjeter rezulton se fondi i letrave te ardhura arrin ne 12 mije letra na informon Jorgaqi Per mbledhjen e ketyre letrave ai thote se jane shfrytezuar te gjitha burimet e mundshme ne radhe te pare te brendshmet kryesisht fondet e Arkivit Qendror te Shtetit por edhe ish-arkivi i PPSH arkivi i Institutit te Historise ai i Institutit te Gjuhesise dhe Letersise nga muzeumet e vendit etj Sipas Jorgaqit pjesa me e madhe e letrave jane kopjuar nga tekstet origjinale te tjera nga tekstet e botuara ndersa disa syresh jane shqiperuar nga anglishtja frengjishtja apo gjuha greke Per ti qendruar sa me besnik origjinalit letrat jane sjelle me drejtshkrimin e kohes kur u shkruan me ndryshime fare te voglap pp p classwp-caption-textFan Stilian Nolip pLetratbr Mes 544 letrave te sjella ne Leterkembimin e Nolit jane edhe rreth 30 syresh qe ai i ka derguar Enver Hoxhes por edhe krereve te tjere komuniste Sic na ben me dije qemtonjesi i letrave te Fan Nolit leterkembimi i tij shtrihet ne nje periudhe kohore afro 60-vjecare 1906-1965 te cilat jo vetem hedhin drite mbi figuren e tij por edhe mbi momentet historike qe po kalonte vendi ne kohen kur ato u shkruan Ne qofte se letrat po te shpreheshim figurativisht kthehen ne pasqyre te atij qe i shkruan atehere dhe leterkembimi i Nolit eshte pasqyre e personalitetit te tij Nje pasqyre besnike ku ai zbulon veten ne rrafsh diakronik dhe sinkronik ashtu sic ka qene ne te vertete pa u fshehur dhe pa u zbuluar Nga keto letra edhe pse te shperndara neper vite dhe te nderkallura ne tri epoka seshte e veshtire te hiqet nje rezultante e qarte Rezultantja e natyres dhe e karakterit te tij e temperamentit dhe vetive psikologjike po akoma me shume ajo e njeriut te mendimit e te veprimit e fenomenit qe ai perfaqeson ne boten shqiptare thote Jorgaqi Dhe ne te vertete mes ketyre leterkembimesh gjen Nolin antizogist por edhe Nolin qe i shkruan Mbretit Zog per nje lidhje pensioni apo ndihme per te vazhduar studimet per muzike gjen hedhje-pritjet me Konicen por edhe plotesuesin e amanetit te ketij te fundit Gjejme nje Noli qe perkrah Frontin Demokratik ne vitin 1945 ne Shqiperi qe i mbeshtet ne zgjedhje madje dhe ne politikat e vellazerise me Jugosllavine Nga leterkembimi qe ka me Enver Hoxhen shohim nje atdhetar qe interesohet per ceshtjen shqiptare anetaresimin e Shqiperise ne OKB njohjen e shtetit shqiptar Shohim qe Noli ia lejon vetes ti jape keshilla Enver Hoxhes sa u perket rrugeve qe duhet te ndjeke ne pune te diplomacise cnjerez duhet te dergoje si ndermjetes rasti ketu i leter-ankeses per Tuk Jakoven te cilin Noli e quan nje barbar dhe kercu te pagdhendurp pp p classwp-caption-textEnver Hoxha dhe Josip Broz Titop pKryeministrit Enver Hoxhabr Tirane Shqiperi1945br Shqiptaret e Shteteve te Bashkuara dhe une bashke me ta kemi ndjekur me emocion te thelle luften tuaj heroike dhe jemi te gezuar aq sa nuk shprehet me fjale per sukseset tuaja te shkelqyera Ne e ndiejme veten krenare per ju sepse ju jeni i vetmi udheheqes ushtarak ne kete lufte i cili ia doli ta cliroje vendin nga pushtimi i huaj me forcat e veta pa ndihmen e ndonje ushtrie clirimtare mike ju jeni gjithashtu nje nga te paktat qeveri qe mund te qendroje me kembet e veta e pambeshtetur nga ushtri mike te pushtimit Per me teper ne e miratojme me gjithe zemer politiken tuaj te bashkepunimit te ngushte me Jugosllavine dhe me udheheqesin e saj te madh Mareshallin Tito nen udheheqjen frymezuese te te cilit ne shpresojme te kemi nje Federate te gjithe popujve te Ballkanit duke vendosur keshtu nje paqe te qendrueshme ne gadishullin tone te shqetesuarbr Ju lutem tu transmetoni pershendetjet e mia te perzemerta gjithe kolegeve tuaj qe kane marre pjese ne kryqezaten tuaj aq te veshtire e aq me zotesi dhe gjithe popullit shqiptar qe qendroi i patundur e me besnikeri perkrah jushbr Perendia ju bekofte te gjithevebr Peshkopi FS Nolip pp p classwp-caption-textStudiuesi Nasho Jorgaqi ne varrin e Nolitp pLeter e Enver Hoxhesbr 25 shtator 1945br I nderuar zoti Nolibr Mesazhi i perzemert qe me derguat me preku shume dhe ju faleminderit Per mua per shoket e mi te luftes dhe per gjithe popullin shqiptar fjalet Tuaja shprehin ndjenjat e larta patriotike dhe pasqyrojne shpirtin demokrat te vellezerve tane te dashur te Amerikes dhe tuajat qe keni qene shpirti dhe mburrja e tyre Ne vuajtjet e popullit tone ne zjarrin e rrepte per clirim Ku hodhem pa rezerva gjithe forcat tona per kauzen e shenjte te atdheut dhe te njerezimit ne mbanim te pashuar ne zemer kujtimin dhe dashurine per ju o vellezerit tane te Amerikes qe ne cdo moment keni luftuar per atdheun tone te shenjte dhe te perbashketbr Populli yne heroik qe dha prova te shkelqyera ne kete lufte me besim te madh ne forcat e veta i eshte perveshur punes per te ndertuar nje te ardhme te lulezuar Dhe ne perpjekjet tona per tia arritur ketij qellimi do te jemi te gezuar qe Ju si nje luftetar i palodhur per pavaresine dhe demokracine shqiptare te jeni ne gjirin e ngrohte te popullit tuaj per ti dhene ndihmen tuaj te cmueshme dhe per te kurorezuar perpjekjet e vlefshme ne atdheun ku triumfuan idealet e popullitbr Mua ma do zemra qe ne zgjedhjet e aferme per Asamblene Kushtetuese emri Juaj te figuroje tok me tanet dhe populli shqiptar lirisht dhe demokratikisht te sanksionoje perpjekjet dhe veprat tona te perbashketa Ashtu si kemi qene kurdohere te bashkuar me zemer ne luften tone ashtu te jemi dhe tani e pergjithmone per te miren e popullit tone te dashur dhe per mbrojtjen e paqes se njerezimitbr Gjeneral-Kolonel
Enver Hoxhap pLeter Gjeneral-Kolonel Enver Hoxhesbr Me kenaqesi te madhe mora mesazhin tuaj te nxete dhe bujar si dhe letren e mikut tim te mire dhe kolegut tuaj Sejfulla Maleshovabr Kam deshire te madhe te jem aty me juve po sot per sot nuk munt pse udhetimet jane te kufizuara pervec qe ka edhe pengesa te tjera8230 Mundet te ju bej nje vizite pas Pashkeve keshtu do te takoj perseri me miqte e mij te vjeter Kam shume arsye qe me pengojne te ve kandidaturen ne Shqiperi Ju siguroj se ju kini perkrahjen time te plote dhe munt te perdorni emrin tim ne fushaten elektorale qe populli te votoje per Frontin Bashke me kete ju lutem te drejtoheni tek une per cdo gje qe munt te bej per kete ceshtje Si juve ashtu dhe kolegeve tuaj ju uroj suksese sikunder e meritoni ne zgjedhjen per Asamblene Kushtetonjesebr Perendia qofte me juvebr Peshkop Fan Nolip pLeter Kryepeshkopit Kristoforbr 25X1945br Tash qe konditat me lejojne po ju dergoj pershendetjet e zjarrta juve dhe shokeve tuaj anetare te Kishes ortodokse Autoqefale te Shqiperise si dhe mbare Kleritbr Ju falenderoj shume per ndihmen tuaj te vlefshme qe i kini dhene Qeverise Demokratike te Gjeneral Enver Hoxhes Jemi te bindur qe do ti qendroni besnike atij dhe Frontit Demokratik dhe do te ndihmoni qe te perforcohet Qeverija e cila eshte me popullin dhe punon per popullinbr Peshkop Fan Nolip pMesazh Enver Hoxhesbr 27 mars 1946br Sipas New York Times date 25 mars Shqiperise iu mohua pranimi ne UNRRA me 23 vota kunder 6 Disa shtete votuan kunder pse Shqiperia nuk eshte anetare e UNO-s Delegati grek u ngrit kunder pranimit te Shqiperise dyke thene se Shqiperia eshte akoma ne lufte me Greqine dhe disa delegate thane se nuk mund te pranohet nje vent qe eshte akoma ne lufte me nje nga anetaret e Kombeve te bashkuarabr Ndihmes-Sekretar i Shtetit Bill Clayton tha se Amerika eshte kunder pranimit te Shqiperise vetem pse Amerika nuk e ka njohur Shqiperine nga shkaku se Shqiperia nuk siguron qe ka nerment te respektoje traktatet me Ameriken Ne kemi frike qe kerkesa shqiptare per pranimin ne UNO do te kete po kete fat vecse po te merret vendim qe te fitohet perkrahja e Amerikes dyke i dhene asaj sadisfaksion te plote ne ceshtjen e traktevebr Peshkop Fan Nolip pp p classwp-caption-textNoli me Tuk Jakoven 1946p pZotit Fan Nolibr Prill 1946br Hidherohemi teper kur shohim se shtypi amerikan dhe personalitete te larta amerikane mbajne nje qendrim jo te drejte dhe armiqesor ndaj Shqiperise e cila luftoi me trimeri te rralle per kauzen e perbashket eshtja e te ashtuquajturit Vorio-Epir e ngritur nga ana e fashisteve greke qe mbrohet dhe perkrahet nga ana e ketyre personaliteteve patjeter nuk forcon miqesine e popullit shqiptar me Shtetet e Bashkuara Mbrojtja e nje teze kaq te marre nga ana e tyre sjell me vete edhe pergjegjesi nderkombetare pse te mbrosh hajdutet fashiste qe kerkojne te rrembejne token e tjetrit do te thote te behesh pjesetar ne kete kusari Te gjithe duhet te jene te bindur se me te gerthitura dhe me vendime rreth tryezave te gjelbra nuk copetohet kollaj Shqiperia Po te cenohen kufijte e Shqiperise ju sigurojme se ne do ti mbrojme deri ne njeriun e fundit dhe agresoret fashiste nuk do tja arrijne qellimit Kujt ja ka qejfi mund ta diskutoje ceshtjen e Shqiperise se Jugut por duhet te mendoje se ne mes te vendimit qe mund te marrin fashistet greke e miqte e tyre dhe zbatimit te ketij vendimi ndodhet nje kufi ne Shqiperine e Jugut qe do te jete zor te kapercehet Ne nuk veme ne diskutim atdheun tone por kete e mbrojme kunder cdo agresori Per kete populli shqiptar eshte i gjithi ne kembe ashtu sic jeni te gjithe ju vellezerit tane te dashur ne Amerike Populli yne do te rroje i lire ne vendin e tij dhe ne marredhenie te mira me te gjithe Ne mendojme dhe jemi te sigurt se dhe ju mendoni si ne se populli yne luftoi jo per tu futur ne nje roberi tjeter por per te rrojtur i lire per te rrojtur i nderuar ashtu sikunder ai nderon te tjeret Ai kerkon ti respektohen te drejtat e tij ashtu sikunder respekton te drejtat e tjetrit Ne jemi te bindur se per memedheun dhe per te mbrojtur te drejtat e tij do te ngrihen edhe vellezerit tane ne Amerike ashtu si kane bere kurdohere Ne do te fitojme mbi ata fashiste te rinj qe do te kerkojne te demtojne vendin tone pse jemi ne te drejte Ne koherat me te erreta te luftes populli shqiptar nuk u tremb dhe ca me pak tani pse ai ka besim ne forcat e veta dhe ne te gjithe demokratet e vertete te botesbr Gjeneral Kolonelbr Enver-Hoxhap pGjeneral Enver Hoxhesbr Kryeministrit te Shqiperise ne Tiranebr 30 shtator 1946br Zoti kryeministerbr Kolloneli Tuk Jakova ne lamtumiren qe botoi ne Diellin 18 shtator te mbyllur ketu brenda me hapi luften me disa aktakuza dhe insinuata te shemtuara Nuk mund ti pergjigjem boterisht tani per tani se nuk dua te embarasoj guvernen ne kete kohe kritike as terthorazi dyke goditur delegatin tuaj Do te flas pasi te shkonje kriza Sa per tani nuk me mbetet vecse tju qahem juve qe na derguat kete kercu te pagdhendurbr Per te nisur Kolloneli nuk di shqip as gegerisht as toskerisht ne cdo dialekt qe i flisja ay nuk me merrte vesh nga shkaku se eshte nje budalla pa kulture Kurre ne jeten time nuk jam deshperuar aq sa kur e pashe kete njeri si perfaqesonjes te Shqiperise se Re Me gjithe kete posa arriu ne New York i blatova ndihmen time dijen time dhe eksperiencen time pa kondita pa rezerva dhe pa pritur as ndonje cperblim as ndonje memuriet po ay me shikonte shtrember me mosbesimin instiktiv te barbarit kundrejt njeriut te mesuar Flas vetem per Kollonelin se delegatet e tjere ishin aq te dominuar prej tij sa ay nuk i perfillte farebr Ne mbledhjen e pare biseduam mi konferencat qe do te benin neper kolonite shqiptare Me dolli shpirti gjersa shtruam nje program te cilin pastaj Kolloneli e ndronte dhe e sakatonte dyke degjuar mendjet e atyre qe u kishte besim e ciliminjve qe i njihte si vellezer nga mentaliteti Konferencat vane mjaft mire sa kohe ishte ketu z Behar Shtylla por kur ky shkoi ne Paris pushuan menjehere Duket se Kolloneli nuk i shijonte aspakbr Pas konferencave u hothme ne veprimin diplomatik E keshillova Kollonelin te kerkonte menjehere nje pjekje nga Sekretari i pergjithshem z Trygve Lie Ia gatita udhen me ane te profesorit Laugier nje zyrtar te larte te UNO-se i cili eshte ndihmes-sekretar per Punet Shoqerore dhe Ekonomike Po Kolloneli e shihte me dyshim cdo cap qe i keshillonja Kujtonte se une i vinja nonje gracke Mezi pranoi dhe beri kabull ta shikonte Profesorin Ky priti mire delegatet dhe ua rregulloi pjekjen me Trygve Lie-ne Bashkefjalimi u zvarris pak minuta me dy dragomane Kolloneli fliste shqip Behari ia kthente frengjisht edhe nje dragoman i sekretariatit ia kthente Trygve Lie-se anglisht meqenese ky nuk dinte as frengjisht as shqip Nga ky muhabet me dy terxhumane Kollonli hoqi konkluzjen groteske qe hyrja e Shqiperise ne UNO ishte pune e mbaruar telegrafoi ne Tirane dhe e vuri guvernen ne gjume me lajmen e nje triumfi imagjinar Un isha ne prakun e deres se tij gati qe ti sherbenja si dragoman po nuk me thirri se nuk me kishte besim Beri vetem nje perjashtim kur me mori si perkthenjes ne pjesen me delegatin amerikan Per cudi nuk i kishte besim as Alqit edhe i vazhdoi bashkefjalimet me dy dragomane edhe ne disa raste te tjera Lajmen qe Kolloneli e kishte vene guvernen ne gjume me fjalet e bukura te Trygve Li-se e mesova disa jave pas ngjarjes se Kolloneli nuk mi tregonte sekretet diplomatike I cfaqa dyshimin qe fjalet e embla diplomatike nuk duhen marre si senete po ay veshin shurdher Qe ne pjekjen e pare e keshillova te shkonte ne Uashington dhe te hynte ne kontakt me Departamentin e Shtetit dhe me Kryqin e Kuq Amerikan Nuk me degjoi I la keto vizita kryesore per diten e funtme te gushtit dy muaj me vonebr Kur mori pyetjet nga Komisioni i Anetaresise Kolloneli me beri favorin te me pranoje si dragoman dhe keshtu e ndihmova ne formulimin e pergjigjeve dhe te memorandeve te cilat me kane mbajtur pa gjume disa net Diten Kolloneli mi ndreqte dyke insistuar jo vetem ne esencen por dhe ne retoriken e kulluar Kur erdhi ceshtja e traktateve e keshillova te pyeste guvernen perpara se te pergjigjej me argumentin e vjetruar te vendimeve te Permetit te cilave u kishte shkuar koha pasi u shtrua projekt teksti i paqes me Italine prej keshilles se ministrave te Jashtem ne Paris Koloneli refuzoi tju pyeste pse pretendonte qe jua dinte mejtimin U cudit kur mesoi me vone qe ju e kishit rikonsideruar ceshtjen dhe i kishit pranuar traktatet multilaterale pa konditabr Ne fund te gushtit Kolloneli shkoi ne Uashington dhe kur u kthye me siguroi se rilidhja e marredhenieve midis Kryqit te Kuq Amerikan dhe Kryqit te Kuq Shqiptar ishte pune e mbaruar Sic u muar vesh pastaj Kolloneli u be prape viktima e naivitetit dhe e padijes se gjuhes Puna jo vetem qe nuk ishte ndrequr por ishte prishur fare Tani Kryqi i Kuq Amerikan sipas fjales i lidhi ndihmat e mbledhura ketu dhe nuk i la te shkojne ne Shqiperibr Sa per ceshtjen e bashkimit ju lutem te kendoni nje komunikate qe botoi Vatra ne Diellin me 25 shtator te mbyllur ketu brenda Nga kjo do te merrni vesh qe Vatra ka bere nje propozim per tretjen e plote te dy organizatave dhe nuk ka marre ndonje pergjigje nga Shqiperia e Lire Kete gje e di fare mire Kolloneli po nuk e permendi ne lamtumiren Vec kesaj ky propozim i Vatres eshte akoma i hapur dhe negociatat nuk jane prere Perse ahere Kolloneli i hapi lufte Vatres edhe mua pa pritur perfundimin e ketyre bisedimeve Me ne funt rolli i nermjetarit eshte ti pajtonje te dy anet jo te perkrahe njeren ane dhe ti dekllaronje luften anes tjeter sic beri Kolloneli Tani vinj ne konkluzjen Nga budallalleket e Kollonelit nuk do ta ndryshonj qendrimin tim perpara Shqiperise dhe guvernes suaj ne theori Po ne praktike puna ndryshon Ne doni bashkepunimin tim duhet te dergoni nj njeri i cili te me kete besim dhe i cili te dije te pakten shqip qe te merremi vesh Sa per te huajt duhet te dije te pakten anglisht meqeneqe ketej nuk shkon shume frengjishtja Nga ana tjeter nuk duhet te me impononi zevzeke te ketushme si bashkepunetore te cilet ju nuk mund ti njihnibr Dy fjale per marredheniet me Ameriken te cilat jane kyci i problemeve tuaj ketu U lodha dyke ju perseritur qe duhet ti pranoni traktatet ne parim pa kondita se fundi i fundit kjo nuk eshte vetem nje ceshtje formule pa rendesi praktike Pasi te lidhni marredhenje diplomatike me Ameriken ahere ceshtja e Kryqit te Kuq Amerikan do te zgjidhet vetvetiu me pak durim dhe vetem ahere do te hapet udha per te nisur nje fushate seriozebr Nje fjale per te mbaruar Koloneli kur me hapi luften nofta kishte harruar qe ishte delegati i Shqiperise Po mileti kujtojne qe ay flet ne emrin e guvernes Tani ne qofte se nuk jeni ne nje mendje me Kollonelin duhet ta keshilloni ti marre prape akuzat qe me ka bere Ne mos i marrte prape do te jem i shtrenguar te konkludonj qe guverna e aprovon luften qe me deklaroi Kolloneli Ashtu e do logjika per fat te keq Dhe ahere bashkepunimi yne merr fund ne praktike Kam shprese qe episodi i Kollonelit eshte vetem makthi i nje nate te keqe dhe qe kurre nuk kini patur qellim tu bini me shkelme miqve tuajbr Mbetembr Me te fala vellazerorebr Juaji me besebr Peshkop FSNolibr 30 shtator 1946p pp pNga ALMA MILEp