Behar Gjoka Martin Camaj shpetimtari i gegnishtes
Camaj mund te quhet rilindasi i fundit. Ai mori gjithccedilka te ligjerimit letrar ne gegnisht dhe arberisht qe ishte prodhuar perpara tij dhe ne kushtet e ndalimit te ketyre dy varianteve ne kushtet e vetmise ai arriti te vertetoje se ata vazhdojne te jene funksionale vazhdojne te jene pjese e diversitetit gjuhesorhellip Kjo eshte veccedilse nje prej linjave qe zhvillohen ne librin me te ri studimor te studiuesit Behar Gjoka i cili per pak dite del ne qarkullim me rastin e 85-vjetorit te lindjes se Martin Camajt. Gjoka thote se libri i tij i ri studimor me titull Rikthimi i Martin Camajt ku eshte vene ne fokus gjithe krijimtaria e tij letrare ne poezi proze e dramaturgji eshte fryt i nje pune 7-vjeccedilare se ciles i eshte kushtuar me plot pasion.
Ne kete interviste studiuesi Gjoka zbulon pak prej dy linjave te ketij libri ato qe lidhen me gegnishten e Martin Camajt dhe modernitetin qe e sundon vepren e tij letrarehellip
Kur permendim Camajn nje prej veccedilorive te krijimtarise se tij qe na vjen me shpesh ndermend eshte gegnishtja. Sipas jush pse levroi vetem gegnishten gjate gjithe krijimtarise se tij letrare
Per disa arsye mendoj. Jo vetem per tu shprehur me lehte nepermjet saj por prej vetedijes se gegnishtja ishte varianti i pare i historise se shkrimit te shqipes. Camaj ishte i vetedijshem gjithashtu se ky variant kishte krijuar nje tradite te levrimit te poezise me Mjeden Fishten Shiroken Migjenin Koliqinhellip dhe e quante nje beteje personale per te vertetuar se varianti letrar i gegnishtes nuk ka gjasa te vdese.
Ne fakt krijimtaria e tij e verteton katerciperisht kete aspirate dhe mision te krijuesit dhe shkrimtarit. Te krijuesit poet prozator dramaturg pra i te gjitha zhanreve e gjinive letrare por edhe te shkencetarit sepse gramatika e gegnishtes punimi i disertacionit per Mesharin e Buzukut e nje sere punimesh te tjera jane trajtesa qe e vendosin gegnishten ne qender te ligjerimit te shqipes jo si kundervenie por si ligjerim jo si atakim por si nje rruge normale e koinese se gegnishtes.
Perveccedilse kaq merita e Camajt eshte se ai si askush ne letersine shqipe futi ne tekstet e tij edhe arberishten. Ka faqe te romanit Karpa qe jane shkruar me kete koine. Po ashtu novelat Shkundellima dhe Fshati me shtate gjuhe qe e marrin motivin nga jeta e arberesheve shperfaqin perkujdesin e Camajt per arberishten.
Pra ne kuptimin gjuhesor Camaj eshte rilindasi i fundit qe mori gjithccedilka te ligjerimit letrar ne gegnisht dhe arberisht qe ishte prodhuar perpara tij dhe ne kushtet e ndalimit te ketyre dy varianteve ne kushtet e vetmise ai arriti te vertetoje se keto dy variante vazhdojne te jene funksionale vazhdojne te jene pjese e diversitetit gjuhesor. Camaj me krijimtarine e tij letrare me shqyrtimet e tij shkencore e gjuhesore e mbajti te ndezur kandilin e ligjerimit te gegnishtes si askush nga shkrimtaret bashkekohore.
Ccedilemer mund ti veme kesaj perpjekjeje te Camajt ne kushtet kur shqipja zyrtare po synonte te njehsohej me shqipen letrare
Do ta quaja nje akt shpetimtar per gegnishten madje edhe per shqipen. Sipas meje do te mjaftonte ky akt per te vertetuar rolin dhe arritjet e shkrimtarise se Martin Camajt si nje deshmi e shkrimit letrar si gjuhe e letersise dhe gjuha e autorit e ndryshme nga zyrtariteti unifikues qe ne pjesen me te madhe e sterilizoi ligjerimin e shqipes. Ne kete kuptim Camaj shpetoi nderin e humbur te akademikeve te shkrimtareve qe e bene kompromisin e panevojshem te perzierjes se gjuhes zyrtare me gjuhen e letersise. Liria e Camajt sidomos ne ligjerimin e gegnishtes dhe arberishtes eshte modeli i mbijeteses se intelektualit eshte modeli i krijuesit qe i le pas shpine kompromiset eshte modeli i luftetarit qe pa zhurme le monumente per kulturenhellip
E keni vleresuar Camajn si shkrimtarin me modern te letersise shqipehellip Pse
Nese Camajn per nje moment mund ta tejkalonim per shkak te arkaizmit te gjuhes si ligjerues dalezot i gegnishtes dhe arberishtes ne kuptimin letrar modernia e tij eshte e patejkalueshme. Eumlshte shenje para se ciles nuk mjafton ta lexosh e rilexosh nuk mjafton ta interpretosh e shqyrtosh ne te gjitha hallkat. Do te duhet me se pari ta perjetosh si deshmi e eksperimentit te panderprere. Ne poezi te Camaj gjejme fillimin klasik te shprehjes. Por rrugetimi i tij ne poezi kulmon me vellimet Nema Buelli dhe Palimpsest qe ne fakt ne letrat shqipe nuk jane shkruar ende nga askush tjeter por qe per nga shenjezimet artistike perqaset me tekstet poetike te Borhesit Montales Ungaretit Eliotit etjhellip pra eshte ne rezonim me shkrimin poetik te perbotshem. Nga ana tjeter modernia e Camajt na zbulohet edhe ne sinkretiken letrare ku sipas mendimit tim perfshihet Djella dhe Dranja ku kemi gershetim te poezise me prozen te vargut me rrefimin te epizmit me lirizmin por Dranja nga lexuesit dhe studiuesit jo rastesisht emertohet si kryevepra e Martin Camajt. Ky tekst ne menyren e shkrimit eshte proze ne frazen muzikore eshte madrigal ne ritmin e frazes eshte poezi eshte proze eshte muzike eshte gjithccedilka. Pra eshte tekst fund e krye modern. Modernia ne krijimtarine ne proze te Camajt na shperfaqet edhe ne novelat e tij por po kaq edhe ne dy romanet fondamentale te letersise shqipe Karpa nje roman fantastik qe e ka modernen ne strukture dhe ne kompozim si dhe Rrathet nje roman qe te fanit rrathet dantesk te ferrit. Megjithate moderniteti i krijimtarise letrare te Camajt shperfaqet po kaq fuqishem edhe ne dramaturgji. Do te mjaftonte Loje masdreke dhe Kandili argjandit per te prekur mjeshterine tashme dramatike te shkrimtarit. Pra Camaj beri revolucion me variantin letrar te gegnishtes por nga ana tjeter eksperimenti qe kreu ai ne letersi eshte shenja me e qarte e modernitetit e udhetimit qe ka nisur dhe do te beje per shume mote vepra letrare e Martin Camajt qe sa ccedilka shenjen shqiptare aq ka shenjen universale. Camajn nese nuk e duam le ta lexojme sepse ai na fal pafundesisht art magji eksperimenthellip Aq duhet te beje nje shkrimtar.
d.b/GSH/BalkanWeb
Ne kete interviste studiuesi Gjoka zbulon pak prej dy linjave te ketij libri ato qe lidhen me gegnishten e Martin Camajt dhe modernitetin qe e sundon vepren e tij letrarehellip
Kur permendim Camajn nje prej veccedilorive te krijimtarise se tij qe na vjen me shpesh ndermend eshte gegnishtja. Sipas jush pse levroi vetem gegnishten gjate gjithe krijimtarise se tij letrare
Per disa arsye mendoj. Jo vetem per tu shprehur me lehte nepermjet saj por prej vetedijes se gegnishtja ishte varianti i pare i historise se shkrimit te shqipes. Camaj ishte i vetedijshem gjithashtu se ky variant kishte krijuar nje tradite te levrimit te poezise me Mjeden Fishten Shiroken Migjenin Koliqinhellip dhe e quante nje beteje personale per te vertetuar se varianti letrar i gegnishtes nuk ka gjasa te vdese.
Ne fakt krijimtaria e tij e verteton katerciperisht kete aspirate dhe mision te krijuesit dhe shkrimtarit. Te krijuesit poet prozator dramaturg pra i te gjitha zhanreve e gjinive letrare por edhe te shkencetarit sepse gramatika e gegnishtes punimi i disertacionit per Mesharin e Buzukut e nje sere punimesh te tjera jane trajtesa qe e vendosin gegnishten ne qender te ligjerimit te shqipes jo si kundervenie por si ligjerim jo si atakim por si nje rruge normale e koinese se gegnishtes.
Perveccedilse kaq merita e Camajt eshte se ai si askush ne letersine shqipe futi ne tekstet e tij edhe arberishten. Ka faqe te romanit Karpa qe jane shkruar me kete koine. Po ashtu novelat Shkundellima dhe Fshati me shtate gjuhe qe e marrin motivin nga jeta e arberesheve shperfaqin perkujdesin e Camajt per arberishten.
Pra ne kuptimin gjuhesor Camaj eshte rilindasi i fundit qe mori gjithccedilka te ligjerimit letrar ne gegnisht dhe arberisht qe ishte prodhuar perpara tij dhe ne kushtet e ndalimit te ketyre dy varianteve ne kushtet e vetmise ai arriti te vertetoje se keto dy variante vazhdojne te jene funksionale vazhdojne te jene pjese e diversitetit gjuhesor. Camaj me krijimtarine e tij letrare me shqyrtimet e tij shkencore e gjuhesore e mbajti te ndezur kandilin e ligjerimit te gegnishtes si askush nga shkrimtaret bashkekohore.
Ccedilemer mund ti veme kesaj perpjekjeje te Camajt ne kushtet kur shqipja zyrtare po synonte te njehsohej me shqipen letrare
Do ta quaja nje akt shpetimtar per gegnishten madje edhe per shqipen. Sipas meje do te mjaftonte ky akt per te vertetuar rolin dhe arritjet e shkrimtarise se Martin Camajt si nje deshmi e shkrimit letrar si gjuhe e letersise dhe gjuha e autorit e ndryshme nga zyrtariteti unifikues qe ne pjesen me te madhe e sterilizoi ligjerimin e shqipes. Ne kete kuptim Camaj shpetoi nderin e humbur te akademikeve te shkrimtareve qe e bene kompromisin e panevojshem te perzierjes se gjuhes zyrtare me gjuhen e letersise. Liria e Camajt sidomos ne ligjerimin e gegnishtes dhe arberishtes eshte modeli i mbijeteses se intelektualit eshte modeli i krijuesit qe i le pas shpine kompromiset eshte modeli i luftetarit qe pa zhurme le monumente per kulturenhellip
E keni vleresuar Camajn si shkrimtarin me modern te letersise shqipehellip Pse
Nese Camajn per nje moment mund ta tejkalonim per shkak te arkaizmit te gjuhes si ligjerues dalezot i gegnishtes dhe arberishtes ne kuptimin letrar modernia e tij eshte e patejkalueshme. Eumlshte shenje para se ciles nuk mjafton ta lexosh e rilexosh nuk mjafton ta interpretosh e shqyrtosh ne te gjitha hallkat. Do te duhet me se pari ta perjetosh si deshmi e eksperimentit te panderprere. Ne poezi te Camaj gjejme fillimin klasik te shprehjes. Por rrugetimi i tij ne poezi kulmon me vellimet Nema Buelli dhe Palimpsest qe ne fakt ne letrat shqipe nuk jane shkruar ende nga askush tjeter por qe per nga shenjezimet artistike perqaset me tekstet poetike te Borhesit Montales Ungaretit Eliotit etjhellip pra eshte ne rezonim me shkrimin poetik te perbotshem. Nga ana tjeter modernia e Camajt na zbulohet edhe ne sinkretiken letrare ku sipas mendimit tim perfshihet Djella dhe Dranja ku kemi gershetim te poezise me prozen te vargut me rrefimin te epizmit me lirizmin por Dranja nga lexuesit dhe studiuesit jo rastesisht emertohet si kryevepra e Martin Camajt. Ky tekst ne menyren e shkrimit eshte proze ne frazen muzikore eshte madrigal ne ritmin e frazes eshte poezi eshte proze eshte muzike eshte gjithccedilka. Pra eshte tekst fund e krye modern. Modernia ne krijimtarine ne proze te Camajt na shperfaqet edhe ne novelat e tij por po kaq edhe ne dy romanet fondamentale te letersise shqipe Karpa nje roman fantastik qe e ka modernen ne strukture dhe ne kompozim si dhe Rrathet nje roman qe te fanit rrathet dantesk te ferrit. Megjithate moderniteti i krijimtarise letrare te Camajt shperfaqet po kaq fuqishem edhe ne dramaturgji. Do te mjaftonte Loje masdreke dhe Kandili argjandit per te prekur mjeshterine tashme dramatike te shkrimtarit. Pra Camaj beri revolucion me variantin letrar te gegnishtes por nga ana tjeter eksperimenti qe kreu ai ne letersi eshte shenja me e qarte e modernitetit e udhetimit qe ka nisur dhe do te beje per shume mote vepra letrare e Martin Camajt qe sa ccedilka shenjen shqiptare aq ka shenjen universale. Camajn nese nuk e duam le ta lexojme sepse ai na fal pafundesisht art magji eksperimenthellip Aq duhet te beje nje shkrimtar.
d.b/GSH/BalkanWeb