Dilemat e mbretit Zog ne arkivat amerikane
Ne ora 6 te mengjesitte dates 5 prill 1939 ne Tirane u degjuan te shtena topash 101 per te qene te sakte qe shpallnin lindjen e Princit te pare te Shqiperise emri i te cilit ishte Skender pas Skenderbeut te madh heroit kombetar te Shqiperise i shekullit te 15-te i cili i qendroi me sukses pushtimit otoman te Shqiperise per 20 vjet me rradhe.
Keshtu do ti shkruante nder te tjera Departamentit amerikan te Shtetit Ministri amerikan ne Tirane Hju Hugh Grant ne nje Raport te zgjeruar dhe te hollesishem lidhur me pushtimin italian te Shqiperise.
Leka Zogu i cili u nda nga jeta me 30 nentor 2011 erdhi ne kete bote pikerisht ne kohen nder me tragjiket jo vetem per Shqiperine por madje edhe per boten mbare sepse 7 prilli ne fakt shenonte pragun e Luftes se Dyte Boterore.
Prirjet pro-amerikane te Ahmet Zogut
I jati i tij Ahmet Zogu ishte perpjekur objektivisht qysh ne hapat e para te shtetit modern shqiptar dhe me tej me ardhjen ne pushtet si Minister i Brendshem President dhe Mbret qe te fuqizonte pavaresine e vendit ta modernizonte ate sa me shume dhe ta orientonte kah Perendimi.
Mirepo Ahmet Zogu verente me shqetesim te madh ne vitet 1937-1939 politiken agresive te Musolinit prirjet gllaberuese te Gjermanise ne Evropen Qendrore si dhe politiken e zbutjes qe zbatonin Anglia dhe Franca.
Duke mos perjashtuar mundesine e nje nderhyrjeje ushtarake apo pushtimi italian te vendit Zogu ndofta llogariste se Shqiperia edhe pse do te kishte ne krah vendet fqinje nuk do te mund ti bente dot balle invazionit pa patur mbeshtetjen energjike te Anglise dhe Frances.
Mirepo duke verejtur indiferencen e ketyre te fundit qysh heret Zogu hodhi syte nga Shtetet e Bashkuara te Amerikes vendi qe ne mendjen e shqiptareve mbahej si shpetimtari i pavaresise dhe i integritetit perballe pabesise se Fuqive Evropiane.
Pikerisht ne kryeqytetin amerikan Zogu mbante prej vitesh si te derguarin e tij fuqiplote Faik Bej Konicen kultura erudicioni mprehtesia dhe cilesite e tjera te rralla te te cilit e kishin rradhitur ate nder diplomatet me te respektuar ne Eumlashington.
Mirepo Zogu nuk dukej se ishte plotesisht i kenaqur prej Faikut. Zerat per zevendesimin e tij qarkullonin ja rralle ne kryeqytetin shqiptar ne vitet 1937-1938 dhe ketu ndofta ndikonte edhe largesia gjeografike si dhe mungesa e takimeve te drejtperdrejta midis tyre.
Nga ana tjeter dokumente nga arkiva e Departamentit te Shtetit sjellin ne vemendje komunikimin shume te sinqerte midis Mbretit dhe Ministrit amerikan ne Tirane Grant. Aty del se Mbreti kishte gjetur tek Ministri Grant nje kanal te sigurt komunikimi e percues te besueshem dhe te sakte te mendimeve dhe mesazheve te tij per Presidentin Ruzevelt Roosevelt.
Mbreti i shpaloste Ministrit Grant per shembull programin e tij ekonomik e shoqeror qe ishte mjaft i afert me ate te Presidentit Ruzevelt si edhe shqetesimet e tij per gjendjen e trazuar ne Evrope e per rrezikun e Luftes Boterore. Mbreti Zog madje planifikonte te bente nje vizite zyrtare ne Eumlashington qe do te perkonte me Panairin Tregtar Boteror te Nju Jorkut te parashikuar ne qershor 1939. Per me teper ai kishte nisur per vizitecirc ne Amerike ne mars te vitit 1938 edhe motrat e tij.
Mirepo Grant kishte lidhje te rregullta pune edhe me Mehmet Konicen diplomatin e shquar shqiptar te besuarin e Mbretit dhe vella te Faikut. Me te vertete Mehmet Konica ishte ne kontakt te vazhdueshem me Ministrin amerikan dhe shpesh i percillte atij mendimet dhe opinionet e Mbretit per ceshtje te ndryshme.
Martesa Mbreterore
Natyrisht hapi me i rendesishem pro-perendimor i Mbretit Zog ishte martesa e tij me 27 prill 1938 Mbreti Zog me konteshen hungareze Geraldina Apponyin e cila kishte prejardhje amerikane nga e ema Gladys Virginia Stjuart Steeart e bija e diplomatit amerikan Xhon Henri Stjuart John Henry Steeart dhe ishte e besimit katolik. Lidhjet dhe prejardhja amerikane te Konteshes Geraldine e rrisnin rendesine e hapit te Ahmet Zogut si dhe natyrisht simpatine e saj ne popull.
Njekohesisht Mbreti po perpiqej te kishte ne anen e vet edhe Vatikanin. Ne nje raport konfidencial te 30 janarit 1938 per nje bisede midis nje punonjesi te Legates Amerikane ne Tirane dhe At Bonfil Polit perfaqesues i Kishes Katolike ne Tirane ky i fundit do te deklaronte se Selia e Shenjte ka perfunduar nje marreveshje me Mbretin Zog sipas te ciles femijet e lindur nga kjo martese do te jene te besimit katolik pavaresisht nga gjinia e tyre dhe se gruaja do te mbetet e besimit katolik.
Kontesha e hijshme hungarezo-amerikane ishte takuar vetem disa muaj me pare me Mbretin e Shqiptareve dhe dashuria midis tyre kishte qene e rrufeshme. Dasma u be ne kryeqytetin shqiptar ne nje date qe perkonte me ate te Gjergj Kastriotit disa shekuj me pare. Madje edhe vete prejardhja hungareze e Mbretereshes se ardhshme sillte ne kujtese lidhjet e hershme midis Gjergj Kastriotit te Arberise dhe Hunyadit te Hungarise. Vec kesaj here rreziku ndaj aleances arberoro-magjare nuk do te vinte prej otomaneve ne lindje por prej nje Duceje te cmendur ne Perendim.
Te gjitha pergatitjet si dhe ceremonia e marteses mbreterore perbenin nje rast te rralle per Shqiperine e Ahmet Zogut per tu paraqitur me dinjitet te plote para Evropes dhe botes. Mbreti shqiptar i cili kishte arritur te vendoste rregullin e rendin e brendshem kishte siguruar nje mireqenie relative per popullin e vet si dhe njefare vleresimi te respektueshem ne rrafshin nderkombetar tashme po hidhte veshtrimin drejt se ardhmes se dinastise se Zogolleve ne fronin shqiptar. Per arsye vendi dasma e Mbretit me Konteshen Gjeraldine nuk do te trajtohet ketu por vec po botojme per here te pare shpalljen me Programin e Bashkise se Tiranes me rastin e marteses mbreterore.
Mbreteresha Geraldine kerkon strehim ne Legaten Amerikane
Ne kushtet e gjendjes shume te renduar nderkombetare ne fillim te prillit 1939 Mbreteresha Geraldine priste te lindte femijen e pare Leken e ardhshem te cilit madje i kishte kaluar data e pritshme. Ne ate kohe kishte ardhur ne Tirane thuajse tere rrethi familjar i saj perfshire gjyshen dhe nenen e vet.
Ndofta vetem nje pene kadarejane mund te pershkruaje se cfare vlonte ne mendjen e Mbretereshes shqiptare ne ato dite te paperseritshme. E shqetesuar per gjendjen e vendit dhe te sajen ne mbremjen e se Dieles 2 prill 1939 Mbreteresha Geraldine vendosi te kerkoje ndihmen dhe mbrojtjen e vete Ministrit Amerikan ne Tirane. Kerkesa per strehim ne Legaten Amerikane u be prej kusherires se saj Konteshes Seherr-Thoss vajza e diplomatit te shquar amerikan Henri Uajt Henry White ish-Ambasador dhe anetar i Komisionit Amerikan te Paqes ne Paris.
E ndodhur ne Tirane Kontesha i telefonoi gruas se Ministrit Grant ate mbremje dhe pasi i shpjegoi se Geraldina qe priste te lindte ne cdo kohe ishte tejet e shqetesuar si pasoje e pushtimit te pritshem te Shqiperise pyeti nese ne mund ta pranonim Mbretereshen ne Legaten Amerikane. I ndodhur para nje kerkese per strehim te bujshme dhe konfidenciale por gjithsesi te qarte edhe pse te terthorte Ministri Grant menjehere ftoi Konteshen te vinte ne Legate per ta biseduar ceshtjen drejtpersedrejti.
Pergjigja e Ministrit Grant ndaj ketij demarshi te pashembullt ishte po aq e pashembullt por gjithnje brenda kuadrit diplomatik respektimit te zakoneve te vendit dhe normave te se drejtes nderkombetare. Pa e zgjatur ai e siguroi Konteshen qe nderkohe kishte mberritur tejet e trazuar ne ndertesen ne Rrugen e Elbasanit se do te ishte i lumtur ta pranonte Mbretereshen ne Legate nese vete Mbreti do ta deshironte kete gje. Ai mandej keshilloi qe ky mesazh ti percillej menjehere Mbretit prej vete Konteshes Seherr-Thoss si dhe prej Kolonelit Zhiroacute Girault i cili ishte burri freng i Nenes se Mbretereshes.
Pergjigja erdhi pak para mesnate nepermjet telefonit. Kontesha Seherr-Thoss dhe vete nena e Mbretereshes i shpjeguan Ministrit Grant se mesazhi i ishte percjelle Mbretit dhe se ne emer te tij Ministri i Jashtem Z. Libohova i kishte siguruar ato se nuk kishte kurrfare rreziku te afert.
Pa dyshim Ministri Hju Grant kishte demonstruar nje akt te madh kurajoje dhe humanizmi duke patur parasysh edhe faktin se urgjenca e momentit nuk i kishte lene as kohe per te komunikuar me qendren. Po ashtu strehimi i Mbretereshes Gjeraldine ne Legaten Amerikan do te kishte sjelle pa dyshim nderlikime jo te parendesishme ne te drejten nderkombetare qe lidheshin me parimin e paprekshmerise se selise diplomatike me strehimin atje te familjareve te kryetarit te shtetit por do te ndikonte se tepermi edhe ne opinionin boteror. Prandaj para ketij hapi nese Granti do te kishte ngurrimin me te vogel vete komunikimi me qendrenapo marrja e autorizimit prej saj do te kishin mjaftuar si sebep per te shmangur nderhyrjen amerikane ne kete krize te pashembullt personale dhe nderkombetare.
Gjithsesi sot pas 72 vjetesh kemi te drejte te pyesim se valle cfare rrjedhe do te kishte marre historia e Shqiperise dhe pa dyshim edhe e Luftes se Dyte Boterore nese vertete Mbreteresha Gjeraldine do te ishte strehuar dhe do te kishte lindur Princin Leka e gjendur nen mbrojtjen e Shteteve te Bashkuara te Amerikes nderkohe qe vendi kercenohej apo ishte ne gjendje pushtimi.
A do te ishte stepur Musolini para mureve te Legates Amerikane ne Tirane A do te mund ti jepte Mbretit Zog kjo mbrojtje e pacenueshme e ofruar nga Shtetet e Bashkuara per gruan dhe djalin e tij - mundesine per te organizuar rezistencen e armatosur kunder pushtuesit
Apo mos vallle Mbreti Zog ndash i gjendur ne gjendjen kritike midis lindjes se djalit dhe pushtimit te pritshem te vendit ndash llogariste ftohte se qendresa ishte e kote se Shqiperia dhe populli shqiptar ishin braktisur prej Fuqive Evropiane dhe lene nen vullnetin e Musolinit dhe pra cdo qendrese pervec protestes do te sillte vec viktima te panumerta
Takimi i fundit me Mehmet Konicen
Te Henen me date 3 prill 1938 pak para mesdites Ministri Grant do te takonte per here te fundit ne jeten e tij mikun e vet Mehmet Konica. Sipas Grantit Konica ishte ne gjendje te jashtezakonshme tensioni mendor. Granti do te raportonte me vone se sipas Konices italianet kerkonin ri-interpretimin e Traktatit te Aleances se Mbreti kishte refuzuar te diskutonte traktatin dhe te Premten e kaluar i kishte nisur Musolinit pergjigjen perfundimtare me ane te adjuntatit personal Gjeneral Serreqit.
Jemi perballe nje ultimatum te vertete i deklaroi Mehmet Konica Ministrit Grant edhe pse kercenimi per invadim nuk eshte bere haptas. Praktikisht ata kane urdheruar Mbretin qe te abdikoje. Kjo eshte sjellje prej brigandesh. Nuk mund ta mendoj se si mund te merret nje veprim i tille ndaj nje vendi aleat. Mirepo ne kemi marre masa paraprake. Mbreti do te rezistoje. Do te kete lufte dhe Madheria e Tij do te terhiqet ne malet. Besoj se fqinjet tane ballkanike do te na furnizojne me arme municione dhe ndihma me qellim qe ta ndihmojne Shqiperine.
Lindja e Princit dhe biseda e fundit me Mbretin
Nderkohe ne mesditen e 5 prillit 1939 disa ore pas lindjes se Princit Leka Ministri Grant me bashkeshorten do te shkonin ne Pallatin Mbreteror per te nenshkruar Regjistrin Mbreteror ne nderim te lindjes se Princit Trashegimtar. Lajmi i lindjes u shpall ne Radio Tirana madje edhe ne gjuhen angleze. Sipas Raportit te Ministrit Grant njoftimin ne gjuhen angleze e lexoi Frederik Nosi perkthyes zyrtar i Legates Amerikane ne Tirane i cili kishte zevendesuar pak kohe me pare Kole Kuqalin.
Te Enjten me 6 prill 1939 ne ora 12.30 Ministri Grant u prit per here te fundit ne audience nga Mbreti Zog.
Takimi zgjati 45 minuta. Granti e raporton ate hollesisht ne lenden derguar Departamentit te Shtetit.
Sipas Grantit Zogu i shpjegoi diplomatit amerikan ultimatumin italian refuzimin qe ai u kishte bere kerkesave te Musolinit. Ai me tej deklaroi se ndryshe nga Cekosllovakia shqiptaret do te rezistonin por kjo do te ishte njefare rezistence per proteste sepse nuk mund te qendronin gjate kundrejt nje force te madhe dhe te fuqishme ushtarake.
Ne nje moment te caktuar duke permendur faktin se italianet kishin zgjedhur kohen me delikate kur Mbreteresha priste femijen Mbreti hodhi veshtrimin nga dritarja dhe mezi po mbante lotet. Per nje cast ndash shkruan Grant ndash mendova se do te ngasherehej por menjehere ai e mblodhi veten dhe e ruajti qetesine qe kishte shfaqur gjate gjithe takimit.
Mbreti Zog me tej la te kuptoje se ndjente veten krejt te braktisur nga Evropa dhe se nuk kishte marre premtim ndihme as nga fqinjet dhe as nga Anglia dhe Franca.
Ne fund te takimit Ministri Grant e pyeti Mbretin nese kishte ndonje mesazh per Presidenti Ruzevelt. Pergjigja ishte tejet domethenese madje profetike
Mund ti thoni Presidentit tuaj te madh Ruzevelt se une i percjell pershendetjet me te perzemerta dhe miqesore dhe deshiroj ti sugjeroj se demokracite e medha duhet ose te vendosin te fuqizojne veten deri ne piken kur mund ti perballojne me sukses agresoret e fuqive totalitare ose perndryshe te pergatiten qe ti shohin vendet e vogla te kaperdihen nje nga nje.
Fati i Gjeraldines Mehmet e Faik Konices dhe Lef Nosit
Vec tridhjet ore me pas Italia do te pushtonte Shqiperine dhe rezistenca per proteste e Mbretit Zog do te shuhej shpejt. Rrokullisja e papritur e ngjarjeve dhe humbja e pavaresise se vendit perbente nje tronditje te pashembullt per kedo. Mirepo pikerisht ne caste te tilla njerezit tregojne karakterin virtytet morale atdhetarine dhe qendresen e tyre
Sipas Ministrit Grant Mbreti i kishte kerkuar Mbretereshes qe ta pranonte oferten amerikane per te qendruar ne Legate porse ajo kishte ngulur kembe qe te mos ndahej nga i shoqi. Sot pas 72 vjetesh vec mund te perfytyrojme dilemen e madhe shekspiriane te Mbretereshes shqiptare te qendroj apo te mos Gjeraldina u kthye ne atdheun e saj te ri 63 vjet me vone me 2002 per tu prehur ne dheun e tij per gjithnje.
As Mehmet Konica nuk mundi te qendroje ne atdheun e pushtuar. I quajtur gjithnje si kundershtar i prirjeve aneksioniste te italianeve Mehmet Konica e kishte te qarte se jeta e tij do te ishte ne rrezik po te qendronte ne Shqiperi. Ka rendesi te theksohet gjithsesi qe Mehmeti ndofta per proteste nuk iu bashkua karvanit te Zogut por sipas Ministrit Grant u largua nepermjet Jugosllavise. Mehmet Konica do te nderronte jete pas Luftes se Dyte Boterore jashte atdheut dhe ne gjendje te veshtire ekonomike.
Nderkohe me 11 prill 1939 Faik Konica njoftonte me theks te qarte ironie Departamentin e Shtetit se kishte marre nje telegram nga nje i ashtuquajtur Komitet Administrativ i Perkohshem ku njoftohej se Mbreti dhe qeveria ishin larguar nga vendi dhe se ishte formuar Komiteti Administrativ Provizor i kryesuar nga Xhafer Ypi dhe anetare Zef Kadaria Kosta Marku Izedin Beshiri Pertef Pogoni Llambi Aleksi dhe Mihal Sherko.
Faik Konica instruktohej qe te mbante lidhje te mira me Ambasaden Italiane te degjonte Radio Tiranen dhe te qetesonte bashkesine shqiptaro-amerikane dhe student shqiptare atje. Pushtimi italian i Shqiperise e tronditi ne menyre te pandreqshme jeten personale shoqerore dhe profesionale te Faikut i cili do te vdiste i vetmuar ne kryeqytetin amerikan ne 15 dhjetor 1942.
Se fundit me 30 qershor 1939 Ministri Grant do ti niste nje tjeter Raport Sekretarit te Shtetit. Kam nderin te bashkepercjell per informim por edhe per arkiven e Departamentit te Shtetit nje kopje facsimile te dokumentit te pavaresise se Shqiperise te shpallur ne Vlore me 28 nentor 1912. Dokumenti vazhdon me tej z. Grant ka sot nje kuptim te vecante dhe mu dhurua me bujari nepermjet perkhtyesit zyrtar te Legates Z. Frederik Nosi prej xhaxhait te tij z. Lef Nosi nje shqiptar i shquar dhe atdhetarhellip. Lef Nosi i cili ne vitin 1944 do te angazhohej fare shkurt ne krye administrates shqiptare duke percjelle nje akt qe me shume perconte vazhdimesine e shtetit shqiptar ne rrethana tejet te koklavitura pas Clirimit te vendit do te arrestohej gjykohej dhe pushkatohej nga regjimi komunist si bashkepunetor me nazizmin.
Nderkohe qe statusi i Mbreterise Shqiptare ne ato dite te zeza te prillit 1939 dukej sikur kishte ngrire fill pas lindjes se Princit Leka per njefare kohe pavaresia e Shqiperise kishte mbetur vec ne kuroren e saj ne kujtimin e popullit si dhe ne arkivat e patrioteve.
Keshtu do ti shkruante nder te tjera Departamentit amerikan te Shtetit Ministri amerikan ne Tirane Hju Hugh Grant ne nje Raport te zgjeruar dhe te hollesishem lidhur me pushtimin italian te Shqiperise.
Leka Zogu i cili u nda nga jeta me 30 nentor 2011 erdhi ne kete bote pikerisht ne kohen nder me tragjiket jo vetem per Shqiperine por madje edhe per boten mbare sepse 7 prilli ne fakt shenonte pragun e Luftes se Dyte Boterore.
Prirjet pro-amerikane te Ahmet Zogut
I jati i tij Ahmet Zogu ishte perpjekur objektivisht qysh ne hapat e para te shtetit modern shqiptar dhe me tej me ardhjen ne pushtet si Minister i Brendshem President dhe Mbret qe te fuqizonte pavaresine e vendit ta modernizonte ate sa me shume dhe ta orientonte kah Perendimi.
Mirepo Ahmet Zogu verente me shqetesim te madh ne vitet 1937-1939 politiken agresive te Musolinit prirjet gllaberuese te Gjermanise ne Evropen Qendrore si dhe politiken e zbutjes qe zbatonin Anglia dhe Franca.
Duke mos perjashtuar mundesine e nje nderhyrjeje ushtarake apo pushtimi italian te vendit Zogu ndofta llogariste se Shqiperia edhe pse do te kishte ne krah vendet fqinje nuk do te mund ti bente dot balle invazionit pa patur mbeshtetjen energjike te Anglise dhe Frances.
Mirepo duke verejtur indiferencen e ketyre te fundit qysh heret Zogu hodhi syte nga Shtetet e Bashkuara te Amerikes vendi qe ne mendjen e shqiptareve mbahej si shpetimtari i pavaresise dhe i integritetit perballe pabesise se Fuqive Evropiane.
Pikerisht ne kryeqytetin amerikan Zogu mbante prej vitesh si te derguarin e tij fuqiplote Faik Bej Konicen kultura erudicioni mprehtesia dhe cilesite e tjera te rralla te te cilit e kishin rradhitur ate nder diplomatet me te respektuar ne Eumlashington.
Mirepo Zogu nuk dukej se ishte plotesisht i kenaqur prej Faikut. Zerat per zevendesimin e tij qarkullonin ja rralle ne kryeqytetin shqiptar ne vitet 1937-1938 dhe ketu ndofta ndikonte edhe largesia gjeografike si dhe mungesa e takimeve te drejtperdrejta midis tyre.
Nga ana tjeter dokumente nga arkiva e Departamentit te Shtetit sjellin ne vemendje komunikimin shume te sinqerte midis Mbretit dhe Ministrit amerikan ne Tirane Grant. Aty del se Mbreti kishte gjetur tek Ministri Grant nje kanal te sigurt komunikimi e percues te besueshem dhe te sakte te mendimeve dhe mesazheve te tij per Presidentin Ruzevelt Roosevelt.
Mbreti i shpaloste Ministrit Grant per shembull programin e tij ekonomik e shoqeror qe ishte mjaft i afert me ate te Presidentit Ruzevelt si edhe shqetesimet e tij per gjendjen e trazuar ne Evrope e per rrezikun e Luftes Boterore. Mbreti Zog madje planifikonte te bente nje vizite zyrtare ne Eumlashington qe do te perkonte me Panairin Tregtar Boteror te Nju Jorkut te parashikuar ne qershor 1939. Per me teper ai kishte nisur per vizitecirc ne Amerike ne mars te vitit 1938 edhe motrat e tij.
Mirepo Grant kishte lidhje te rregullta pune edhe me Mehmet Konicen diplomatin e shquar shqiptar te besuarin e Mbretit dhe vella te Faikut. Me te vertete Mehmet Konica ishte ne kontakt te vazhdueshem me Ministrin amerikan dhe shpesh i percillte atij mendimet dhe opinionet e Mbretit per ceshtje te ndryshme.
Martesa Mbreterore
Natyrisht hapi me i rendesishem pro-perendimor i Mbretit Zog ishte martesa e tij me 27 prill 1938 Mbreti Zog me konteshen hungareze Geraldina Apponyin e cila kishte prejardhje amerikane nga e ema Gladys Virginia Stjuart Steeart e bija e diplomatit amerikan Xhon Henri Stjuart John Henry Steeart dhe ishte e besimit katolik. Lidhjet dhe prejardhja amerikane te Konteshes Geraldine e rrisnin rendesine e hapit te Ahmet Zogut si dhe natyrisht simpatine e saj ne popull.
Njekohesisht Mbreti po perpiqej te kishte ne anen e vet edhe Vatikanin. Ne nje raport konfidencial te 30 janarit 1938 per nje bisede midis nje punonjesi te Legates Amerikane ne Tirane dhe At Bonfil Polit perfaqesues i Kishes Katolike ne Tirane ky i fundit do te deklaronte se Selia e Shenjte ka perfunduar nje marreveshje me Mbretin Zog sipas te ciles femijet e lindur nga kjo martese do te jene te besimit katolik pavaresisht nga gjinia e tyre dhe se gruaja do te mbetet e besimit katolik.
Kontesha e hijshme hungarezo-amerikane ishte takuar vetem disa muaj me pare me Mbretin e Shqiptareve dhe dashuria midis tyre kishte qene e rrufeshme. Dasma u be ne kryeqytetin shqiptar ne nje date qe perkonte me ate te Gjergj Kastriotit disa shekuj me pare. Madje edhe vete prejardhja hungareze e Mbretereshes se ardhshme sillte ne kujtese lidhjet e hershme midis Gjergj Kastriotit te Arberise dhe Hunyadit te Hungarise. Vec kesaj here rreziku ndaj aleances arberoro-magjare nuk do te vinte prej otomaneve ne lindje por prej nje Duceje te cmendur ne Perendim.
Te gjitha pergatitjet si dhe ceremonia e marteses mbreterore perbenin nje rast te rralle per Shqiperine e Ahmet Zogut per tu paraqitur me dinjitet te plote para Evropes dhe botes. Mbreti shqiptar i cili kishte arritur te vendoste rregullin e rendin e brendshem kishte siguruar nje mireqenie relative per popullin e vet si dhe njefare vleresimi te respektueshem ne rrafshin nderkombetar tashme po hidhte veshtrimin drejt se ardhmes se dinastise se Zogolleve ne fronin shqiptar. Per arsye vendi dasma e Mbretit me Konteshen Gjeraldine nuk do te trajtohet ketu por vec po botojme per here te pare shpalljen me Programin e Bashkise se Tiranes me rastin e marteses mbreterore.
Mbreteresha Geraldine kerkon strehim ne Legaten Amerikane
Ne kushtet e gjendjes shume te renduar nderkombetare ne fillim te prillit 1939 Mbreteresha Geraldine priste te lindte femijen e pare Leken e ardhshem te cilit madje i kishte kaluar data e pritshme. Ne ate kohe kishte ardhur ne Tirane thuajse tere rrethi familjar i saj perfshire gjyshen dhe nenen e vet.
Ndofta vetem nje pene kadarejane mund te pershkruaje se cfare vlonte ne mendjen e Mbretereshes shqiptare ne ato dite te paperseritshme. E shqetesuar per gjendjen e vendit dhe te sajen ne mbremjen e se Dieles 2 prill 1939 Mbreteresha Geraldine vendosi te kerkoje ndihmen dhe mbrojtjen e vete Ministrit Amerikan ne Tirane. Kerkesa per strehim ne Legaten Amerikane u be prej kusherires se saj Konteshes Seherr-Thoss vajza e diplomatit te shquar amerikan Henri Uajt Henry White ish-Ambasador dhe anetar i Komisionit Amerikan te Paqes ne Paris.
E ndodhur ne Tirane Kontesha i telefonoi gruas se Ministrit Grant ate mbremje dhe pasi i shpjegoi se Geraldina qe priste te lindte ne cdo kohe ishte tejet e shqetesuar si pasoje e pushtimit te pritshem te Shqiperise pyeti nese ne mund ta pranonim Mbretereshen ne Legaten Amerikane. I ndodhur para nje kerkese per strehim te bujshme dhe konfidenciale por gjithsesi te qarte edhe pse te terthorte Ministri Grant menjehere ftoi Konteshen te vinte ne Legate per ta biseduar ceshtjen drejtpersedrejti.
Pergjigja e Ministrit Grant ndaj ketij demarshi te pashembullt ishte po aq e pashembullt por gjithnje brenda kuadrit diplomatik respektimit te zakoneve te vendit dhe normave te se drejtes nderkombetare. Pa e zgjatur ai e siguroi Konteshen qe nderkohe kishte mberritur tejet e trazuar ne ndertesen ne Rrugen e Elbasanit se do te ishte i lumtur ta pranonte Mbretereshen ne Legate nese vete Mbreti do ta deshironte kete gje. Ai mandej keshilloi qe ky mesazh ti percillej menjehere Mbretit prej vete Konteshes Seherr-Thoss si dhe prej Kolonelit Zhiroacute Girault i cili ishte burri freng i Nenes se Mbretereshes.
Pergjigja erdhi pak para mesnate nepermjet telefonit. Kontesha Seherr-Thoss dhe vete nena e Mbretereshes i shpjeguan Ministrit Grant se mesazhi i ishte percjelle Mbretit dhe se ne emer te tij Ministri i Jashtem Z. Libohova i kishte siguruar ato se nuk kishte kurrfare rreziku te afert.
Pa dyshim Ministri Hju Grant kishte demonstruar nje akt te madh kurajoje dhe humanizmi duke patur parasysh edhe faktin se urgjenca e momentit nuk i kishte lene as kohe per te komunikuar me qendren. Po ashtu strehimi i Mbretereshes Gjeraldine ne Legaten Amerikan do te kishte sjelle pa dyshim nderlikime jo te parendesishme ne te drejten nderkombetare qe lidheshin me parimin e paprekshmerise se selise diplomatike me strehimin atje te familjareve te kryetarit te shtetit por do te ndikonte se tepermi edhe ne opinionin boteror. Prandaj para ketij hapi nese Granti do te kishte ngurrimin me te vogel vete komunikimi me qendrenapo marrja e autorizimit prej saj do te kishin mjaftuar si sebep per te shmangur nderhyrjen amerikane ne kete krize te pashembullt personale dhe nderkombetare.
Gjithsesi sot pas 72 vjetesh kemi te drejte te pyesim se valle cfare rrjedhe do te kishte marre historia e Shqiperise dhe pa dyshim edhe e Luftes se Dyte Boterore nese vertete Mbreteresha Gjeraldine do te ishte strehuar dhe do te kishte lindur Princin Leka e gjendur nen mbrojtjen e Shteteve te Bashkuara te Amerikes nderkohe qe vendi kercenohej apo ishte ne gjendje pushtimi.
A do te ishte stepur Musolini para mureve te Legates Amerikane ne Tirane A do te mund ti jepte Mbretit Zog kjo mbrojtje e pacenueshme e ofruar nga Shtetet e Bashkuara per gruan dhe djalin e tij - mundesine per te organizuar rezistencen e armatosur kunder pushtuesit
Apo mos vallle Mbreti Zog ndash i gjendur ne gjendjen kritike midis lindjes se djalit dhe pushtimit te pritshem te vendit ndash llogariste ftohte se qendresa ishte e kote se Shqiperia dhe populli shqiptar ishin braktisur prej Fuqive Evropiane dhe lene nen vullnetin e Musolinit dhe pra cdo qendrese pervec protestes do te sillte vec viktima te panumerta
Takimi i fundit me Mehmet Konicen
Te Henen me date 3 prill 1938 pak para mesdites Ministri Grant do te takonte per here te fundit ne jeten e tij mikun e vet Mehmet Konica. Sipas Grantit Konica ishte ne gjendje te jashtezakonshme tensioni mendor. Granti do te raportonte me vone se sipas Konices italianet kerkonin ri-interpretimin e Traktatit te Aleances se Mbreti kishte refuzuar te diskutonte traktatin dhe te Premten e kaluar i kishte nisur Musolinit pergjigjen perfundimtare me ane te adjuntatit personal Gjeneral Serreqit.
Jemi perballe nje ultimatum te vertete i deklaroi Mehmet Konica Ministrit Grant edhe pse kercenimi per invadim nuk eshte bere haptas. Praktikisht ata kane urdheruar Mbretin qe te abdikoje. Kjo eshte sjellje prej brigandesh. Nuk mund ta mendoj se si mund te merret nje veprim i tille ndaj nje vendi aleat. Mirepo ne kemi marre masa paraprake. Mbreti do te rezistoje. Do te kete lufte dhe Madheria e Tij do te terhiqet ne malet. Besoj se fqinjet tane ballkanike do te na furnizojne me arme municione dhe ndihma me qellim qe ta ndihmojne Shqiperine.
Lindja e Princit dhe biseda e fundit me Mbretin
Nderkohe ne mesditen e 5 prillit 1939 disa ore pas lindjes se Princit Leka Ministri Grant me bashkeshorten do te shkonin ne Pallatin Mbreteror per te nenshkruar Regjistrin Mbreteror ne nderim te lindjes se Princit Trashegimtar. Lajmi i lindjes u shpall ne Radio Tirana madje edhe ne gjuhen angleze. Sipas Raportit te Ministrit Grant njoftimin ne gjuhen angleze e lexoi Frederik Nosi perkthyes zyrtar i Legates Amerikane ne Tirane i cili kishte zevendesuar pak kohe me pare Kole Kuqalin.
Te Enjten me 6 prill 1939 ne ora 12.30 Ministri Grant u prit per here te fundit ne audience nga Mbreti Zog.
Takimi zgjati 45 minuta. Granti e raporton ate hollesisht ne lenden derguar Departamentit te Shtetit.
Sipas Grantit Zogu i shpjegoi diplomatit amerikan ultimatumin italian refuzimin qe ai u kishte bere kerkesave te Musolinit. Ai me tej deklaroi se ndryshe nga Cekosllovakia shqiptaret do te rezistonin por kjo do te ishte njefare rezistence per proteste sepse nuk mund te qendronin gjate kundrejt nje force te madhe dhe te fuqishme ushtarake.
Ne nje moment te caktuar duke permendur faktin se italianet kishin zgjedhur kohen me delikate kur Mbreteresha priste femijen Mbreti hodhi veshtrimin nga dritarja dhe mezi po mbante lotet. Per nje cast ndash shkruan Grant ndash mendova se do te ngasherehej por menjehere ai e mblodhi veten dhe e ruajti qetesine qe kishte shfaqur gjate gjithe takimit.
Mbreti Zog me tej la te kuptoje se ndjente veten krejt te braktisur nga Evropa dhe se nuk kishte marre premtim ndihme as nga fqinjet dhe as nga Anglia dhe Franca.
Ne fund te takimit Ministri Grant e pyeti Mbretin nese kishte ndonje mesazh per Presidenti Ruzevelt. Pergjigja ishte tejet domethenese madje profetike
Mund ti thoni Presidentit tuaj te madh Ruzevelt se une i percjell pershendetjet me te perzemerta dhe miqesore dhe deshiroj ti sugjeroj se demokracite e medha duhet ose te vendosin te fuqizojne veten deri ne piken kur mund ti perballojne me sukses agresoret e fuqive totalitare ose perndryshe te pergatiten qe ti shohin vendet e vogla te kaperdihen nje nga nje.
Fati i Gjeraldines Mehmet e Faik Konices dhe Lef Nosit
Vec tridhjet ore me pas Italia do te pushtonte Shqiperine dhe rezistenca per proteste e Mbretit Zog do te shuhej shpejt. Rrokullisja e papritur e ngjarjeve dhe humbja e pavaresise se vendit perbente nje tronditje te pashembullt per kedo. Mirepo pikerisht ne caste te tilla njerezit tregojne karakterin virtytet morale atdhetarine dhe qendresen e tyre
Sipas Ministrit Grant Mbreti i kishte kerkuar Mbretereshes qe ta pranonte oferten amerikane per te qendruar ne Legate porse ajo kishte ngulur kembe qe te mos ndahej nga i shoqi. Sot pas 72 vjetesh vec mund te perfytyrojme dilemen e madhe shekspiriane te Mbretereshes shqiptare te qendroj apo te mos Gjeraldina u kthye ne atdheun e saj te ri 63 vjet me vone me 2002 per tu prehur ne dheun e tij per gjithnje.
As Mehmet Konica nuk mundi te qendroje ne atdheun e pushtuar. I quajtur gjithnje si kundershtar i prirjeve aneksioniste te italianeve Mehmet Konica e kishte te qarte se jeta e tij do te ishte ne rrezik po te qendronte ne Shqiperi. Ka rendesi te theksohet gjithsesi qe Mehmeti ndofta per proteste nuk iu bashkua karvanit te Zogut por sipas Ministrit Grant u largua nepermjet Jugosllavise. Mehmet Konica do te nderronte jete pas Luftes se Dyte Boterore jashte atdheut dhe ne gjendje te veshtire ekonomike.
Nderkohe me 11 prill 1939 Faik Konica njoftonte me theks te qarte ironie Departamentin e Shtetit se kishte marre nje telegram nga nje i ashtuquajtur Komitet Administrativ i Perkohshem ku njoftohej se Mbreti dhe qeveria ishin larguar nga vendi dhe se ishte formuar Komiteti Administrativ Provizor i kryesuar nga Xhafer Ypi dhe anetare Zef Kadaria Kosta Marku Izedin Beshiri Pertef Pogoni Llambi Aleksi dhe Mihal Sherko.
Faik Konica instruktohej qe te mbante lidhje te mira me Ambasaden Italiane te degjonte Radio Tiranen dhe te qetesonte bashkesine shqiptaro-amerikane dhe student shqiptare atje. Pushtimi italian i Shqiperise e tronditi ne menyre te pandreqshme jeten personale shoqerore dhe profesionale te Faikut i cili do te vdiste i vetmuar ne kryeqytetin amerikan ne 15 dhjetor 1942.
Se fundit me 30 qershor 1939 Ministri Grant do ti niste nje tjeter Raport Sekretarit te Shtetit. Kam nderin te bashkepercjell per informim por edhe per arkiven e Departamentit te Shtetit nje kopje facsimile te dokumentit te pavaresise se Shqiperise te shpallur ne Vlore me 28 nentor 1912. Dokumenti vazhdon me tej z. Grant ka sot nje kuptim te vecante dhe mu dhurua me bujari nepermjet perkhtyesit zyrtar te Legates Z. Frederik Nosi prej xhaxhait te tij z. Lef Nosi nje shqiptar i shquar dhe atdhetarhellip. Lef Nosi i cili ne vitin 1944 do te angazhohej fare shkurt ne krye administrates shqiptare duke percjelle nje akt qe me shume perconte vazhdimesine e shtetit shqiptar ne rrethana tejet te koklavitura pas Clirimit te vendit do te arrestohej gjykohej dhe pushkatohej nga regjimi komunist si bashkepunetor me nazizmin.
Nderkohe qe statusi i Mbreterise Shqiptare ne ato dite te zeza te prillit 1939 dukej sikur kishte ngrire fill pas lindjes se Princit Leka per njefare kohe pavaresia e Shqiperise kishte mbetur vec ne kuroren e saj ne kujtimin e popullit si dhe ne arkivat e patrioteve.