Brenda Ceco-s, burgut të famshëm në Salvador, ku mbahen mbyllur vrasësit më të pamëshirshëm.

Rrezet e diellit derdhen në ndërtesën hangar. Një tavan i lartë dhe dysheme e lëmuar japin pamjen e një stacioni hekurudhor ose hangari aeroplani. Por ajri është ende edhe intensivisht klaustrofobik. Poshtë anëve të gjata të sallës janë kafaze të mëdha të ndërtuara, secili me dhjetëra burra që të shikojnë nga jashtë. Ky është Cecot – Qendra e Mbajtjes së Terrorizmit në El Salvador – dhe burrat njihen si “më të këqijtë e më të këqijve”.

Vrasës masiv, tregtarë droge dhe gangsterë, ata akuzohen se dikur kishin mbajtur peng El Salvadorin, duke e mbajtur kombin me frikë teksa sundonin qytetet dhe rrugët. Sot, atyre u është hequr liria, ndikimi dhe individualiteti. Dhe ata nuk do të mund t’i marrin më kurrë ato.

Secili vesh një bluzë të thjeshtë të bardhë dhe pantallona të shkurtra. Disa kanë çorape dhe sandale të bardha. Kokat e tyre janë rruar dhe disa kanë tatuazhe që mbulojnë fytyrën. Shumë qëndrojnë të sigurt, madje edhe sfidues, me krahë të kryqëzuar pak metra nga hekurat nga dyshemeja deri në tavan, duke u përpjekur të na shikojnë më mirë. Të tjerë ulen këmbëkryq dhe të palëvizshëm në krevat metalike me katër nivele që rreshtojnë qelitë. Dhe të tjerë janë mbrapa, duke parë poshtë ose larg nesh, me maska ​​​​për fytyrën, sikur duan të shmangin shikimin në kamera ose të na kapin sytë, pothuajse të turpëruar.

Ne jemi të vetmit të huaj këtu, të cilëve u është dhënë akses ekskluziv dhe një turne private si organizata e parë e madhe e lajmeve në SHBA e lejuar brenda Cecot në fund të muajit të kaluar. I hapur më pak se dy vjet më parë, ai është tashmë një tipar ikonik i “El Salvadorit të ri” të Presidentit Nayib Bukele. Nën sundimin e tij të fortë, kombi i Amerikës Qendrore është transformuar. Dikur “kryeqyteti i vrasjeve” i botës, tani është shumë më i sigurt dhe jeta familjare dhe bizneset janë kthyer në rrugë. Por pastrimi i pamëshirshëm i atyre rrugëve dhe trajtimi i pamëshirshëm i anëtarëve të bandave kanë shkaktuar zemërim dhe shqetësim në mesin e organizatave të të drejtave të njeriut, të cilat e kanë dënuar Cecot si çnjerëzor dhe të papranueshëm.

Trajtimi me zemër të ashpër ndaj burrave shfaqet plotësisht në të gjithë Cecot. Secila nga më shumë se dy duzina qelitë grupore që shohim në Sektorin 4 janë ndërtuar për të mbajtur rreth 80 të burgosur. Mobiljet e vetme janë kokat metalike me nivele, pa çarçafë, jastëkë apo dyshekë. Ka një tualet të hapur, një legen çimentoje dhe një kovë plastike për larje dhe një enë të madhe për ujë të pijshëm. Qelitë janë jashtëzakonisht të pastra – një kontrast i qëllimshëm dhe i thellë me burgjet e zymta dhe të mjera të së kaluarës së El Salvadorit.

Burrat janë brenda këtyre qelive për 23 orë e gjysmë në ditë. Ata nuk punojnë. Atyre nuk u lejohen libra ose një kuvertë me letra ose letra nga shtëpia. Pjatat e ushqimit grumbullohen jashtë qelive gjatë vakteve dhe tërhiqen nëpër hekura. Asnjë mish nuk shërbehet kurrë. Pushimi ditor 30-minutësh është thjesht largimi nga qelia për në korridorin qendror për ushtrime në grup ose lexime të Biblës.

Këtu nuk ka asnjë privatësi, asnjë gjurmë rehatie. Gardianët e armatosur të maskuar ofrojnë mbikëqyrje të vazhdueshme dhe zyrtarët e burgut thonë se dritat janë ndezur 24/7. Ekziston një qetësi e tmerrshme ndërsa shikimet e zbrazëta të të burgosurve ndeshen me vështrimin tonë kureshtar. Ka një zbrazëti në disa prej syve të tyre, një boshllëk shqetësues që sugjeron se shpirtrat e tyre janë larguar, duke lënë pas vetëm guaska.

Privimi është i qëllimshëm, një largim nga kohërat e para-Bukele kur thuhej se të burgosurit hanin më mirë se civilët.

“Tani, këtu, ajo që ata marrin për mëngjes janë fasule, djathë ose një përzierje orizi dhe fasule, ndoshta delli dhe një filxhan kafe ose atole (një pije me bazë misri),” thotë drejtori i Cecot, Belarmino García, si ai na tregon përreth.

“Për drekë, është oriz, makarona dhe një pije. Darka është e njëjtë me mëngjesin. Mishi nuk ekziston këtu, pula nuk ekziston këtu, menutë speciale nuk ekzistojnë për askënd.”

Jashtë luftës, nuk ka dënim me vdekje në El Salvador, por gjithashtu nuk ka asnjë qëllim që këta njerëz të lirohen ndonjëherë. Gustavo Villatoro, ministri i sigurisë publike i El Salvadorit, ofron një vlerësim të hapur të qasjes së qeverisë ndaj anëtarëve të bandave.

“Ne besojmë në rehabilitimin, por vetëm për kriminelët e zakonshëm,” thotë ai, duke bërë dallimin midis të ashtuquajturve “bashkëpunëtorë” të bandës dhe anëtarëve të bandës.

“Dikush që çdo ditë vriste njerëz, çdo ditë përdhunonte vajzat tona, si mund t’ua ndryshoni mendjen? Ne nuk jemi budallenj”, shton ai.

“Në SHBA, imagjinoni një vrasës serial në shtetin tuaj, në komunitetin tuaj të lirohet nga një gjykatës … si do të ndiheshit si qytetar? Ne nuk kemi fakte që dikush mund të ndryshojë mendje nga një vrasës serial… dhe ne kemi më shumë se 40,000 vrasës serialë në El Salvador – anëtarë të këtyre organizatave të bandave,” thotë ai.

Ne kërkojmë të flasim me një të burgosur dhe zyrtarët e burgut largojnë 41-vjeçarin Marvin Vásquez nga një qeli grupi. Udhëheqësi i vetë-pranuar i klikës MS-13 thotë se është i gatshëm të flasë me ne, qoftë edhe vetëm për të dekurajuar të rinjtë që të ndjekin rrugët e tij. E takojmë të ulur tashmë në një karrige në një korridor anësor me mure betoni, larg syve të të burgosurve të tjerë. Duart dhe kyçet e tij janë të lidhura me pranga, ndërsa dy roje – me pajisje luftarake kokë te këmbët – qëndrojnë mbi të, përballë njëri-tjetrit.

Vásquez thotë se është rritur në Los Anxhelos dhe flet në anglisht të përsosur me një besim të qetë. Ai rrëfen jetën që e çoi këtu me një lehtësi që përgënjeshtron brutalitetin e fjalëve të tij.

“Disa njerëz donin të ishin avokatë, policë, ushtarë,” na thotë ai. “Doja të bëhesha një gangbanger. Dhe doja të realizoja gjithçka që kisha në mendje. Dhe deri në këtë kohë, mendoj se kam arritur gjithçka që kam dashur të realizoj.” Vásquez, i cili ishte burgosur para Bukeles, thotë se ai iu bashkua MS-13 si djalë, duke u ngritur në rangje. Ai madje krijoi klikën e tij, “Kriminelët e Çmendur”, tashmë të bërë tatuazh mbi shpinën e tij, pasi u kthye në El Salvador.

Kur pyesim për krimet e tij, ai është vetë një fakt rrëqethës.

“Vras, bëj atë që duhet të bësh për të mbijetuar,” thotë ai me një ngritje të lehtë supet. “A keni vrarë njerëz?” e pyesim dhe ai përgjigjet pa hezitim: “Po. Kjo është jeta e bandave.”

Ndërkohë që shpreh keqardhjen që i është bashkuar një bande, vlerësimi i tij për viktimat e tij është po aq i rastësishëm sa toni i tij.

“Unë as nuk di si t’ju them se sa,” thotë ai. “Ne nuk po mendojmë se sa duhet të vrasim. Ne thjesht bëjmë atë që duhet të bëjmë për të mbijetuar.” Ai pranon se mund të jetë “të paktën 20 deri në 30”, megjithëse nuk është i sigurt për numrin e saktë.

Ai kujton se “shpërtheu” një makinë plot me njerëz në SHBA, duke pranuar se është “e mundur” që ata të mos mbijetonin. Duke reflektuar për jetën në Cecot, ai thotë me një pranim të shkëputur:

“Ndoshta nuk është një hotel (me) 5 yje, por kjo është ajo që është për ne. Ata na japin tre herë në (ditë) ushqim. Ata na japin disa programe. Ju duhet të bëni ushtrime. Disa programe kishtare ose fetare gjithashtu. Por ju e dini, kështu është. Duhet të mësohemi me atë që duhet të mësohemi pikërisht këtu. Nuk ka zgjidhje për ne. Ne bëmë gjëra të këqija. Ne e paguajmë atë në mënyrë të përafërt, duke kaluar këtu kohën.”

Ndërsa biseda me Vásquez mbaron, rojet hyjnë me shpejtësi për ta larguar. Shefi i burgut García do që të zgjidhë çështjen.

“Siç sapo keni vërejtur, se si ata në mënyrë cinike thonë: ‘Po, kam vrarë, kam bërë këtë, kam bërë atë’, thotë ai. “Ajo që kemi këtu është më e keqja nga më të këqijat.” 

Kullat e vrojtimit, gardhe të elektrizuara dhe roje të armatosura

Anëtarët e bandave të ndryshme janë vendosur qëllimisht së bashku. Përpara një qelie, një oficer i urdhëron të burgosurit të heqin këmisha. Ata e bëjnë këtë me butësi dhe menjëherë, duke zbuluar tatuazhe për MS-13 dhe Barrio 18 – armiq të betuar jashtë këtij vendi, shokë të detyruar brenda.

Për këdo që kryen “vepra të rënda” ndaj të burgosurve apo personelit të tjerë, pret izolimi – qeli me çimento që i mbajnë të burgosurit deri në 15 ditë. Dhomat janë të zeza, me përjashtim të një vrime të vogël në tavan, dy kate më lart, që lejon një copëz drite. Një legen çimentoje, një tualet dhe një pllakë betoni për një shtrat janë të vetmet orendi. Ushqimi kalohet përmes një çarje dere.

Të burgosurit nuk largohen kurrë nga sektorët e tyre. Dhomat anësore prej betoni mund të përdoren për konsultime ligjore dhe seanca gjyqësore përmes videove. Ne shohim stafin mjekësor që ofron çdo trajtim të nevojshëm, përsëri, në vend.

Asnjë vizitë nga familja ose miqtë nuk lejohen sipas rregullave. Kushdo që arrin në burg heq dorë nga të gjitha sendet personale dhe kontrollohet fizikisht dhe skanohet elektronikisht për ndonjë kontrabandë. Një mijë personel sigurie të armatosur – roje, policë dhe ushtarë – janë gati t’i përgjigjen çdo kërcënimi nga jashtë ose brenda.

Vetë burgu është i rrethuar nga gardhe të shumta të elektrizuara me 19 kulla vrojtimi që rrethojnë objektin, të ndërtuara të izoluara në një zonë rurale larg çdo qyteti. Pikat e kontrollit fillojnë përpara se të shihni ndërtesat, me automjete të kontrolluara dhe identitete të verifikuara. Sinjalet e qelisë u zhdukën kur iu afruam portës së lartë prej çeliku të burgut – e vetmja rrugë për të hyrë ose për të dalë.

Cecot u ndërtua në vetëm shtatë muaj dhe u hap në janar 2023 për të mbajtur deri në 40,000 të burgosur. Për arsye sigurie, García nuk bën të ditur numrin e saktë të popullsisë, por ai pranon se midis 10,000 dhe 20,000 të burgosur aktualisht strehohen këtu. 

“Është shumë ekstreme”

Gjendja e jashtëzakonshme e Bukele, e shpallur në mars 2022 , ka çuar në arrestimin e të paktën 81,000 individëve – më shumë se 1% e popullsisë së Salvadorit – një përpjekje gjithëpërfshirëse për të çrrënjosur ndikimin e bandave. Bukele ka pranuar se disa njerëz të pafajshëm janë kapur në rrjetë, me 7,000 prej tyre tashmë të liruar, sipas qeverisë. Ai dhe mbështetësit e tij të shumtë argumentojnë se një dëm i tillë kolateral është pjesë e procesit të vështirë të transformimit të një kombi të kapur nga dekada korrupsioni dhe dhune.

“Pse kemi burgosjen (normën) më të madhe në botë?” Bukele pyeti në qershor. “Sepse ne e kthyem kryeqytetin botëror të vrasjeve në vendin më të sigurt në hemisferën perëndimore. Mënyra e vetme për ta arritur këtë është arrestimi i vrasësve … ne nuk kemi një dënim me vdekje, kështu që duhet t’i burgosim të gjithë.” Në fillim të vitit 2016, në këtë vend me vetëm gjashtë milionë banorë, çdo orë ndodhte mesatarisht një vrasje. Tani statistikat e qeverisë tregojnë se ka më shumë ditë pa një vrasje sesa me një, me gjithsej 104 vrasje të raportuara në nëntë muajt e parë të këtij viti, një e treta e të cilave ishin dhunë në familje.

Kritikët brenda dhe jashtë El Salvadorit vënë në dyshim vërtetësinë e të dhënave të krimit të qeverisë dhe pretendimet për sukses mbi bandat. Dhe edhe nëse është e vërtetë, ata argumentojnë se kontrolli i rreptë dhe izolimi i të burgosurve nga Cecot kalon kufirin në abuzime të të drejtave të njeriut.

“Abuzimi fillon me mënyrën se si ata hyjnë në burg dhe si mbahen brenda … është shumë ekstrem,” thotë Juan Carlos Sánchez, zyrtar i programit për Fondacionin Due Process of Law , i cili bën fushatë për të drejtat e njeriut dhe sundimin e ligjit në të gjithë Amerikën Latine. .

“Për shembull, ushqimi i një personi në paraburgim shtetëror – si në Cecot – është një e drejtë njerëzore që nuk mund të privohet … duhet të jetë një dietë adekuate për ta, jo vetëm për të mbijetuar.”

Sánchez shton se ka shqetësime në lidhje me procesin e rregullt – me Cecot të përdorur si për të dënuarit ashtu edhe për ata që ende kalojnë në sistemin gjyqësor – dhe atë që ai e quajti “kontroll shtypës”.

“Ajo që na shqetëson më shumë, është se këta të burgosur hyjnë në një sistem penitenciar dhe humbasin çdo kontakt me botën e jashtme, duke përfshirë kontaktin me familjet e tyre… kjo ndikon tek të tjerët, jo vetëm te të burgosurit,” thotë ai.

“Në këto kushte, nëse do të dalin ndonjëherë, nuk do të rehabilitohen… do të bëhen barrë për shtetin, do të dalin të sëmurë fizikisht, mendërisht, do të dalin me inat.”

Para se të mund të pyesnim për ato akuza, Garcia i Cecot-it ofron: “Shumë është thënë për Cecot-in dhe shkeljet e të drejtave të njeriut, por ju po shihni gjithçka që ne bëjmë – ndihmë mjekësore, duke u siguruar që ata të ndjekin procesin e duhur … i gjithë operacioni bazohet në respekt të rreptë për të drejtat e njeriut.” Për të, kufizimet e ashpra të Cecot janë të justifikuara dhe të nevojshme, një “barrierë e fundit” midis këtyre kriminelëve dhe shoqërisë civile.

Një oficere qeverie që udhëton me ne është në vizitën e saj të parë në Cecot. Një grua në të 20-at e saj, ajo reflekton mbi të kaluarën e saj në El Salvador dhe një kohë – vetëm disa vjet më parë – kur të mbante një celular në publik ose të qëndronte jashtë pas errësirës ishte e paimagjinueshme, duke ftuar grabitje ose më keq. “Unë mund të marr frymë më lehtë tani,” na thotë ajo në heshtje ndërsa vëzhgon burrat e kafazit.

Ndërsa ngjitemi në një nga kullat e vrojtimit me pamje nga Cecot, dielli bie poshtë, duke e bërë kompleksin e madh në hije. Objekti shtrihet poshtë nesh, me rreshta tela me gjemba, mure betoni dhe kulla roje të ngritura që veniten në terrenin kodrinor dhe të harlisur. E ndërtuar për të mbajtur jehonat më të errëta të së kaluarës së El Salvadorit, ndihet si një qytet i izoluar, një botë e ndarë, ku të burgosurit fshihen nga shoqëria. 

Jeta jashtë mureve të burgut

Më shumë të dënuar mund të jenë në rrugën për në Cecot, sepse goditja nuk ka përfunduar ende. Gjykata e Lartë anuloi një ndalim kushtetues për mandatet e njëpasnjëshme presidenciale në favor të Bukeles dhe presidenti u mbrojt dhe fitoi një mandat të dytë të paprecedentë më parë këtë vit. E ashtuquajtura gjendja e përkohshme e jashtëzakonshme tashmë ka më shumë se dy vjet.

Pasi largohemi nga brendësia sterile dhe e heshtur e Cecot, ne bashkohemi me një forcë prej rreth 2500 policësh dhe ushtarësh që patrullojnë një lagje në San Salvador të shënuar për mbetje të mundshme të aktivitetit të bandave. Trupat e armatosur rëndë lundrojnë në rrugicat e ngushta, me ndriçim të dobët, ndërsa familjet brenda shtëpive të tyre ulen në dukje të patrazuar, duke ngrënë darkë ose duke parë TV.

Ne pyesim një burrë në mesin e të 50-ave se si ndihet të kesh një prani kaq imponuese ushtarake jashtë derës së tij. Duke hedhur një bluzë, Salvador Molinas na thotë se ai, në fakt, ndihet i qetësuar nga ushtarët, duke vënë në dukje se kjo forcë e dukshme ishte arsyeja pse ai tani ndjeu se ishte mjaft i sigurt për t’i lënë djemtë e tij adoleshentë të shkonin vetë në shkollë dhe në daljet shoqërore.

“Unë i shoh burrat (ushtarët) këtu me ne dhe sinqerisht kjo është mirë, ndihemi të sigurt, kjo mungonte më parë”, thotë Molina, i cili jeton me djemtë dhe nënën e tij.

“Kam një djalë në fakultet dhe një tjetër në klasën e 7-të dhe falë Zotit, i lashë të shkojnë (në klasë) me besim. Më duhej ta çoja më të voglin në klasë dhe tani ai shkon vetë me autobus dhe nuk kam frikë se mos i ndodh diçka”, shton ai.

“Që kur presidenti mori detyrën, falë Zotit, ne kemi jetuar të qetë, diçka që nuk e kemi pasur me presidentët e mëparshëm.”

Goditja e Bukeles ndaj dhunës së bandave ka fituar mbështetje të gjerë në mesin e salvadoranëve, edhe pse metodat e tij mbeten përçarëse. Që nga marrja e detyrës, ai ka konsoliduar kontrollin mbi gjyqësorin, ka shuar kritikët dhe ka lënë mënjanë kundërshtarët politikë. Megjithatë, shumica e njerëzve që takojmë i shohin këto masa si jetike për rivendosjen e sigurisë – dhe Cecot është bërë një simbol i fuqishëm i kësaj qasjeje të ashpër ndaj krimit.

Ju nuk mund ta shihni burgun nga kryeqyteti, dhe rrugët e zhurmshme të natës janë një kontrast i ashpër me brendësinë shkëlqyese, por të pashpirt të Cecot, ku mbretëron heshtja dhe mbikëqyrja.

Por për kaq shumë salvadoranë, ato shkojnë së bashku. Burgu ku anëtarët e bandave humbin të gjithë fuqinë dhe autonominë e tyre dhe u ka dhënë lirinë për të jetuar të tjerëve. CNN

/rtsh.al/