Armiqt e shqiptarve: N krkim t themelit t politiks
Fqinjt tan jan cmirzinj vetm ndaj faktit q ekzistojm. Ata krkojn t na e grabisin mendimin e ekzistencs son. Le t mendojm dhe t punojm pr vete dhe t mos ket asnj ndryshim midis toskve dhe gegve, ne jemi t gjith shqiptar dhe duhet t formojm nj Shqipri t bashkuar. Abdyl Frashri
Do t ishte qesharake t besosh se nj popull i pambrojtur ka ve miq dhe nj llogaritje e mendur t supozosh se ndoshta armiku mund t mallngjehet nga mungesa e qndress. Karl Shmit
Nj prkufizim i politiks
Karl Shmiti n esen Koncepti i politiks shkruan se kategorit themelore politike jan miku dhe armiku dhe thelbi i sjelljes politike t nj kolektivi njerzor sht dallimi midis miqve dhe armiqve (Schmitt, 1996: 26). Ai arrin n kt prfundim duke e veuar sfern e politiks nga sfera t tjera t veprimtaris njerzore, pikspari morali, estetika dhe ekonomia. Pr prcaktimin e armikut t tij, nj kolektiv nuk niset nga karakteristikat morale, apo estetike t armikut, ose thjesht nga interesa ekonomike, armiku as nuk prcaktohet nga ndonj i tret neutral. Armikun e njohim ather kur ndjejm se ai sht ekzistencialisht i huaj pr ne dhe se, n rastin m t skajshm mund t angazhohemi n luft kundr tij. Pra, armiku zbulohet n rrethana konkrete prej pjesmarrsve:
Vetm pjesmarrsit aktual mund ta njohin, kuptojn dhe gjykojn n mnyr t sakt rrethann konkrete dhe t vendosin mbi rastin e skajshm t konfliktit. Secili nga pjesmarrsit sht n pozitn pr t gjykuar nse kundrshtari i tij ka pr qllim t mohoj mnyrn e jetess s tjetrit dhe prandaj ai duhet ta zmbraps apo luftoj at me qllim q t ruaj trajtn e vet t ekzistencs (po aty: 27).
Shmiti nuk e ka fjaln pr armiq vetjak, por pr armikun publik, ather kur potencialisht nj kolektiv luftarak njerzor prballet me nj kolektiv t ngjashm (po aty: 28). N prballjen e mundshme me armikun lindet politika. Politika nuk ka pr qllim luftn, por mundsia e lufts shkakton mendimin dhe sjelljen politike, sepse nga kjo mundsi m e skajshme jeta njerzore merr tensionin specifik politik (po aty: 35). Ather kur njerzit shtyhen prej rrethanave n nj pozit kur ndoshta do tu duhet t japin jetn e tyre apo t marrin jetn e armikut, pikrisht grupimi i tyre me t ngjashmit pr t zmbrapsur rrezikun e prbashkt i jep prmbajtje politike sjelljes s tyre dhe institucioneve q ata themelojn, d.m.th. shteteve. N kt mnyr politika ka prparsi ndaj ligjshmris dhe kjo e fundit bazohet mbi vendimin politik q merret n rrethann e jashtzakonshme kur ligjet jan t pezulluara.
Mundsia e konfliktit me armikun zbulon natyrn e kolektivit, sepse pyetja kush jemi ne? (miqt) gjen prgjigje nse arrijm ti prgjigjemi pyetjes tjetr: Pr cilat bindje jemi gati t vdesim? (Valk, 2002: 43). Nse mendimtar t tjer me miq kuptojn at grupim t njerzve q me an t arsyes krkojn t zbulojn t Mirn, apo arritjen e rendit shoqror m t drejt, miqt e Shmitit grupohen pr nj shpallje t ekzistencs s tyre si kolektiv (po aty: 50).
Lidhja e Prizrenit si shfaqje e kombit shqiptar
Ideja e kombit shqiptar kishte koh q artikulohej prej intelektualve, m s shumti npr kolonit e shqiptarve dhe t arbreshve, por hera e par kur kombi shqiptar u shfaq si nj kolektiv politik n trojet etnike shqiptare ishte Lidhja e Prizrenit. Nnshkrimi i Traktatit t Shn-Stefanit tregoi se Perandoria Osmane nuk ishte m n gjendje t ofronte mbrojtje t trojeve shqiptare. Prball rrezikut t sulmit sllav n veri dhe lindje dhe paraqitjes s pretendimeve greke n jug, shqiptart nisn t vetorganizoheshin pr mbrojtje. Thirrja e Kongresit t Berlinit nga Fuqit e Mdha t Evrops u dha koh shqiptarve dhe mundsi q t paraqisnin edhe ata mendimet dhe krkesat e tyre mbi ndryshimin e kufijve evropian t Perandoris. Fiset e veriut kishin nisur tashm t lidheshin me njri-tjetrin prball prparimit t ushtrive serbe dhe malazeze (Skndi, 2000: 44), mirpo rrezikimi njherazi i t gjith popullsive shqiptare n kufi me shtetet ballkanike i bashkoi pr her t par shqiptart n nj kolektiv pr t prballuar armiqt e tij. Nol Malkolmi mund t ket t drejt kur shkruan se shumica e krerve t fiseve dhe krahinave q u mblodhn n Prizren m 1878 e shihnin mbledhjen e tyre vese si nj zgjatim t kuvendeve t mparshme ndrfisnore pr t shuar gjakmarrjet dhe mbrojtur lirin e tyre ndaj rrezikut t jashtm dhe se pak prej tyre kishin dijeni mbi planet nacionaliste t Komitetit t Stambollit (Malcolm, 1998: 219), mirpo ata n at dit ishin grupuar n krkim t miqve sepse e ndjenin krcnimin e ekzistencs s tyre. Me an t kundrshtimit t armiqve, tashm shqiptart kishin filluar t artikulonin iden e kombit, si nj kolektiv i vetm prball kolektivve t tjer, kombin si nj miqsi politike t shqiptarve.
Le t shohim disa prej dokumenteve t hartuar prej udhheqsve shqiptar n prag dhe gjat Lidhjes s Prizrenit. Prfaqsuesit e popullsis shqiptare t Shkodrs, Podgorics, Shpuzs, Zhabjakut, Tivarit, Ulqinit, Gruds, Kelmendit, Hotit dhe Kastratit i drgojn nga qyteti i Shkodrs m 08.05.1878, nj protest ambasadorit francez n Stamboll, ku midis t tjerash shnojn:
Fqinjt tan malazez, me an t sulmeve t vazhdueshme kundr qyteteve tona na kan detyruar prej shekujsh t jetojm n gjendje mbrojtjeje t prhershme dhe nprmjet veprimeve t tyre t egra kan
q t mos kemi asnj lloj sigurie. Ne katolikt dhe myslimant, vllezr q prej shekujsh dhe q jetojm n bashksi interesash e zakonesh, kemi qen gjithnj t bashkuar pr tu rezistuar akteve t kusaris [t malazezve] dhe kemi derdhur lumenj gjaku pr t mbrojtur qytetet dhe fshatrat tona...Shkurtimisht, ne e shohim rrezikun q na krcnon dhe sa t vdesim nesr t poshtruar dhe t skllavruar, plqejm t asgjsohemi sot duke mbrojtur nderin dhe lirin ton, prandaj kemi vendosur t mos biem n skllavrin e Malit t Zi (Pollo & Pulaha, 1978: 12-13).
N nj protest tjetr drejtuar Kongresit t Berlinit m 15.06.1878 nga popullsia e Podgorics, Shpuzs, Zhabjakut, Gruds e Kuit theksohet dallimi q ekziston midis vendasve dhe malazezve: ...nn presionin q i bri Rusia shtetit t lart osman, madhria e tij padishahu yn, u detyrua q t na lshoj nn sundimin e malazezve barbar, t cilt qysh prej katr shekujsh jan armiqt tan (po aty: 30). Armiqsia e shqiptarve shprehej edhe ndaj serbve e bullgarve. Popullsia e Prizrenit m 24.05.1878 i shkruan ambasadorit francez n Stamboll:
N t gjitha viset e vendit ton ose t fqinjve, q jan pushtuar, serbt e bullgart kan shkatrruar dhe kan marr npr kmb si nuk sht par m par kurr ndonjher, pasurit tona, shtpit tona, fmijt tan dhe nderin ton...prandaj do t ishte nj veprim jonjerzor dhe i padrejt q n ti liheshim [n dor] nj qeverie dhe nj administrate sllave dhe bullgare, t cilat nuk kan asnj afri me ne dhe kan treguar [me koh] armiqsit e tyre (po aty: 16).
Nse n citimin e msiprm shkruesit e protests nuk pranojn asnj qeveri q nuk kan asnj afri me ne, n protestn e shqiptarve t Stambollit drejtuar Kongresit t Berlinit kundr pretendimeve territoriale greke, flitet n emr t kombit shqiptar si nj subjekt, si nj kolektiv i dallueshm qart prej kolektivve t tjer dhe me nj atdhe integral:
Ne protestojm kundr coptimit t atdheut ton t dashur. Humbja e vendeve aq t shtrenjta pr qnien ton kombtare, si Janina, Narta dhe Preveza, nuk do t jet pr ne prve nj dnim me vdekje. Ne do t pranojm m mir t vdesim bashk me grat dhe me fmijt tan se sa t nnshtrohemi. Populli shqiptar sht i vendosur t ngrihet si nj trup i vetm, kundr lshimit qoft edhe t nj pllmbe toke t vendlindjes (po aty: 37-38).
Ndr vendimet e para t Lidhjes s Prizrenit ishte shpallja e nj bese t prgjithshme q ndalonte gjakderdhjen mes shqiptarve dhe prqendronte vmendjen dhe energjit e tyre ndaj armikut t jashtm (Myzyri, 1994: 100; Skndi, 2000: 46). Nj interpretim t kohs pr kt bes na e jep Sami Frashri n artikullin e botuar m 05.07.1878 n shtypin e Stambollit:
Ata kan marr vendim t prer dhe njri-tjetrit i kan dhn besn se [n rast pushtimi] do t luftojn pr t liruar atdheun derisa t mos mbetet qoft edhe nj njeri i vetm. Madje kan hapur edhe listat n t cilat po regjistrohen t gjith ata q jan t armatosur. Po ashtu kan hequr dor nga hasmrit e vjetra e nga gjaqet q kishin mes veti dhe jan pajtuar t gjith me njri-tjetrin (S. Frashri, 2000: 98).
Nga ky citim kuptojm se bhet fjal pr nj mobilizim dhe prgatitje t ethshme pr luft kundr armikut dhe besa sht shpallur si nj mjet paqtimi brendashqiptar n funksion t lufts s mundshme. Sipas Kristo Frashrit, mbledhja e par e Lidhjes m 10.06.1878 mori katr vendime t rndsishme. Besa e prgjithshme vinte e treta, ajo paraprihej nga vendimi q t njoftohej Kongresi i Berlinit me an t nj peticioni popullor q asnj shteti t huaj nuk do ti jepej asnj pllmb tok, nga vendimi pr ngritjen e nj fuqie t armatosur nn komandn e Lidhjes dhe pasohej nga vendimi pr barazin politike dhe juridike t mbar shqiptarve, pavarsisht nga prkatsia e tyre fetare (K. Frashri, 1997: 92-93). Mendojm se besa luan n kt rast nj rol qendror si nj mekanizm ndrmjets pr shfaqjen e subjektit politik shqiptar. N malsit shqiptare besa rregullonte marrdhniet shoqrore fisnore dhe ndrfisnore. N fillim mbledhja e krerve n Prizren u quajt beslidhje, pra nj bashkim fisesh kundr armikut t jashtm, prpara se t merrte m von emrtimin Lidhja Shqiptare (Omari & Luarasi, 1997: 76), si pasoj e shtrirjes s bess n t gjitha krahinat shqiptare. Gjithashtu barazia politike e juridike e t gjith shqiptarve e ka burimin te tradita e bess, e cila n t drejtn zakonore t viseve t veriut nuk i prkiste nj kaste t vogl kalorsish, nj elite, por ishte nj institucion q zbatohej gjersisht n jetn e popullit (po aty: 13). Besa kshtu vendoste at barazi politike mes shqiptarve q n shtetin modern sigurohet me an t konceptit t qytetarit. Besa e prgjithshme e Lidhjes n funksiononin e nj armpushimi t gjakmarrjeve e grindjeve vetjake shnon pr her t par shqiptart si subjekt politik prball armiqve, ajo ndan sfern e brendshme (t paqes dhe rendit) prej asaj t jashtme (t lufts dhe kaosit) si edhe sfern private (gjakmarrjet dhe mosmarrveshjet vetjake e fisnore) prej asaj publike (shqiptart si kolektiv).
Gjithashtu besa shnon edhe at q Shmiti e quan gjendje e jashtzakonshme, me fjal t tjera pezullimin e ligjeve dhe normave q rregullojn jetn e zakonshme si pasoj e shfaqjes s nj krcnimi t jashtm. Shmiti thot se sovrani sht ai q vendos mbi t jashtzakonshmen (Schmitt, 2005: 5) dhe kjo duhet kuptuar se sovrani vendos se kur ekziston gjendja e jashtzakonshme dhe se far duhet
pr ta eliminuar at (po aty: 7). Me beslidhjen e tyre n Prizren, krert shqiptar tregonin se dika e jashtzakonshme po u ndodhte t gjith shqiptarve dhe se u takonte s pari atyre t vendosnin se si duhej zgjidhur kjo rrethan dhe jo Ports s Lart. Lidhja e Prizrenit po merrte prsipr atributet e sovranit, q deri ather i takonin Sulltanit. Besa e prgjithshme i anashkalonte institucionet e shtetit osman ndrkoh q bashkonte n nj kolektiv shqiptart, geg a tosk, mysliman a t krishter qofshin. Ktu duhet shnuar se Shmiti gjendjen e jashtzakonshme e dallon prej gjendjes s urgjencs. Kjo e fundit krcnon atributet e subjektit dhe jo vet subjektin. Kur ekzistenca e subjektit si i till krcnohet, ather kemi t bjm me gjendje t jashtzakonshme (Lazar, 2006: 259). Gjendja e krijuar pas Traktatit t Shn-Stefanit pr Portn e Lart ishte urgjente, sepse viheshin n dyshim zotrimet e saj n Ballkan, por jo vet Perandoria si subjekt, prderisa Perandoria ishte nnshkruese e Traktatit dhe u ftua t merrte pjes n Kongresin e Berlinit. Ndrsa shqiptart e interpretuan si gjendje t jashtzakonshme, sepse, si e pam te protestat e tyre, pushtimi i tokave t tyre nga shtetet ballkanike ishte shtje ekzistenciale e kombit. Prball armiqve, Lidhja e Prizrenit afirmoi kombin shqiptar si subjekt.
Marrdhniet e Lidhjes s Prizrenit me Portn e Lart ishin t ndrlikuara. Kur morn vesh pr pranimin nga ana e shtetit osman s lshimeve t territoreve shqiptare, popullata e zemruar e Prizrenit i vuri Ports vuln e tradhtis (Shpuza, 2000: 82). Nga ana tjetr duke i patur duart e lidhura, Porta e Lart e nxiti mbledhjen e krerve shqiptar n Prizren, duke dashur ti jepte asaj nj karakter islamik. Pr kt shkak shpeshher argumentohet se dokumentet e para t Lidhjes, Kararnameja (Vendimet) dhe Talimati (Urdheresat) kan prmbajtje pro-sulltanore e islamike, jo kombtare shqiptare. N fakt nj analiz e vmendshme e ktyre teksteve brenda kontekstit t zhvillimeve t kohs, arrin n prfundimin se n to interesat e Ports paraqiteshin dytsore prball interesit pr t mbrojtur trojet etnike prej pushtimit t fqinjve dhe se referimet te sheriati nnkuptojn respektimin e ligjeve n fuqi. Interesante sht thirrja e parimeve t sheriatit pr t garantuar jetn dhe pasurin e t gjith shqiptarve jomysliman n emr t vllazrimit t prgjithshm prball armiqve t njjt (po aty: 104-121).
N t gjith veprimtarin e saj, Lidhja e bnte dallimin midis shqiptarve dhe osmanve, apo turqve. Pr t dhn nj shembull, Lidhja Shqiptare n Gjirokastr n gusht t vitit 1880 merr vendimin se n rast se turqit ua lshojn tokat shqiptare grekve, ather do t formonte nj qeveri provizore. Npunsit e administrats aktuale osmane do t liheshin n pun vetm n qoft se ishin shqiptar, pa dallim feje (Pollo & Pulaha, 1978: 112). Me fjal t tjera, do t zbatohej parimi nacionalist q t qeverisurit duhet t ken t njjtin identitet me ata q qeverisin. Organet e Lidhjes vepronin paralelisht me ato osmane, n disa vende duke i zvendsuar krejt kto t fundit. N fazn e fundit t Lidhjes kur u shpall autonomia dhe u formua qeveria e prkohshme, ndaj osmanve u kalua n veprime t hapura armiqsore, si ndaj pushtuesve fqinj. Kjo erdhi si pasoj e dorzimit t Ulqinit Malit t Zi, ku vullnetart shqiptar u prleshn me ushtrin e Dervish Pashs. Taksat mblidheshin pr llogari t Lidhjes dhe n vilajetin e Kosovs u ngritn gjykatat shqiptare q prdornin sheriatin dhe jo legjislacionin n fuqi osman. Paraplqimi i sheriatit prej gjykatave shqiptare nuk duhet par si paraplqim fetar, sepse me sheriat kuptohej sistemi i vjetr ligjor osman, prpara reformave prqendruese t Tanzimatit, i cili lejonte trajtat e autonomis vendore dhe n kt rast ka rndsi fakti se sheriati nuk u zbatua n interes t Perandoris Osmane, por t revolucionit lirimtar (K. Frashri, 1997: 379).
Lidhja u kujdes q t mos hynte n konflikt me t gjith armiqt n t njjtn koh. Pr sa ishte e mundur dhe meqense interesat e dy palve prputheshin, Lidhja nuk dshironte prballjen e hapur me Portn. Nisur nga kjo rrethan dhe t tjera pas saj n historin moderne t shqiptarve, Hysamedin Feraj nxjerr parimin themelor t politiks shqiptare:
...shqiptart asnjher nuk jan ndodh n situat ekzistenciale historike pr t zgjedhur ndrmjet s mirs dhe t keqes, por vetm ndrmjet t keqes dhe me t keqes: kush angazhohej pr t mirn, lirimin nga t gjith pushtuesit, sunduesit, armiqt hynte n aventur politike q krcnonte ekzistencn e shqiptarve; kush bashkohej me m t keqen, me pushtuesin sundimtarin, armikun m t rrezikshm kundr armikut m pak t rrezikshm, po ashtu krcnonte ekzistencn e shqiptarve. E mir mbetej vetm angazhimi pr t keqen m t vogl: bashkimi me pushtuesin sundimtarin m pak t rrezikshm kundr armikut m t rrezikshm, e pastaj lirimin edhe prej tij. Kjo situat ekzistenciale politike e shqiptarve si qensues politik prbn metafizikn, parimin fillestar, arhen n t ciln mund t nxirren t gjitha parimet e tjera pr shpjegimin situacionalist t politiks shqiptare (Feraj, 1998: 86-87).
Ajo q thekson Feraj sht se sapo shqiptart e bn zgjedhjen midis miqve dhe armiqve n nj rrethan reale ku krcnohej ekzistenca e tyre, duke u shfaqur kshtu si nj kolektiv politik, ata duhej t zgjidhnin edhe midis armikut dhe armikut. Kt dilem ai e quan metafizika politike shqiptare. Me fjal t tjera mund t shprehemi se n Lidhjen e Prizrenit u b dallimi midis miqve (kombi shqiptar), mikut t prkohshm (Porta e Lart, pr sa koh q ajo kishte armiq t prbashkt me shqiptart) dhe armikut (shovinistt fqinj).
Dyzimi i Lidhjes pr qndrimin ndaj mikut t prkohshm ishte nj nga arsyet e shkatrrimit t saj. Kuvendi i Lidhjes n Dibr m 20.10.1881 doli me dy rezoluta drejtuar sulltanit. Krahu i moderuar krkonte prej sulltanit nj vilajet t vetm me autonomi t kufizuar, kurse krahu radikal krkonte me nj ton paralajmrues krijimin e vilajetit shqiptar me autonomi t gjer. Radikalt krkonin edhe formimin e nj qeverie t prkohshme, dika q i dukej e pamundur krahu t moderuar (K. Frashri, 1984: 284-285; 1997: 372). Pas dorzimit t Ulqinit dhe shpalljes s qeveris shqiptare, ushtrit osmane e shtypn Lidhjen dhe arrestuan shum prej krerve t saj. Megjithat, Lidhja e Prizrenit mbeti si pik referimi e politiks kombtare shqiptare.
A jan shqiptart subjekt politik?
Shqiptart shpalln pavarsin nga Perandoria Osmane, por shtetet ballkanike dhe Fuqit e Mdha e reduktuan shtetin shqiptar n nj hinterland pr t mbrojtur portet e Adriatikut e t Jonit. Coptimi i trojeve etnike solli problemin e qensimit t kombit shqiptar si subjekt politik. Karl Shmiti thot q nj popull t ekzistoj n sfern politike duhet q ai t jet i aft, qoft n rrethana t skajshme, ta bj vet dallimin midis miqve dhe armiqve: ather kur ai nuk e ka m kapacitetin ose vullnetin ta bj kt dallim, ai pushon s ekzistuari politikisht (Schmitt, 1996: 49). Mund t mendohet se pr shqiptart nn pushtim nuk do t kishte dyshime n prcaktimin e armikut, me t cilin n rastin e skajshm do t shkohej n konflikt, por kjo nuk mund t merret gjithmon si e dhn. P.sh. elita politike shqiptare n ish-Jugosllavi gjat shprbrjes s federats tregoi pavendosmri n prcaktimin e qart t krkess politike s cilt shqiptart do ti prmbaheshin me do kusht. Ukshin Hoti pak m von do t shkruante:
Partit politike n Kosov i artikulonin qllimet politike kryesisht prmes shprehjeve n kondicional: n qoft se, nse dhe po qe se...ather. n qoft se p.sh. do t ruhet integriteti territorial i Jugosllavis, ather do t luftohet pr nj republik t barabart sovrane n Jugosllavi; n qoft se do t lejohej prishja e kufijve t brendshm, ather do t luftohet pr nj republik shqiptare n Jugosllavi, e nse nuk do t ket Jugosllavi, ather do t ket Shqipri edhe pr shqiptart n Kosov! Fort bukur! Mirpo pr cilin opsion duhet luftohet? (Hoti, 1996: 142; kursivi yn).
Ajo q do t thot Hoti sht se shqiptart nuk po vepronin si subjekt politik, si nj kolektiv, por po prshtateshin ndaj rregullimeve institucionale q i prcaktonin subjektet e tjera politike. Edhe pas lufts s viteve 1998-1999, elita politike shqiptare n Kosov duket se republikn e pret dhurat nga t tjert, Beogradi dhe faktort ndrkombtar, kur dihet se i pari kurr nuk do t pranoj vullnetarisht t heq dor nga Kosova dhe se faktort ndrkombtar do t detyrohen ksisoj t marrin parasysh vullnetin e tij. Adem Demai qysh n fillimet e viteve 1990 paralajmronte: Bota sheh a jan m t gatshm shqiptart t flijohen pr lirin e tyre, apo serbt pr ti mbajtur t okupuar kta dhe po shohim se m t vendosur jan serbt (cituar nga Baleta, 1995: 7). Megjithse u betuan e u strbetuan se statusin e Kosovs do ta vendosnin brenda vitit 2006, ndrkombtart e shtyn vendimin dhe nuk ka asnj siguri se nuk do ta shtyjn prsri. Ministri i jashtm i Serbis kt shtyrje e brohoriti si fitore pr Serbin. A ka ndonj fuqi politike n Kosov q ta brohoras si fitore t shqiptarve?
A e ka ndihmuar shteti shqiptar subjektifikimin politik t kombit? Nga vet pozita e dobt, pr pjesn m t madhe t ekzistencs s vet, Shqipria e ka patur t pamundur ti deklaronte shtetet fqinje armiq konvencional t shqiptarve, sipas termit t Shmitit (Slomp, 2005: 508-509). Ruajtja me do kusht e paqes me fqinjt sht par si kusht themelor pr ruajtjen dhe fuqizimin e shtetit shqiptar, m mnyr q kur t vinte asti i prshtatshm, ky i fundit t vepronte si subjekt pr zgjidhjen e shtjes shqiptare, ashtu si shteti i Piemontit ndihmoi pr bashkimin e Italis. M qart kt argument e ka paraqitur Mitat Frashri m 1921, n trajtn e disa tezave:
1. Kosova asht tok shqiptare.
2. Kosova nuk e shpton Shqipnin, Shqipnia e shpton Kosovn.
3. Pra, ne dim me shptue Kosovn, duhet ma par me forcue Shqipnin, se anija do nji hu q t lidhet.
4. Pr me forcue Shqipnin duhet q t ket paqe.
5. Pr me pas paqe, duhet me jetue mir me fqinjt.
6. E shoh nj pun kriminale me u dhan kosovaret shpres t kot dhe me i marr n qaf.
7. Duhet me i bind kosovart si me jetue urt e me ruejt interesat e tyre n rrug t nomit [ligjit] (M. Frashri, 1997: 279-280).
Mirpo shteti shqiptar deri tani nuk ka qen n gjendje ta luaj rolin e Piemontit dhe pr kt sht kujdesur politika e fqinjve tan, t cilt nse nuk bien n nj mendje mbi ndarjen e Shqipris, ishin n nj mendje q shteti shqiptar duhet mbajtur prher i dobt. Nse Mitat Frashri ishte i sinqert n shpresn e tij se Shqipria nj dit do t vepronte si subjekt politik shqiptar, tezat e tij u morn dhe u prdorn pikrisht prej atyre q krkojn tia mohojn kt rol Shqipris dhe q pr miq t shqiptarve kan deklaruar fqinjt, qoft edhe me an t parulls rruga e Shqipris pr n Evrop kalon nga Athina, apo Milloshevii si di t bj luftn, bn edhe paqen, ose ata q jan mjaftuar vetm me nj hapsir demokratike pr shqiptart n Ballkan. Prandaj Ukshin Hoti u thot shqiptarve t Kosovs q ti heqin shpresat nga shteti am: ...ne shqiptart e Kosovs, q dikur e kemi luajtur rolin e dors s par n themelimin e shtetit shqiptar, tani iniciativn pr bashkim ua kemi ln atyre t cilve u mbetet q fillimisht t modernizohen, ndrsa n ndonj t ardhme edhe t bashkohemi! (Hoti, 1996: 197). Ndrsa Hysamedin Feraj shkon m tej kur u thot shqiptarve n Kosov t supozojn se Shqipria nuk ekziston fare si shtet: ka do t bnte Kosova sikur t mos ekzistonte shteti shqiptar? A do t pranonte t jetonte nn sundimin serb, apo do t prpiqej pr fitimin e pavarsis politike? (Feraj, 1997: 115). Megjithat, nse ndiqet kjo logjik duhet
kujdes nga kurthi i t quajturit t Kosovs nj subjekt tjetr joshqiptar. Rexhep Qosja ka shkruar se tentativat pr krijimin e nj kombi kosovar kan ndikime shprbrse ndaj identitetit t kombit shqiptar. Kosovarizmi zvendson shqiptarizmin duke qen rrjedhimisht, ideologji kundrhistorike me t ciln do t mposhtej prgjithmon ideja q e ka lvizur historin e popullit shqiptar prej Lidhjes s Prizrenit e kndej: ideja e bashkimit kombtar (Qosja, 2006). N fakt, sht Kosova ajo q gjat shek. XX e ka marr prsipr prfaqsimin si subjekt t kombit: ...historia na ka treguar se Kosova tregoi pathyeshmrin e kombit shqiptar, i shrben si mur mbrojtjeje shtetit shqiptar nga rreziku serb, po i shrben kombit shqiptar si ushtar pararoj dhe si kundrpesh ndaj krcnimit t shovinizmit grek (Baleta, 1995: 21).
Politikn zyrtare t Shqipris gjat komunizmit mund ta karakterizojm me termat e Karl Shmitit si nj revolucionar global q luftonte pr idealet abstrakte te revolucionit proletar botror dhe q tek kapitalistt dhe revizionistt e t gjitha ngjyrave shihte armiq absolut (Slomp, 2005: 512). Brenda vendit ishte krijuar psikologjia masive se e gjith bota ishte armiqsore ndaj shqiptarve dhe n kt mnyr enverizmi u hiqte shqiptarve aftsin pr t dalluar miqt nga armiqt. Pas rnies s komunizmit, elita politike thekson vazhdimisht se Shqipria nuk ka armiq dhe parulln t gjith jan armiq e ka zvendsuar me parullat nuk kemi armiq, apo gjith botn i kemi miq. Ndikimi i ktyre parrullave n psikologjin masive sht po ai i enverizmit, sepse shqiptarve u mpihet aftsia pr t dalluar miqt nga armiqt (Feraj, 1999). Prandaj, n Shqiprin e sotme kemi munges t politiks, sepse sht hequr dor nga kategorit klasike t politiks: miku, armiku, sovraniteti, interesi kombtar, reciprociteti, agjent n shrbim t t huajit, etj. (Feraj, 2003: 9-13). Sfera publike sht zvendsuar nga ajo private, me politikant q ndjekin interesat vetjake, ato t pasuesve t tyre, apo t vendeve fqinj, por jo interesat kombtare. Hysamedin Feraj thot:
Problemi i Shqipris nuk sht se ka shum politik, po se nuk ka fare politik. Po ashtu thuhet se n Shqipri duhet ndrtuar shoqria civile, ndrsa problemi i Shqipris sht ndrtimi i shoqris politike. Problemi i Shqipris sht se ka vetm shoqri civile, sfer t privates, por nuk ka shoqri politike. Sigurisht duke mos pas shoqri politike edhe shoqria civile nuk sht mirfilli civile. Por problemi madhor i Shqipris sht ndrtimi i shoqris politike dhe jo i shoqris civile. Pa ndrtimin e nj shoqrie politike, Shqipria nuk mund t dal nga kriza e saj totale (po aty: 19-20).
Ktu sht vendi t ngrem pyetjen se duhet t bjm, ose me fjalt e Ukshin Hotit, ka mund t bhet q shqiptart t jen subjekt politik ndrkombtar dhe jo vetm objekt? (Hoti, 1996: 261). Prgjigja sht se duhet t rizbulojm miqt dhe armiqt tan. Shqiptart kudo ku ndodhen, n Shqipri, Kosov, Ish-Republik Jugosllave t Maqedonis (IRJM), Mal t Zi, Greqi e diaspor duhet t binden se armiqt i shohin ata si kolektiv dhe pr tu mbrojtur sa m mir duhet edhe ata t veprojn si kolektiv. Kjo do t thot se miqt e shqiptarve n radh t par jan vet shqiptart. Me fuqizimin e faktorit shqiptar, pavarsisht ndarjeve shtetrore, krahinore, fetare e gjeografike, shqiptart do t gjejn miq ndrkombtar. Pa i bindur faktort ndrkombtar se kombi shqiptar sht faktor pa t cilin nuk mund t realizohen interesat gjeopolitike n Ballkan e m gjer, nuk mund t bjm miq ndr faktort ndrkombtar.
Duhet t pyesim veten do t thot t jesh shqiptar? n rrethanat e sotme. Prgjigja duhet t jepet jo thjesht me an t miteve t s shkuars, as me an t ndonj abstraksioni filozofik, por kryesisht nisur nga rrethanat ekzistenciale n t cilat gjendet kombi tani. Cili sht shqiptar? ishte nj pyetje vendimtare n vitet 1912-1913, ather kur caktoheshin kufijt e shtetit shqiptar. Ishte pyetje q prcaktonte jetn dhe vdekjen. Ishte pyetje q n jug t Shqipris e bnte Komisioni Ndrkombtar: A duhej marr pr baz gjuha, si donin nacionalistt shqiptar, apo feja, si donin grekt? Nj pyetje e till shtrohet edhe sot: A jan homogjent shqiptar apo grek?, A jan himariott shqiptar apo grek?, A jan eshtrat e zhvarrosura n Kosin t grave dhe fmijve shqiptar apo t ushtarve grek?. Nga prgjigjet e ktyre pyetjeve varet shumka. Nuk jan thjesht shtje individuale apo t t drejtave t njeriut, por t kolektivit t quajtur shqiptar. N mnyr t ngjashme kur ambasadort grek n Tiran deklarojn me cinizm se prve atyre n Alpet e Veriut, t gjith shqiptart jan me prejardhje helene dhe se duhet t kthehen sa m par n etnin dhe fen e t parve, apo se amt nuk u przun nga trojet e tyre, por ikn vet, nuk sht thjesht shtje e mohimit dhe e mbrojtjes s vrtets, por nj sulm, nj qndrim armiqsor i nj kolektivi tjetr kundr shqiptarve. Ashtu sikundr edhe ligji grek i lufts me Shqiprin nuk sht nj anakronizm apo i drejtuar vetm kundr amve, por pjes thelbsore e sulmit kundrshqiptar.
Le ti braktisim iluzionet: kemi apo nuk kemi interes t quhemi shqiptar, t tjert na shohin si t till, si nj kolektiv. Ata na llogarisin si kolektiv edhe kur veprojn kundr nj pjese prej nesh dhe ne duhet t reagojm si kolektiv q t kemi sukses. Spastrimi etnik n Kosov u drejtua kundr shqiptarve. N vend q t krkonin falje pr krimet e prbindshme dhe tu prgjroheshin shqiptarve pr sigurin e pakics serbe n Kosov, serbt me arroganc krekosen se kan n dor elsin e statusit dhe jan n sulm pr t rifituar at q humbn. Me an t ekstraterritorialitetit t manastireve dhe komunave te reja strategjike me shumic serbe q po krijohen po prgatitet boshnjakzimi i Kosovs. Shqiptart duhet t shikojn se si po shkon shtet-formimi n Bosnj-Hercegovin, t pyesin nse mund t quhet ajo nj shtet sovran dhe pastaj t vendosin nse sht ajo trajt sovraniteti q dshirojn pr Kosovn. Kushtetuta e vjetr e IRJM, prej s cils sllavomaqedonasit hoqn dor vetm nn krcnimin e armve t UK, i trajtonte shqiptart si pakic etnike. Nse partit shqiptare n IRJM do t vazhdojn t jen armiq t njra-tjetrs, ather pozita faktike e shqiptarve n at shtet do t mbes ajo e qytetarve t dors s dyt. Greqia ndrsa ua mohon shtetsin greke amve ua dhuron me bujari atyre q shpreson se do t jen kolon e pest n Shqipri. Shqiptart q shpallen grek ta ken t qart se qoft edhe pasivisht, thjesht si numr, po i shrbejn shovinizmit grek. Nse nj pjes e popullats shpall se nuk e njeh armikun, ather ata rreshtohen prkrah tij (Schmitt, 1996: 51).
N kto rrethana ekzistenciale pr kombin, atyre q qahen pr munges t nj programi t shtjelluar kombtar, duhet tu prsrisim fjalt e Abdi Balets: Programi i shqiptarve sht me dy fjal: kemi programin e Lidhjes s Prizrenit (Kabashi & Baleta, 2005: 39). Programi sht bashkim, organizim dhe mobilizim i t gjith shqiptarve q t japin ndihmesn e tyre n forma t ndryshme dhe n ball t ndryshm kundr armiqve. T mos mendojm se po shpallm se nuk kemi armiq, kjo ka pr ti shkurajuar ata: Do t ishte qesharake t besosh se nj popull i pambrojtur ka ve miq dhe nj llogaritje e mendur t supozosh se ndoshta armiku mund t mallngjehet nga mungesa e qndress (Schmitt, 1996: 53).
* Master Shkenca Politike dhe Administrim Publik
Pedagog ne Universitetin e Tiranes dhe ne Universitetin Europian te Tiranes
Burimet:
Baleta, A. (1995) Shqiptart prball shovinizmit serbo-grek. Tiran: Koha.
Feraj, H. (1997) Pavarsia sht e shenjt. Tiran: Koha.
Feraj, H. (1998) Skic e mendimit politik shqiptar. Tiran: Koha.
Feraj, H. (1999) Kadare krcnon shqiptart. Gazeta Rimkmbja. Tiran, 09.03.1999.
Feraj, H. (2003). Kriza e prkryer e Shqipris. Tiran: Eurorilindja.
Frashri, K. (1984) Abbdyl Frashri. Tiran: 8 Nntori.
Frashri, K. (1997) Lidhja shqiptare e Prizrenit (1878-1881). Tiran: Toena.
Frashri, M. (1997) Kthimi i Mitat Frashrit. Tiran: Phoenix.
Frashri, S. (2000) Kush e prish paqen n Ballkan: Publicistika e Sami Frashrit turqisht. Pej: Dukagjini.
Hoti, U. (1996) Filozofia politike e shtjes shqiptare. Prishtin.
Kabashi, B. & Baleta, A. (2005) Vetm nacionalizmi e shpton kombin shqiptar. Tiran: Rimkmbja.
Lazar, N. C. (2006) Must Exceptionalism Prove the rule? An Angle on Emergency Government in the History of Political Thought. Politics & Society, 34 (2): 245-275.
Malcolm, N. (1998) Kosovo: A Short History. New York: New York University Press.
Myzyri, H. (red.). (1994) Historia e popullit shqiptar. Tiran: Shtpia Botuese e Librit Shkollor.
Omari, L. & Luarasi, A. (red.). (1997) Historia e shtetit dhe e s drejts. Tiran: Luarasi.
Pollo, S. & Pulaha, S. (red.). (1978) Akte t Rilindjes Kombtare Shqiptare 1878-1912. Tiran: Instituti i Historis i Akademis s Shkencave t RPS t Shqipris.
Qosja, R. (2006) Identiteti shqiptar dhe identiteti kosovar. Gazeta Korrieri. Tiran, 07.02.2006.
Schmitt, C. (1996) The Concept of the Political. Chicago, London: The University of Chicago Press.
Schmitt, C. (2005) Political Theology: Four Chapters on the Concept of the Sovereignty. Chicago, London: The University of Chicago Press.
Skndi, S. (2000) Zgjimi kombtar shqiptar 1978-1912. Tiran: Phoenix & Shtpia e Librit dhe e Komunikimit.
Slomp, G. (2005) The Theory of the Partisan: Carl Schmitts Neglected Legacy. History of Political Thought, 26 (3): 502-519.
Shpuza, G. (2000) Kuvendime pr historin kombtare. Tiran: Dituria.
Valk, F. V. (2002) Decisions, Decisions: Carl Schmitt on Friends and Political Will. Rockfeller College Review, 1 (2): 38-52.
Do t ishte qesharake t besosh se nj popull i pambrojtur ka ve miq dhe nj llogaritje e mendur t supozosh se ndoshta armiku mund t mallngjehet nga mungesa e qndress. Karl Shmit
Nj prkufizim i politiks
Karl Shmiti n esen Koncepti i politiks shkruan se kategorit themelore politike jan miku dhe armiku dhe thelbi i sjelljes politike t nj kolektivi njerzor sht dallimi midis miqve dhe armiqve (Schmitt, 1996: 26). Ai arrin n kt prfundim duke e veuar sfern e politiks nga sfera t tjera t veprimtaris njerzore, pikspari morali, estetika dhe ekonomia. Pr prcaktimin e armikut t tij, nj kolektiv nuk niset nga karakteristikat morale, apo estetike t armikut, ose thjesht nga interesa ekonomike, armiku as nuk prcaktohet nga ndonj i tret neutral. Armikun e njohim ather kur ndjejm se ai sht ekzistencialisht i huaj pr ne dhe se, n rastin m t skajshm mund t angazhohemi n luft kundr tij. Pra, armiku zbulohet n rrethana konkrete prej pjesmarrsve:
Vetm pjesmarrsit aktual mund ta njohin, kuptojn dhe gjykojn n mnyr t sakt rrethann konkrete dhe t vendosin mbi rastin e skajshm t konfliktit. Secili nga pjesmarrsit sht n pozitn pr t gjykuar nse kundrshtari i tij ka pr qllim t mohoj mnyrn e jetess s tjetrit dhe prandaj ai duhet ta zmbraps apo luftoj at me qllim q t ruaj trajtn e vet t ekzistencs (po aty: 27).
Shmiti nuk e ka fjaln pr armiq vetjak, por pr armikun publik, ather kur potencialisht nj kolektiv luftarak njerzor prballet me nj kolektiv t ngjashm (po aty: 28). N prballjen e mundshme me armikun lindet politika. Politika nuk ka pr qllim luftn, por mundsia e lufts shkakton mendimin dhe sjelljen politike, sepse nga kjo mundsi m e skajshme jeta njerzore merr tensionin specifik politik (po aty: 35). Ather kur njerzit shtyhen prej rrethanave n nj pozit kur ndoshta do tu duhet t japin jetn e tyre apo t marrin jetn e armikut, pikrisht grupimi i tyre me t ngjashmit pr t zmbrapsur rrezikun e prbashkt i jep prmbajtje politike sjelljes s tyre dhe institucioneve q ata themelojn, d.m.th. shteteve. N kt mnyr politika ka prparsi ndaj ligjshmris dhe kjo e fundit bazohet mbi vendimin politik q merret n rrethann e jashtzakonshme kur ligjet jan t pezulluara.
Mundsia e konfliktit me armikun zbulon natyrn e kolektivit, sepse pyetja kush jemi ne? (miqt) gjen prgjigje nse arrijm ti prgjigjemi pyetjes tjetr: Pr cilat bindje jemi gati t vdesim? (Valk, 2002: 43). Nse mendimtar t tjer me miq kuptojn at grupim t njerzve q me an t arsyes krkojn t zbulojn t Mirn, apo arritjen e rendit shoqror m t drejt, miqt e Shmitit grupohen pr nj shpallje t ekzistencs s tyre si kolektiv (po aty: 50).
Lidhja e Prizrenit si shfaqje e kombit shqiptar
Ideja e kombit shqiptar kishte koh q artikulohej prej intelektualve, m s shumti npr kolonit e shqiptarve dhe t arbreshve, por hera e par kur kombi shqiptar u shfaq si nj kolektiv politik n trojet etnike shqiptare ishte Lidhja e Prizrenit. Nnshkrimi i Traktatit t Shn-Stefanit tregoi se Perandoria Osmane nuk ishte m n gjendje t ofronte mbrojtje t trojeve shqiptare. Prball rrezikut t sulmit sllav n veri dhe lindje dhe paraqitjes s pretendimeve greke n jug, shqiptart nisn t vetorganizoheshin pr mbrojtje. Thirrja e Kongresit t Berlinit nga Fuqit e Mdha t Evrops u dha koh shqiptarve dhe mundsi q t paraqisnin edhe ata mendimet dhe krkesat e tyre mbi ndryshimin e kufijve evropian t Perandoris. Fiset e veriut kishin nisur tashm t lidheshin me njri-tjetrin prball prparimit t ushtrive serbe dhe malazeze (Skndi, 2000: 44), mirpo rrezikimi njherazi i t gjith popullsive shqiptare n kufi me shtetet ballkanike i bashkoi pr her t par shqiptart n nj kolektiv pr t prballuar armiqt e tij. Nol Malkolmi mund t ket t drejt kur shkruan se shumica e krerve t fiseve dhe krahinave q u mblodhn n Prizren m 1878 e shihnin mbledhjen e tyre vese si nj zgjatim t kuvendeve t mparshme ndrfisnore pr t shuar gjakmarrjet dhe mbrojtur lirin e tyre ndaj rrezikut t jashtm dhe se pak prej tyre kishin dijeni mbi planet nacionaliste t Komitetit t Stambollit (Malcolm, 1998: 219), mirpo ata n at dit ishin grupuar n krkim t miqve sepse e ndjenin krcnimin e ekzistencs s tyre. Me an t kundrshtimit t armiqve, tashm shqiptart kishin filluar t artikulonin iden e kombit, si nj kolektiv i vetm prball kolektivve t tjer, kombin si nj miqsi politike t shqiptarve.
Le t shohim disa prej dokumenteve t hartuar prej udhheqsve shqiptar n prag dhe gjat Lidhjes s Prizrenit. Prfaqsuesit e popullsis shqiptare t Shkodrs, Podgorics, Shpuzs, Zhabjakut, Tivarit, Ulqinit, Gruds, Kelmendit, Hotit dhe Kastratit i drgojn nga qyteti i Shkodrs m 08.05.1878, nj protest ambasadorit francez n Stamboll, ku midis t tjerash shnojn:
Fqinjt tan malazez, me an t sulmeve t vazhdueshme kundr qyteteve tona na kan detyruar prej shekujsh t jetojm n gjendje mbrojtjeje t prhershme dhe nprmjet veprimeve t tyre t egra kan
q t mos kemi asnj lloj sigurie. Ne katolikt dhe myslimant, vllezr q prej shekujsh dhe q jetojm n bashksi interesash e zakonesh, kemi qen gjithnj t bashkuar pr tu rezistuar akteve t kusaris [t malazezve] dhe kemi derdhur lumenj gjaku pr t mbrojtur qytetet dhe fshatrat tona...Shkurtimisht, ne e shohim rrezikun q na krcnon dhe sa t vdesim nesr t poshtruar dhe t skllavruar, plqejm t asgjsohemi sot duke mbrojtur nderin dhe lirin ton, prandaj kemi vendosur t mos biem n skllavrin e Malit t Zi (Pollo & Pulaha, 1978: 12-13).
N nj protest tjetr drejtuar Kongresit t Berlinit m 15.06.1878 nga popullsia e Podgorics, Shpuzs, Zhabjakut, Gruds e Kuit theksohet dallimi q ekziston midis vendasve dhe malazezve: ...nn presionin q i bri Rusia shtetit t lart osman, madhria e tij padishahu yn, u detyrua q t na lshoj nn sundimin e malazezve barbar, t cilt qysh prej katr shekujsh jan armiqt tan (po aty: 30). Armiqsia e shqiptarve shprehej edhe ndaj serbve e bullgarve. Popullsia e Prizrenit m 24.05.1878 i shkruan ambasadorit francez n Stamboll:
N t gjitha viset e vendit ton ose t fqinjve, q jan pushtuar, serbt e bullgart kan shkatrruar dhe kan marr npr kmb si nuk sht par m par kurr ndonjher, pasurit tona, shtpit tona, fmijt tan dhe nderin ton...prandaj do t ishte nj veprim jonjerzor dhe i padrejt q n ti liheshim [n dor] nj qeverie dhe nj administrate sllave dhe bullgare, t cilat nuk kan asnj afri me ne dhe kan treguar [me koh] armiqsit e tyre (po aty: 16).
Nse n citimin e msiprm shkruesit e protests nuk pranojn asnj qeveri q nuk kan asnj afri me ne, n protestn e shqiptarve t Stambollit drejtuar Kongresit t Berlinit kundr pretendimeve territoriale greke, flitet n emr t kombit shqiptar si nj subjekt, si nj kolektiv i dallueshm qart prej kolektivve t tjer dhe me nj atdhe integral:
Ne protestojm kundr coptimit t atdheut ton t dashur. Humbja e vendeve aq t shtrenjta pr qnien ton kombtare, si Janina, Narta dhe Preveza, nuk do t jet pr ne prve nj dnim me vdekje. Ne do t pranojm m mir t vdesim bashk me grat dhe me fmijt tan se sa t nnshtrohemi. Populli shqiptar sht i vendosur t ngrihet si nj trup i vetm, kundr lshimit qoft edhe t nj pllmbe toke t vendlindjes (po aty: 37-38).
Ndr vendimet e para t Lidhjes s Prizrenit ishte shpallja e nj bese t prgjithshme q ndalonte gjakderdhjen mes shqiptarve dhe prqendronte vmendjen dhe energjit e tyre ndaj armikut t jashtm (Myzyri, 1994: 100; Skndi, 2000: 46). Nj interpretim t kohs pr kt bes na e jep Sami Frashri n artikullin e botuar m 05.07.1878 n shtypin e Stambollit:
Ata kan marr vendim t prer dhe njri-tjetrit i kan dhn besn se [n rast pushtimi] do t luftojn pr t liruar atdheun derisa t mos mbetet qoft edhe nj njeri i vetm. Madje kan hapur edhe listat n t cilat po regjistrohen t gjith ata q jan t armatosur. Po ashtu kan hequr dor nga hasmrit e vjetra e nga gjaqet q kishin mes veti dhe jan pajtuar t gjith me njri-tjetrin (S. Frashri, 2000: 98).
Nga ky citim kuptojm se bhet fjal pr nj mobilizim dhe prgatitje t ethshme pr luft kundr armikut dhe besa sht shpallur si nj mjet paqtimi brendashqiptar n funksion t lufts s mundshme. Sipas Kristo Frashrit, mbledhja e par e Lidhjes m 10.06.1878 mori katr vendime t rndsishme. Besa e prgjithshme vinte e treta, ajo paraprihej nga vendimi q t njoftohej Kongresi i Berlinit me an t nj peticioni popullor q asnj shteti t huaj nuk do ti jepej asnj pllmb tok, nga vendimi pr ngritjen e nj fuqie t armatosur nn komandn e Lidhjes dhe pasohej nga vendimi pr barazin politike dhe juridike t mbar shqiptarve, pavarsisht nga prkatsia e tyre fetare (K. Frashri, 1997: 92-93). Mendojm se besa luan n kt rast nj rol qendror si nj mekanizm ndrmjets pr shfaqjen e subjektit politik shqiptar. N malsit shqiptare besa rregullonte marrdhniet shoqrore fisnore dhe ndrfisnore. N fillim mbledhja e krerve n Prizren u quajt beslidhje, pra nj bashkim fisesh kundr armikut t jashtm, prpara se t merrte m von emrtimin Lidhja Shqiptare (Omari & Luarasi, 1997: 76), si pasoj e shtrirjes s bess n t gjitha krahinat shqiptare. Gjithashtu barazia politike e juridike e t gjith shqiptarve e ka burimin te tradita e bess, e cila n t drejtn zakonore t viseve t veriut nuk i prkiste nj kaste t vogl kalorsish, nj elite, por ishte nj institucion q zbatohej gjersisht n jetn e popullit (po aty: 13). Besa kshtu vendoste at barazi politike mes shqiptarve q n shtetin modern sigurohet me an t konceptit t qytetarit. Besa e prgjithshme e Lidhjes n funksiononin e nj armpushimi t gjakmarrjeve e grindjeve vetjake shnon pr her t par shqiptart si subjekt politik prball armiqve, ajo ndan sfern e brendshme (t paqes dhe rendit) prej asaj t jashtme (t lufts dhe kaosit) si edhe sfern private (gjakmarrjet dhe mosmarrveshjet vetjake e fisnore) prej asaj publike (shqiptart si kolektiv).
Gjithashtu besa shnon edhe at q Shmiti e quan gjendje e jashtzakonshme, me fjal t tjera pezullimin e ligjeve dhe normave q rregullojn jetn e zakonshme si pasoj e shfaqjes s nj krcnimi t jashtm. Shmiti thot se sovrani sht ai q vendos mbi t jashtzakonshmen (Schmitt, 2005: 5) dhe kjo duhet kuptuar se sovrani vendos se kur ekziston gjendja e jashtzakonshme dhe se far duhet
pr ta eliminuar at (po aty: 7). Me beslidhjen e tyre n Prizren, krert shqiptar tregonin se dika e jashtzakonshme po u ndodhte t gjith shqiptarve dhe se u takonte s pari atyre t vendosnin se si duhej zgjidhur kjo rrethan dhe jo Ports s Lart. Lidhja e Prizrenit po merrte prsipr atributet e sovranit, q deri ather i takonin Sulltanit. Besa e prgjithshme i anashkalonte institucionet e shtetit osman ndrkoh q bashkonte n nj kolektiv shqiptart, geg a tosk, mysliman a t krishter qofshin. Ktu duhet shnuar se Shmiti gjendjen e jashtzakonshme e dallon prej gjendjes s urgjencs. Kjo e fundit krcnon atributet e subjektit dhe jo vet subjektin. Kur ekzistenca e subjektit si i till krcnohet, ather kemi t bjm me gjendje t jashtzakonshme (Lazar, 2006: 259). Gjendja e krijuar pas Traktatit t Shn-Stefanit pr Portn e Lart ishte urgjente, sepse viheshin n dyshim zotrimet e saj n Ballkan, por jo vet Perandoria si subjekt, prderisa Perandoria ishte nnshkruese e Traktatit dhe u ftua t merrte pjes n Kongresin e Berlinit. Ndrsa shqiptart e interpretuan si gjendje t jashtzakonshme, sepse, si e pam te protestat e tyre, pushtimi i tokave t tyre nga shtetet ballkanike ishte shtje ekzistenciale e kombit. Prball armiqve, Lidhja e Prizrenit afirmoi kombin shqiptar si subjekt.
Marrdhniet e Lidhjes s Prizrenit me Portn e Lart ishin t ndrlikuara. Kur morn vesh pr pranimin nga ana e shtetit osman s lshimeve t territoreve shqiptare, popullata e zemruar e Prizrenit i vuri Ports vuln e tradhtis (Shpuza, 2000: 82). Nga ana tjetr duke i patur duart e lidhura, Porta e Lart e nxiti mbledhjen e krerve shqiptar n Prizren, duke dashur ti jepte asaj nj karakter islamik. Pr kt shkak shpeshher argumentohet se dokumentet e para t Lidhjes, Kararnameja (Vendimet) dhe Talimati (Urdheresat) kan prmbajtje pro-sulltanore e islamike, jo kombtare shqiptare. N fakt nj analiz e vmendshme e ktyre teksteve brenda kontekstit t zhvillimeve t kohs, arrin n prfundimin se n to interesat e Ports paraqiteshin dytsore prball interesit pr t mbrojtur trojet etnike prej pushtimit t fqinjve dhe se referimet te sheriati nnkuptojn respektimin e ligjeve n fuqi. Interesante sht thirrja e parimeve t sheriatit pr t garantuar jetn dhe pasurin e t gjith shqiptarve jomysliman n emr t vllazrimit t prgjithshm prball armiqve t njjt (po aty: 104-121).
N t gjith veprimtarin e saj, Lidhja e bnte dallimin midis shqiptarve dhe osmanve, apo turqve. Pr t dhn nj shembull, Lidhja Shqiptare n Gjirokastr n gusht t vitit 1880 merr vendimin se n rast se turqit ua lshojn tokat shqiptare grekve, ather do t formonte nj qeveri provizore. Npunsit e administrats aktuale osmane do t liheshin n pun vetm n qoft se ishin shqiptar, pa dallim feje (Pollo & Pulaha, 1978: 112). Me fjal t tjera, do t zbatohej parimi nacionalist q t qeverisurit duhet t ken t njjtin identitet me ata q qeverisin. Organet e Lidhjes vepronin paralelisht me ato osmane, n disa vende duke i zvendsuar krejt kto t fundit. N fazn e fundit t Lidhjes kur u shpall autonomia dhe u formua qeveria e prkohshme, ndaj osmanve u kalua n veprime t hapura armiqsore, si ndaj pushtuesve fqinj. Kjo erdhi si pasoj e dorzimit t Ulqinit Malit t Zi, ku vullnetart shqiptar u prleshn me ushtrin e Dervish Pashs. Taksat mblidheshin pr llogari t Lidhjes dhe n vilajetin e Kosovs u ngritn gjykatat shqiptare q prdornin sheriatin dhe jo legjislacionin n fuqi osman. Paraplqimi i sheriatit prej gjykatave shqiptare nuk duhet par si paraplqim fetar, sepse me sheriat kuptohej sistemi i vjetr ligjor osman, prpara reformave prqendruese t Tanzimatit, i cili lejonte trajtat e autonomis vendore dhe n kt rast ka rndsi fakti se sheriati nuk u zbatua n interes t Perandoris Osmane, por t revolucionit lirimtar (K. Frashri, 1997: 379).
Lidhja u kujdes q t mos hynte n konflikt me t gjith armiqt n t njjtn koh. Pr sa ishte e mundur dhe meqense interesat e dy palve prputheshin, Lidhja nuk dshironte prballjen e hapur me Portn. Nisur nga kjo rrethan dhe t tjera pas saj n historin moderne t shqiptarve, Hysamedin Feraj nxjerr parimin themelor t politiks shqiptare:
...shqiptart asnjher nuk jan ndodh n situat ekzistenciale historike pr t zgjedhur ndrmjet s mirs dhe t keqes, por vetm ndrmjet t keqes dhe me t keqes: kush angazhohej pr t mirn, lirimin nga t gjith pushtuesit, sunduesit, armiqt hynte n aventur politike q krcnonte ekzistencn e shqiptarve; kush bashkohej me m t keqen, me pushtuesin sundimtarin, armikun m t rrezikshm kundr armikut m pak t rrezikshm, po ashtu krcnonte ekzistencn e shqiptarve. E mir mbetej vetm angazhimi pr t keqen m t vogl: bashkimi me pushtuesin sundimtarin m pak t rrezikshm kundr armikut m t rrezikshm, e pastaj lirimin edhe prej tij. Kjo situat ekzistenciale politike e shqiptarve si qensues politik prbn metafizikn, parimin fillestar, arhen n t ciln mund t nxirren t gjitha parimet e tjera pr shpjegimin situacionalist t politiks shqiptare (Feraj, 1998: 86-87).
Ajo q thekson Feraj sht se sapo shqiptart e bn zgjedhjen midis miqve dhe armiqve n nj rrethan reale ku krcnohej ekzistenca e tyre, duke u shfaqur kshtu si nj kolektiv politik, ata duhej t zgjidhnin edhe midis armikut dhe armikut. Kt dilem ai e quan metafizika politike shqiptare. Me fjal t tjera mund t shprehemi se n Lidhjen e Prizrenit u b dallimi midis miqve (kombi shqiptar), mikut t prkohshm (Porta e Lart, pr sa koh q ajo kishte armiq t prbashkt me shqiptart) dhe armikut (shovinistt fqinj).
Dyzimi i Lidhjes pr qndrimin ndaj mikut t prkohshm ishte nj nga arsyet e shkatrrimit t saj. Kuvendi i Lidhjes n Dibr m 20.10.1881 doli me dy rezoluta drejtuar sulltanit. Krahu i moderuar krkonte prej sulltanit nj vilajet t vetm me autonomi t kufizuar, kurse krahu radikal krkonte me nj ton paralajmrues krijimin e vilajetit shqiptar me autonomi t gjer. Radikalt krkonin edhe formimin e nj qeverie t prkohshme, dika q i dukej e pamundur krahu t moderuar (K. Frashri, 1984: 284-285; 1997: 372). Pas dorzimit t Ulqinit dhe shpalljes s qeveris shqiptare, ushtrit osmane e shtypn Lidhjen dhe arrestuan shum prej krerve t saj. Megjithat, Lidhja e Prizrenit mbeti si pik referimi e politiks kombtare shqiptare.
A jan shqiptart subjekt politik?
Shqiptart shpalln pavarsin nga Perandoria Osmane, por shtetet ballkanike dhe Fuqit e Mdha e reduktuan shtetin shqiptar n nj hinterland pr t mbrojtur portet e Adriatikut e t Jonit. Coptimi i trojeve etnike solli problemin e qensimit t kombit shqiptar si subjekt politik. Karl Shmiti thot q nj popull t ekzistoj n sfern politike duhet q ai t jet i aft, qoft n rrethana t skajshme, ta bj vet dallimin midis miqve dhe armiqve: ather kur ai nuk e ka m kapacitetin ose vullnetin ta bj kt dallim, ai pushon s ekzistuari politikisht (Schmitt, 1996: 49). Mund t mendohet se pr shqiptart nn pushtim nuk do t kishte dyshime n prcaktimin e armikut, me t cilin n rastin e skajshm do t shkohej n konflikt, por kjo nuk mund t merret gjithmon si e dhn. P.sh. elita politike shqiptare n ish-Jugosllavi gjat shprbrjes s federats tregoi pavendosmri n prcaktimin e qart t krkess politike s cilt shqiptart do ti prmbaheshin me do kusht. Ukshin Hoti pak m von do t shkruante:
Partit politike n Kosov i artikulonin qllimet politike kryesisht prmes shprehjeve n kondicional: n qoft se, nse dhe po qe se...ather. n qoft se p.sh. do t ruhet integriteti territorial i Jugosllavis, ather do t luftohet pr nj republik t barabart sovrane n Jugosllavi; n qoft se do t lejohej prishja e kufijve t brendshm, ather do t luftohet pr nj republik shqiptare n Jugosllavi, e nse nuk do t ket Jugosllavi, ather do t ket Shqipri edhe pr shqiptart n Kosov! Fort bukur! Mirpo pr cilin opsion duhet luftohet? (Hoti, 1996: 142; kursivi yn).
Ajo q do t thot Hoti sht se shqiptart nuk po vepronin si subjekt politik, si nj kolektiv, por po prshtateshin ndaj rregullimeve institucionale q i prcaktonin subjektet e tjera politike. Edhe pas lufts s viteve 1998-1999, elita politike shqiptare n Kosov duket se republikn e pret dhurat nga t tjert, Beogradi dhe faktort ndrkombtar, kur dihet se i pari kurr nuk do t pranoj vullnetarisht t heq dor nga Kosova dhe se faktort ndrkombtar do t detyrohen ksisoj t marrin parasysh vullnetin e tij. Adem Demai qysh n fillimet e viteve 1990 paralajmronte: Bota sheh a jan m t gatshm shqiptart t flijohen pr lirin e tyre, apo serbt pr ti mbajtur t okupuar kta dhe po shohim se m t vendosur jan serbt (cituar nga Baleta, 1995: 7). Megjithse u betuan e u strbetuan se statusin e Kosovs do ta vendosnin brenda vitit 2006, ndrkombtart e shtyn vendimin dhe nuk ka asnj siguri se nuk do ta shtyjn prsri. Ministri i jashtm i Serbis kt shtyrje e brohoriti si fitore pr Serbin. A ka ndonj fuqi politike n Kosov q ta brohoras si fitore t shqiptarve?
A e ka ndihmuar shteti shqiptar subjektifikimin politik t kombit? Nga vet pozita e dobt, pr pjesn m t madhe t ekzistencs s vet, Shqipria e ka patur t pamundur ti deklaronte shtetet fqinje armiq konvencional t shqiptarve, sipas termit t Shmitit (Slomp, 2005: 508-509). Ruajtja me do kusht e paqes me fqinjt sht par si kusht themelor pr ruajtjen dhe fuqizimin e shtetit shqiptar, m mnyr q kur t vinte asti i prshtatshm, ky i fundit t vepronte si subjekt pr zgjidhjen e shtjes shqiptare, ashtu si shteti i Piemontit ndihmoi pr bashkimin e Italis. M qart kt argument e ka paraqitur Mitat Frashri m 1921, n trajtn e disa tezave:
1. Kosova asht tok shqiptare.
2. Kosova nuk e shpton Shqipnin, Shqipnia e shpton Kosovn.
3. Pra, ne dim me shptue Kosovn, duhet ma par me forcue Shqipnin, se anija do nji hu q t lidhet.
4. Pr me forcue Shqipnin duhet q t ket paqe.
5. Pr me pas paqe, duhet me jetue mir me fqinjt.
6. E shoh nj pun kriminale me u dhan kosovaret shpres t kot dhe me i marr n qaf.
7. Duhet me i bind kosovart si me jetue urt e me ruejt interesat e tyre n rrug t nomit [ligjit] (M. Frashri, 1997: 279-280).
Mirpo shteti shqiptar deri tani nuk ka qen n gjendje ta luaj rolin e Piemontit dhe pr kt sht kujdesur politika e fqinjve tan, t cilt nse nuk bien n nj mendje mbi ndarjen e Shqipris, ishin n nj mendje q shteti shqiptar duhet mbajtur prher i dobt. Nse Mitat Frashri ishte i sinqert n shpresn e tij se Shqipria nj dit do t vepronte si subjekt politik shqiptar, tezat e tij u morn dhe u prdorn pikrisht prej atyre q krkojn tia mohojn kt rol Shqipris dhe q pr miq t shqiptarve kan deklaruar fqinjt, qoft edhe me an t parulls rruga e Shqipris pr n Evrop kalon nga Athina, apo Milloshevii si di t bj luftn, bn edhe paqen, ose ata q jan mjaftuar vetm me nj hapsir demokratike pr shqiptart n Ballkan. Prandaj Ukshin Hoti u thot shqiptarve t Kosovs q ti heqin shpresat nga shteti am: ...ne shqiptart e Kosovs, q dikur e kemi luajtur rolin e dors s par n themelimin e shtetit shqiptar, tani iniciativn pr bashkim ua kemi ln atyre t cilve u mbetet q fillimisht t modernizohen, ndrsa n ndonj t ardhme edhe t bashkohemi! (Hoti, 1996: 197). Ndrsa Hysamedin Feraj shkon m tej kur u thot shqiptarve n Kosov t supozojn se Shqipria nuk ekziston fare si shtet: ka do t bnte Kosova sikur t mos ekzistonte shteti shqiptar? A do t pranonte t jetonte nn sundimin serb, apo do t prpiqej pr fitimin e pavarsis politike? (Feraj, 1997: 115). Megjithat, nse ndiqet kjo logjik duhet
kujdes nga kurthi i t quajturit t Kosovs nj subjekt tjetr joshqiptar. Rexhep Qosja ka shkruar se tentativat pr krijimin e nj kombi kosovar kan ndikime shprbrse ndaj identitetit t kombit shqiptar. Kosovarizmi zvendson shqiptarizmin duke qen rrjedhimisht, ideologji kundrhistorike me t ciln do t mposhtej prgjithmon ideja q e ka lvizur historin e popullit shqiptar prej Lidhjes s Prizrenit e kndej: ideja e bashkimit kombtar (Qosja, 2006). N fakt, sht Kosova ajo q gjat shek. XX e ka marr prsipr prfaqsimin si subjekt t kombit: ...historia na ka treguar se Kosova tregoi pathyeshmrin e kombit shqiptar, i shrben si mur mbrojtjeje shtetit shqiptar nga rreziku serb, po i shrben kombit shqiptar si ushtar pararoj dhe si kundrpesh ndaj krcnimit t shovinizmit grek (Baleta, 1995: 21).
Politikn zyrtare t Shqipris gjat komunizmit mund ta karakterizojm me termat e Karl Shmitit si nj revolucionar global q luftonte pr idealet abstrakte te revolucionit proletar botror dhe q tek kapitalistt dhe revizionistt e t gjitha ngjyrave shihte armiq absolut (Slomp, 2005: 512). Brenda vendit ishte krijuar psikologjia masive se e gjith bota ishte armiqsore ndaj shqiptarve dhe n kt mnyr enverizmi u hiqte shqiptarve aftsin pr t dalluar miqt nga armiqt. Pas rnies s komunizmit, elita politike thekson vazhdimisht se Shqipria nuk ka armiq dhe parulln t gjith jan armiq e ka zvendsuar me parullat nuk kemi armiq, apo gjith botn i kemi miq. Ndikimi i ktyre parrullave n psikologjin masive sht po ai i enverizmit, sepse shqiptarve u mpihet aftsia pr t dalluar miqt nga armiqt (Feraj, 1999). Prandaj, n Shqiprin e sotme kemi munges t politiks, sepse sht hequr dor nga kategorit klasike t politiks: miku, armiku, sovraniteti, interesi kombtar, reciprociteti, agjent n shrbim t t huajit, etj. (Feraj, 2003: 9-13). Sfera publike sht zvendsuar nga ajo private, me politikant q ndjekin interesat vetjake, ato t pasuesve t tyre, apo t vendeve fqinj, por jo interesat kombtare. Hysamedin Feraj thot:
Problemi i Shqipris nuk sht se ka shum politik, po se nuk ka fare politik. Po ashtu thuhet se n Shqipri duhet ndrtuar shoqria civile, ndrsa problemi i Shqipris sht ndrtimi i shoqris politike. Problemi i Shqipris sht se ka vetm shoqri civile, sfer t privates, por nuk ka shoqri politike. Sigurisht duke mos pas shoqri politike edhe shoqria civile nuk sht mirfilli civile. Por problemi madhor i Shqipris sht ndrtimi i shoqris politike dhe jo i shoqris civile. Pa ndrtimin e nj shoqrie politike, Shqipria nuk mund t dal nga kriza e saj totale (po aty: 19-20).
Ktu sht vendi t ngrem pyetjen se duhet t bjm, ose me fjalt e Ukshin Hotit, ka mund t bhet q shqiptart t jen subjekt politik ndrkombtar dhe jo vetm objekt? (Hoti, 1996: 261). Prgjigja sht se duhet t rizbulojm miqt dhe armiqt tan. Shqiptart kudo ku ndodhen, n Shqipri, Kosov, Ish-Republik Jugosllave t Maqedonis (IRJM), Mal t Zi, Greqi e diaspor duhet t binden se armiqt i shohin ata si kolektiv dhe pr tu mbrojtur sa m mir duhet edhe ata t veprojn si kolektiv. Kjo do t thot se miqt e shqiptarve n radh t par jan vet shqiptart. Me fuqizimin e faktorit shqiptar, pavarsisht ndarjeve shtetrore, krahinore, fetare e gjeografike, shqiptart do t gjejn miq ndrkombtar. Pa i bindur faktort ndrkombtar se kombi shqiptar sht faktor pa t cilin nuk mund t realizohen interesat gjeopolitike n Ballkan e m gjer, nuk mund t bjm miq ndr faktort ndrkombtar.
Duhet t pyesim veten do t thot t jesh shqiptar? n rrethanat e sotme. Prgjigja duhet t jepet jo thjesht me an t miteve t s shkuars, as me an t ndonj abstraksioni filozofik, por kryesisht nisur nga rrethanat ekzistenciale n t cilat gjendet kombi tani. Cili sht shqiptar? ishte nj pyetje vendimtare n vitet 1912-1913, ather kur caktoheshin kufijt e shtetit shqiptar. Ishte pyetje q prcaktonte jetn dhe vdekjen. Ishte pyetje q n jug t Shqipris e bnte Komisioni Ndrkombtar: A duhej marr pr baz gjuha, si donin nacionalistt shqiptar, apo feja, si donin grekt? Nj pyetje e till shtrohet edhe sot: A jan homogjent shqiptar apo grek?, A jan himariott shqiptar apo grek?, A jan eshtrat e zhvarrosura n Kosin t grave dhe fmijve shqiptar apo t ushtarve grek?. Nga prgjigjet e ktyre pyetjeve varet shumka. Nuk jan thjesht shtje individuale apo t t drejtave t njeriut, por t kolektivit t quajtur shqiptar. N mnyr t ngjashme kur ambasadort grek n Tiran deklarojn me cinizm se prve atyre n Alpet e Veriut, t gjith shqiptart jan me prejardhje helene dhe se duhet t kthehen sa m par n etnin dhe fen e t parve, apo se amt nuk u przun nga trojet e tyre, por ikn vet, nuk sht thjesht shtje e mohimit dhe e mbrojtjes s vrtets, por nj sulm, nj qndrim armiqsor i nj kolektivi tjetr kundr shqiptarve. Ashtu sikundr edhe ligji grek i lufts me Shqiprin nuk sht nj anakronizm apo i drejtuar vetm kundr amve, por pjes thelbsore e sulmit kundrshqiptar.
Le ti braktisim iluzionet: kemi apo nuk kemi interes t quhemi shqiptar, t tjert na shohin si t till, si nj kolektiv. Ata na llogarisin si kolektiv edhe kur veprojn kundr nj pjese prej nesh dhe ne duhet t reagojm si kolektiv q t kemi sukses. Spastrimi etnik n Kosov u drejtua kundr shqiptarve. N vend q t krkonin falje pr krimet e prbindshme dhe tu prgjroheshin shqiptarve pr sigurin e pakics serbe n Kosov, serbt me arroganc krekosen se kan n dor elsin e statusit dhe jan n sulm pr t rifituar at q humbn. Me an t ekstraterritorialitetit t manastireve dhe komunave te reja strategjike me shumic serbe q po krijohen po prgatitet boshnjakzimi i Kosovs. Shqiptart duhet t shikojn se si po shkon shtet-formimi n Bosnj-Hercegovin, t pyesin nse mund t quhet ajo nj shtet sovran dhe pastaj t vendosin nse sht ajo trajt sovraniteti q dshirojn pr Kosovn. Kushtetuta e vjetr e IRJM, prej s cils sllavomaqedonasit hoqn dor vetm nn krcnimin e armve t UK, i trajtonte shqiptart si pakic etnike. Nse partit shqiptare n IRJM do t vazhdojn t jen armiq t njra-tjetrs, ather pozita faktike e shqiptarve n at shtet do t mbes ajo e qytetarve t dors s dyt. Greqia ndrsa ua mohon shtetsin greke amve ua dhuron me bujari atyre q shpreson se do t jen kolon e pest n Shqipri. Shqiptart q shpallen grek ta ken t qart se qoft edhe pasivisht, thjesht si numr, po i shrbejn shovinizmit grek. Nse nj pjes e popullats shpall se nuk e njeh armikun, ather ata rreshtohen prkrah tij (Schmitt, 1996: 51).
N kto rrethana ekzistenciale pr kombin, atyre q qahen pr munges t nj programi t shtjelluar kombtar, duhet tu prsrisim fjalt e Abdi Balets: Programi i shqiptarve sht me dy fjal: kemi programin e Lidhjes s Prizrenit (Kabashi & Baleta, 2005: 39). Programi sht bashkim, organizim dhe mobilizim i t gjith shqiptarve q t japin ndihmesn e tyre n forma t ndryshme dhe n ball t ndryshm kundr armiqve. T mos mendojm se po shpallm se nuk kemi armiq, kjo ka pr ti shkurajuar ata: Do t ishte qesharake t besosh se nj popull i pambrojtur ka ve miq dhe nj llogaritje e mendur t supozosh se ndoshta armiku mund t mallngjehet nga mungesa e qndress (Schmitt, 1996: 53).
* Master Shkenca Politike dhe Administrim Publik
Pedagog ne Universitetin e Tiranes dhe ne Universitetin Europian te Tiranes
Burimet:
Baleta, A. (1995) Shqiptart prball shovinizmit serbo-grek. Tiran: Koha.
Feraj, H. (1997) Pavarsia sht e shenjt. Tiran: Koha.
Feraj, H. (1998) Skic e mendimit politik shqiptar. Tiran: Koha.
Feraj, H. (1999) Kadare krcnon shqiptart. Gazeta Rimkmbja. Tiran, 09.03.1999.
Feraj, H. (2003). Kriza e prkryer e Shqipris. Tiran: Eurorilindja.
Frashri, K. (1984) Abbdyl Frashri. Tiran: 8 Nntori.
Frashri, K. (1997) Lidhja shqiptare e Prizrenit (1878-1881). Tiran: Toena.
Frashri, M. (1997) Kthimi i Mitat Frashrit. Tiran: Phoenix.
Frashri, S. (2000) Kush e prish paqen n Ballkan: Publicistika e Sami Frashrit turqisht. Pej: Dukagjini.
Hoti, U. (1996) Filozofia politike e shtjes shqiptare. Prishtin.
Kabashi, B. & Baleta, A. (2005) Vetm nacionalizmi e shpton kombin shqiptar. Tiran: Rimkmbja.
Lazar, N. C. (2006) Must Exceptionalism Prove the rule? An Angle on Emergency Government in the History of Political Thought. Politics & Society, 34 (2): 245-275.
Malcolm, N. (1998) Kosovo: A Short History. New York: New York University Press.
Myzyri, H. (red.). (1994) Historia e popullit shqiptar. Tiran: Shtpia Botuese e Librit Shkollor.
Omari, L. & Luarasi, A. (red.). (1997) Historia e shtetit dhe e s drejts. Tiran: Luarasi.
Pollo, S. & Pulaha, S. (red.). (1978) Akte t Rilindjes Kombtare Shqiptare 1878-1912. Tiran: Instituti i Historis i Akademis s Shkencave t RPS t Shqipris.
Qosja, R. (2006) Identiteti shqiptar dhe identiteti kosovar. Gazeta Korrieri. Tiran, 07.02.2006.
Schmitt, C. (1996) The Concept of the Political. Chicago, London: The University of Chicago Press.
Schmitt, C. (2005) Political Theology: Four Chapters on the Concept of the Sovereignty. Chicago, London: The University of Chicago Press.
Skndi, S. (2000) Zgjimi kombtar shqiptar 1978-1912. Tiran: Phoenix & Shtpia e Librit dhe e Komunikimit.
Slomp, G. (2005) The Theory of the Partisan: Carl Schmitts Neglected Legacy. History of Political Thought, 26 (3): 502-519.
Shpuza, G. (2000) Kuvendime pr historin kombtare. Tiran: Dituria.
Valk, F. V. (2002) Decisions, Decisions: Carl Schmitt on Friends and Political Will. Rockfeller College Review, 1 (2): 38-52.