Delja e njqindt e Anton Pashkut
(Mbi rnien e njeriut nga koha dhe historia)
Pr prjetimin e kategoris s kohs n romanin Oh t Anton Pashkut sht shkruar edhe m par, si n rastet kur sht pohuar ekzistenca e karakterit t saj t ndryshm, si n rastet kur thuhet se kategoria e kohs s mirfillt mungon n kt vepr.( Anton Berisha: Metaforik e tragjiks, e absurdit, e protests. Jeta e re, Prishtin 1996, f. 605 )
Do t prpiqemi q n tezn ton, ta kundrojm kohn e romanit Oh si koh morale, n nj lidhje specifike dhe organike me koncepsionet q ka pr t, e ashtuquajtura filozofia e jets (A.Bergson, W. Diltei, O.Shpengler)
N fakt, n romanin Oh kemi t bjm me nj metafor t prjetimit kolektiv t kohs ekzistenciale-historike, pr tragjikn e rnies s qenies nga Koha . Do t kishte qen m e thjesht sikur kategoria e kohs n narrativn e Pashkut t kundrohej thjesht si nj problem filozofik, por letrsia sht nj art sintetik e sinkretik q i prmbledh n sintez, t bashkshoqruara, kategorit e ndryshme edhe filozofike, edhe morale, edhe estetike nprmjet instancave diskursive t narracionit, q jan personazhet, ose m sak, n romanin Oh, Zrat, Aktort-hije q mishrojn derivatet dhe hipostazat q rrjedhin nga nj Vetje, sa personale, po aq dhe kolektive. Zri i prthyer n disa zra sht ajo instanc subjektive dhe intersubjektive q i lidh momentet e prjetimit, si n rrethin vicioz t nj t tashmje asfiksuese midis introspeksionit dhe projeksionit (kompozicioni i strukturimit klasik unaz t s tashmes q nis e prfundon nga muzgu n muzg), ashtu edhe n rnien nga koha zanafillore, t projektuar n vegimin e saj futurologjik.
Konkretisht, vegimet narrative q ndrton heroi i Pashkut, i bllokuar n nj t tashme n kriz, pa ideale dhe pa ndonj model frymzues, na japin nj formacion t majisur, t sforcuar, prandaj edhe t prqendruar n vetvete n nj thellom vetanalizuese t fundme, pr t kuptuar thelbin tragjik t misterit t qenies individoalo-kolektive, me fjal m t qarta - domethnien e ekzistencs s flakur n histori. Dhe domethnia e pamat e letrsis pr t kuptuarit e bots ton frymore dhe historis ka t bj me faktin, se vetm n gjuhn njerzore bota e brendshme gjen kuptimin e saj t plot, shterruese dhe objektive t shprehjes( A. Bergson Evolucioni krijues, Moska-Zhukovskij 2006, f. 39). Duket se Pashku bn nj analogji n romanin Oh me nj shprehje t famshme t H.L Borhesit q thot: tr ditt e njerzimit n nj dit t vetme struken. Ndrsa analogjia e Pashkut, sipas nesh: - tr vetjet e njerzimit n nj vetje struken. Sepse prjetimi, ankthi i mosrealizimit t personazhit n histori, edhpse prmes vets s par rrfimore, paraqitet e i deindividualizuar, me impersaonalen e nnkuptuar vetore ne.
Si n do parametr tjetr artistik e narratologjik, romani Oh shkrin organikisht sintezn e botkuptimit bashkkohor postmodern, si truket stilistikore dhe mjeshtrit narrative, ashtu edhe botkuptimin filozofik modern para enigms s qenies individuale dhe projeksionit t saj n fatin apo fatumin historik kolektiv. Pashkut m s miri i shkon prshtat shprehja e Wilhelm Dilteit Njeriu e njeh vetveten vetm n histori, dhe jo prmes introspeksionit dhe se - far do me thn njeri, kt atij mund tia thot vetm historia( Dilthey W. Gesammelte Schriften. Bd. VII. P. 72).
N romanin Oh, Pashku grsheton disa prvoja letrare moderniste, duke ia dal t shmang eklektizmin nga vepra, ka do t shpinte n nj mozaik fragmentar, pa arritur t krijoj trsin aq kompakte dhe mpiksjen e pashtershme kuptimore q e spikat veprn si nj rast unikal n prozn ton. Derdhjen e ndrsjellt t prrenjve ligjrimor nga njra gjendje n tjetrn, nga njra koh n tjetrn, nga njra ide n tjetrn, e unifikon rgjistri i kujdesshm stilistik adekuat i njsive narrative.
Ndoshta e kan vn re m par, por duhet theksuar fort se brenda strukturs narrative t romanit Oh, dallohet qartaz i ashtuquajturi princip xhojsian i prroit t ndrgjegjes me gjith evolucionin q pati ndr trashgimtart e linjs s tij tek Selini, Folkneri, Nabokovi etj, kurse nga strategjia rrfimore dallojm nj model t Prustit me pathosin bergsonian t mbivetdijes kohore-historike, sikundrse sht e ara mijvjeare imagjinative e kujtess, ashtu dhe modeli antiutopik shpenglerian i projektimit t kohs dhe vetsis si fat, horizont fatidik individual e kolektiv n histori. Koha, nnvizon Osvald Shpengleri, e kuptuar si logjika e brendshme e historis sht vese fati; fati dhe koha jan thelbe t nj fjale q zvendsojn njra-tjetrn.( Osvald Shpengler Perndimi i Europs. V. I. Moska, 1923, f. 111)
N dy narracionet e projektimit t s ardhmes negative (antiutopike) njri n salln vizake dhe tjetri, me situatn e gjahun, na shpalosen modelet e njohura t antiutopizmit letrar t shkekullit XX me linjn e e filluar nga romani Ne t Jevgenij Zamjatinit dhe t vanzduar nga veprat e Oldos Haksllit dhe Xhorxh Oruellit. Nga ana tjetr lojrat e fjalve, paradokset dhe nonsenset bjn t pranishm n stilistikn narrative t Pashkut traditn absurdiste t Joneskos dhe Beketit, ndrkaq q, pr nga zymtsia e perspektivs dhe mungesa e shpress ndjehet tejprtej thuajsimi dhe vicioziteti i Franz Kafks.
N t gjitha modelet e prmendura koha n romanin e Pashkut bart nj karakter historik thellsisht pesimist e tragjik, duke u shfaqur her si fatum, her si enigm, her si mister e m s fundi, duke e shndrruar at n nj mit sizifian. Midis koncesioneve t Bergsionit dhe Dilteit, duket se Pashkut i intereson nj fenomenologji tjetr e prjetimit t kohs, nj prvoj transcedentale midis mendimit modernist filozofik dhe karakterit t ngulitur mitologjik t bestytnive popullore. Pr Anri Bergsonin koha sht nj proces objektiv, i cili megjithse kalon prmes vetdijes njerzore, prap shum pak varet nga kjo vetdije. Dhe pikrisht nga se ky proces sht objektiv, ne mund ta kundrojm e sodisim at n veten ton, pa ia ndryshuar strukturn, njlloj sikur bjm me soditjen e objekteve t jashtme. Koha, sipas Bergsonit, rrjedh brenda nesh, por jo fal nesh; ajo rrjedh n ne po kaq natyrshm, sakur rrjedh n do formacion tjetr organik, me nj dallim t vetm, q tek njeriu Koha fiton vetdije, ndrkaq q te bimt dhe kafsht jo. Wilhelm Diltei ka nj konceptim tjetr. N t kuptuarit e tij nj prej dimensioneve t kohs, e pikrisht e ardhmja, mund t ekzistoj vetm pr njeriun, ngase njeriu jo vetm q zotron kujtesn (sikurse tek Bergsoni), por dhe vepron, - se kategoria e pritjes, dshirs, ankthit, shpress kan kuptim vetm pr krijasat q i vn vetes qllime dhe i realizojn ato. Prandaj pr Diltein koha nuk mund t kundrohet si nj proces q ekziston dhe q rrjedh jasht varsis s veprimtaris njerzore. Koha rrjedh jo vetm brenda nesh, por edhe fal nesh, mund t ishte shprehur Diltei. Mbetet t themi pra, se nuk kemi t bjm me kohn q prjeton individi bergsonian, t prbashkt pr t gjith botn biologjike (karakteristik nga e cila qe ndikuar Marsel Prusti), as me reminishencat e kujtess dhe intuitivizmin e tij; prkundrazi, kemi t bjm me kohn specifike njerzore, karakteristikat e s cils varen nga mundsit dhe specifika e jets njerzore. Kt mundsi t jets Diltei e quan histori, ose kultur. Por ky koncept kohor ia mohon njeriut thellimin n vetdijen e tij, sepse, sipas tij, njeriu mund ta analizoj vetveten jo drejtprdrejt, por vetm me an t analizs s tjetrit. Prvoja e brendshme, n t ciln thellohem un n gjendjet e mia, nuk m jep asnjher mundsi t ndrgjegjsohem mbi individualitetin vetanak. Vetm n krahasimin e vetes sime me t tjer un prftoj prvojn relative individuale brenda meje; un kap vetm at q brenda meje dallon prej tjetrit( Osvald Shpengler Perndimi i Europs. V. I. Moska, 1923, f. 111). Ky sht nj prej mendimeve t Dilteit q ka patur shtjellimin m t madh n filozofin ekzistencialiste.
Nuk duam ti mshojm ktu ndonj ideje radikale e reduksioniste, se letrsia, aq m tepr proza e Anton Pashkut, determinohet nga prshoshja e imtsishme e koncepteve filozofike moderniste mbi kohn dhe prjetimin e saj dhe as se letrsia e madhe zhvillohet si kushtzim i njohjes s filozofis, pr t prgatitur receta laboratorike n artin letrar. Por duhet theksuar se nj numr i madh shkrimtarsh t spikatur n shekullin XX, si n asnj tradit tjetr t mparshme, e kan
prjetimin e kohs kocept qndror t veprave t tyre, dhe se, n nj shkall a n nj tjetr, teorit e ndryshme filozofike apo shkencore kan ndikuart n kapjen e thelbit ekzistencial t njeriut teta-tet prball kohs dhe historis, si mund t na e dshmoj kt krijimtaria e W.Woolf-it, M. Prustit, J. Joyce, M. Bullgakovit, T.S.Eliot-it, H.L. Borhesit, V. Nabokovit, S.Beketit etj. Shpesh her idet barten n ajr, ti mkon ajri i nginjur i epoks dhe ne, e kemi theksuar m lart, se letrsia sht art sinkretik, q do t thot se prthith gjendjen e vetdijes s njeriut bashkkohor, konstruktin e tij intelektual dhe shpirtror. Prandaj na duket e drejt t vijojm prforcimin, se ideja e kohs e tejprshkon gjith strukturn narrative e semantike t romanit Oh, duke u ndalur n nj prej traditave filozofike moderniste, asaj linje t filluar nga Bergsoni e Diltei dhe t vazhduar m pas nga Osvald Shpengleri.
Duket se procedeu i Pashkut me kohn i shkon prshtat m fort Osvald Shpenglerit, i cili bn nj pohim thelbsor n veprn e tij Perndimi i Europs: Jo matematika dhe t menduarit abstrakt, por historia dhe arti i gjall dhe un po shtoj edhe nj tjetr: miti i madh na jep kyin e problemit t kohs( Osvald Shpengler Perndimi i Europs. V. I. Moska, 1923, f. 111). Pathosi pesimist shpenglerian e shtyn Pashkun t bj konstatimin e plagve t mdha t njeriut fytyr pr fytyr me historin e vet, me fatin e qensis dhe t kolektivit, me farn e hidhur t dshtimit q n zanafill t historis, me gjendjen e rn shpirtrore e mendore, me reflektimin e fatit t trisht n sintezn e t trija kohve q prmbajn kuptimin e ekzistencs dhe vdekjen e saj, pra me at, q Shpengleri e quan koh, ose mit. Vet heroi intelektual q sht qendr e narracionit t Pashkut n romanin Oh, na prcjell kt mpirjeje t akullt shpirtrore, tragjedin e prthyer t inteligjencies ton n t trija rrafshet kohore. Historia n kt traktim romanesk na del si nj sfer n t ciln realizohen kohrat. Dhe gjith ndjesit e hidhura q i prshkojn rrafshet e ndryshme kohore t romanit prbjn at q Shpengleri e quan Mit apo presimbol t nj kulture. Ky relativizm historik me gjith fatalitetin q e karakterizon, para se t prbj ndonj bindje t Pashkut (i cili, si msojm nga nj intervist e tij, kishte njohuri t mdha leximore mbi kohn si kategori filozofike), sht shfrytzuar pr mishrimin e ideve t tij letrare, prderisa filozofia e romanit nuk pretendon ti bj shemr ndonj teorie filozofike. Megjithat me lndn dhe konceptet filozofike moderniste, n veanti nga e ashtuquajtura filozofi e jets, si dhe me prplasjen e disa modeleve narrative t parimeve letrare moderniste, i kan dhn dor Pashkut t krijoj nj model kretsisht t ri, origjinal e novator, n prputhje me thelbin sa individual historik t shqiptarit, aq edhe kolektiv, mbihistorik t tij, pa harruar statusin e letrsis s mir - paraqitjen e nj realeje universale t gjithkohshme, jasht konteksteve t ngushta konkrete.
Si i till, romani Oh n letrsin shqipe nuk ka parardhs e as pasardhs; ai sht nj roman-ide, nj roman-imazh, q n vend t personazheve klasik ka vetm zra q prfaqsojn simbole, ose m sak, hije tetrale q ofrojn nj diskurs alegorik nprmjet shtreszimesh simbolike dhe paravabolave dhe, s fundmi ka gjuh, e cila nprmjet prdorimit alegorik krijon nj ligjrim t mpiksur, t ngopur me simbole mitike. Grshetimi i prvojave t uditshme moderniste dhe e prvojave shtes, pasmoderniste, n veanti - gjuha poetike e nntekstit, e prafrojn romanin Oh me zhanrin e poems. Ndrsa pr thembrn morale q prek me alegorit dhe simbolikn e shumfisht, un do ta quaja romanin Oh, lulet e s keqes shqiptare.
Nuk sht e vrtet se tek Pashku n kt vepr kategoria e vrtet e kohs mungon (A. Berisha Metaforik e tragjiks, e absurdit, e protests. Jeta e Re, nr 4, 1996). Kemi nj t tashme statike e t atrofizuar t nj personazhi n asfiksi, n kriz. E tashmja sht e pranishme si koh e pezullt, e neutralizuar. Ajo na del si e privuar nga realiteti, si nj linj gjeometrike, si hapsir ndrmjet t shkuars dhe t ardhmes. Dyndalla e kohve n vetdijen (ose pavetdijen) e narratorit i shkon prshtat nj vargu t Aleksandr Bllokut: E shkuara epshm shihet n t ardhmen/ t tashme nuk ka..., e cila duhet marr n analogjin e saj me romanin Oh ku lidhen prfytyrimet bashkkohore mbi shprnguljen n vetdijen ton t s shkuars n t ardhmen. N t vrtet fjala sht jo pr mungesn e kategoris s vrtet t s tashmes, n kuptimin e momentit q prdorim ne rndom, as pr shkurtimin apo zgjatjen e kohs, porse pr rnien prej saj, pr njfar krcimi t ndrkalimit e shkuar n t ardhme.
Prve ksaj, duhet mbajtur parasysh edhe fakti, q n romanin Oh, koha, kohsia, zgjatja, intervali jan t motivuara n rradh t par nga gjuha dhe ligjrimi specifik, i cili na paraqitet si nj lloj rebusi enigmatik, me simbole t pazbrthyeshme q fshehin imazhe mitologjike mbi kohn. Prsiatjet e zrave pr t krijuar nj trsi, shprbhen nprmjet ndrhyrjeve dhe trukeve artistike me natyr parabolike, sikundr del shpesh imazhi i nj Plaku, i cili gjithmon rreket ti kthej kopes delen e humbur. Nga ka humbur kjo dele e prhershme, aq problematike? Rrfimi na shpie kinse n krkim t ksaj deleje npr thellomat dhe xhepat misterioz t historis, ose m sakt n rrpirat e historis son, aty ku ka ndodh tektonika, shembja, ku territori yn ka psuar thyerje.
Ndjehet n rrfimin e zhdrejt e prplot aludime t Plakut, nj nyje Enigmatike dhe, n fakt, sht ai q i jep ushqim rrfimit nprmjet alegoris, nga ku ndodh shkaprcimi n prjetimin e kateve t tjera kohore, n t shkuarn dhe vegimin imagjinativ futurologjik.
Nj ndr skenat kye, para se t shkallmohet dyndalla e kohs, sht shfaqja e plakut q krkon delen e njqindt. Prej ardhjes s tij (plakut) turbullohet, bymehet dhe tallazitet e tashmja e palvizshme e mashkullit dhe femrs buz liqenit artificial (vini re pirgun e imazheve liqen artificial, kotsia e kuvendimit t femrs q ndrton piramida n rr dhe indiferenca e mashkullit). Liqeni (artificial) ka nj simbolik t shumfisht e ndr to, mjafton t marrim n shqyrtim prshkrimin e siprfaqes s tij t lmuar, t ngjashme me pasqyrn q personifikon vetsoditjen, meditimin dhe zbulimin,( H. E. Kerllot Fjalor simbolesh, Moska RELF-book, f. 356) e, padyshim, narcisizmin. Gjithashtu fqinjsimi i ksuls s bardh t plakut, n t ciln zdrali i sajuem q me koh kishte hyp deri n maj t ksuls, na sugjeron nj asociacion paralel midis nivelit t poshtm t ujrave t patrazuara t thellsis. Thellsia e padukshme n siprfaqen e tejdukshme dhe maja e ksuls e rezikuar nga zdrali na shtijn ndrmend parimin letrar t ajsbergut me shtat t tetat nn uj. N fakt i gjith dialogu i plakut me femrn buz liqeni sht i tejngopur me nntekste e simbole zor t zbrthyeshme. Kemi me rradh nj kompozicion zinxhir simbolesh q prbn t folmen alegorike t plakut, ku spikatin imazhet-simbole t Lisit, t cilin nuk mund ta prthekojn 12 burra dhe zguerin n fund t tij, n t cilin jan t detyruar t kalojn dimrin 12 ujq e dymbdhjet desh, t cilt i mban t palvizshm gjarpni me lule n goj dhe i cili sht gati i fundosun n uj, n det, dhe se kt det nj dit mund ta shterr gjarpni; po edhe uji e ha gjarpnin (Gabon, ska det q nuk mund ta shterrin gjarpijt). Po t vihet re mir, kemi nj grupim t balancuar imazhesh q kushtezojn ekuilibrin e njri-tjetrit. Imazhe-simbole korrelative, antinomike, binarzuese. Ka dhe nj sqok t zez q e mbshtjell zguerin, dhe n kraht e ksaj sqoke t zez na qenksh nj bu, t ciln po ta idhnosh, i han menjiher t pes klysht e vet n kraht e sqoks s zez. Imazhet popullore mitologjike mund t aludojn pr natn mitike, si dhe pr nj imazh tjetr mitik t gjarprit q kafshon bishtin e vet (gjarmni me lule n goj), nj imazh i mitologjis arkaike t kthimit t prjetshm t kohs, n parakujtes, n botn si ka qen para se t lindte (sqoka e zez, gjarpni me lule n goj i zhytur n uj).
Imazhi popullor mitologjik i kohs s kthyeshme prmes gjarprit q kafshon bishtin e vet bart nj vul jashtkohore, sikundr paraqitet n mitet egjyptiane gjarpri Uroborosa. Egjyptiant e kan quajtur kompozicionin e Uroborosit q kafshon bishtin e vet nj or t mbyllur( Libri egjyptian i t vdekurve, Moska, Akdemia, 1996. f. 8) . Unaza e prmbyllur q formon gjarpri, simbolizon ciklitetin riprtrits t rendit botror t gjrave, i cili shfaqet dit pr dit n do lindje dielli, t mbyllur n unaz dhe, s kndejmi, t pavdekshm. Koha, e dhn n livizjen rrethore, duke u shkrir n pafundsi, mendohej si e kthyeshme.
Rrethqarkullimi i kohs mund t interpretohet dhe si shkatrrim i saj. Pafundsia n fundsi gjakon drejt prjetsis, ndrsa prjetsia vet sht koha e palvizshme. Dhe Engjlli iu betua t gjallve, q koh m sdo t ket thot Zbulesa sipas shn Gjon Teologut 10, 6]. Simbolika e vjetr egjyptiane e Uroborosit sht koncepti i Prjetsis si shprehje e Fillimit dhe Fundit, alfa dhe omega. N tekstin eskatologjik t Librit t t Vdekurve (kap 175 dhe 17) thuhet, se zoti Atum krijoi Kozmosin, zotat dhe njerzit n shemblltyrn e gjarprit. Pas kalimit t miliona e miliona viteve bota do ti nnshtrohet shkatrrimit nga krijuesi i saj dhe Gjithsia rishmi do t kthehet n gjendjen zanafillore t kaosit. Do t mbeten vetm dy zota Atumi dhe Ozirisi, t cilt do t bujn n ujrat e oqeanit t parkrijuar Nun si dy gjarprinj. Atu-Ra dhe Ozirisi, mishrojn, ksisoj, dualitetin e Prjetsis, ka ka gjetur shprehje n kompozicionin e Uroborosit q prbn nj pjes t pandashme ilustruese t Lbrit t t Vdekurve. Ky pra sht modeli i prjetsis, i paraqitur deri n krijimin e saj. N librin e shenjt egjyptian Kerert zoti i diellit thot pr veten: Shiko, un po hyj n botn nga kam ardhur; un do qndroj posht, n vendin tim t parlindur( Piankoff A. Le livre des Quererts. P., 1946. p. 15) .
N kategorin e kohs q flet plaku i romanit Oh z vend qndror koha mitologjike e paraqitur prmes imazhesh mitike q lidhin prekohn parahistorike zanafillore me kohn empirike. Kjo koh empirike sht dhn si rrekje e prjetshme n krkim t deles s njqindt, andaj ai i qepet malit prdit n krkim t saj. N fakt rrekjet e plakut pr gjetjen e deles s 100-t, jan kmbngulja pr t ruajtur t paprekur bashk 99 delet, ose m sakt delen e 99
E kur e gjen, prap mbetesh pa nji! e pyet femra.
Mbetem. Por ani. Prsri dal me e gjet... tekembramja, mue m plqen t krkoj; mali asht aq i egr dhe i but, aq i vrazhd dhe i bukur... (kursivi im A.T).
Plaku na del si nj Sizif i prjetshm n krkim t dels s 100, Larzezs, q m shum sht e humbur, por ndryshe nga Sizifi mitik, plakut t Pashkut i plqen t krkoj. M sakt ai sht nj Sizif-Antisizif. Kjo koh empirike, pavarsisht n sht apo ssht e matshme, sht koh e kufizueshme (me ditn, natn ose jetn njerzore t bariut plak) dhe paraqet, prmes paravolis alegorike, kohn morale, si qllimsi, si prpjekje, si rezistenc dhe njjtazi si ankim, si shprbrje t kohs, si dezintegrim, sekularitet. Thelbi didaktik i vulgarizuar reduktueshm i paravolis s plakut n krkim t deles s humbur, prek nj ndr plagt m t ndjeshme e brengosse t njeriut shqiptar n histori, ka e ka privuar at t prbj unitet, trsi, forcn e munguar kolektive, formacionin shtetror, unitetin e tij trup-e-shpirt, kthjelltsin e mendjes dhe gjykimit etj, t gjitha ato cilsi t shprdoruara q do ta bnin shqiptarin nj qenie njerzore individuale dhe me koherenc kolektive, t vetrealizuar n histori. Rnia nga koha dhe historia, on n rnen e individit dhe kolektivit, n t gjitha llojet e egoizmave meskin, individual e shoqror q kan vetm nj perspektiv t pashmangshme: qorrsokakun.
Romani Oh na e sjell q nga gjeneza jon ilire gjer n vegimet e perspektivave utopike e futurologjike thelbin ton t deformuar, q sht i aft t prodhoj realitete reale e virtuale fataliste. Dhe ska rndsi kush identifikohet me kt thelb, njeriu shqiptar apo njeriu n trsi. Detyra e artit t nj romancieri sht t krijoj nj model realesh universale, t gjithkohshme...
Pr prjetimin e kategoris s kohs n romanin Oh t Anton Pashkut sht shkruar edhe m par, si n rastet kur sht pohuar ekzistenca e karakterit t saj t ndryshm, si n rastet kur thuhet se kategoria e kohs s mirfillt mungon n kt vepr.( Anton Berisha: Metaforik e tragjiks, e absurdit, e protests. Jeta e re, Prishtin 1996, f. 605 )
Do t prpiqemi q n tezn ton, ta kundrojm kohn e romanit Oh si koh morale, n nj lidhje specifike dhe organike me koncepsionet q ka pr t, e ashtuquajtura filozofia e jets (A.Bergson, W. Diltei, O.Shpengler)
N fakt, n romanin Oh kemi t bjm me nj metafor t prjetimit kolektiv t kohs ekzistenciale-historike, pr tragjikn e rnies s qenies nga Koha . Do t kishte qen m e thjesht sikur kategoria e kohs n narrativn e Pashkut t kundrohej thjesht si nj problem filozofik, por letrsia sht nj art sintetik e sinkretik q i prmbledh n sintez, t bashkshoqruara, kategorit e ndryshme edhe filozofike, edhe morale, edhe estetike nprmjet instancave diskursive t narracionit, q jan personazhet, ose m sak, n romanin Oh, Zrat, Aktort-hije q mishrojn derivatet dhe hipostazat q rrjedhin nga nj Vetje, sa personale, po aq dhe kolektive. Zri i prthyer n disa zra sht ajo instanc subjektive dhe intersubjektive q i lidh momentet e prjetimit, si n rrethin vicioz t nj t tashmje asfiksuese midis introspeksionit dhe projeksionit (kompozicioni i strukturimit klasik unaz t s tashmes q nis e prfundon nga muzgu n muzg), ashtu edhe n rnien nga koha zanafillore, t projektuar n vegimin e saj futurologjik.
Konkretisht, vegimet narrative q ndrton heroi i Pashkut, i bllokuar n nj t tashme n kriz, pa ideale dhe pa ndonj model frymzues, na japin nj formacion t majisur, t sforcuar, prandaj edhe t prqendruar n vetvete n nj thellom vetanalizuese t fundme, pr t kuptuar thelbin tragjik t misterit t qenies individoalo-kolektive, me fjal m t qarta - domethnien e ekzistencs s flakur n histori. Dhe domethnia e pamat e letrsis pr t kuptuarit e bots ton frymore dhe historis ka t bj me faktin, se vetm n gjuhn njerzore bota e brendshme gjen kuptimin e saj t plot, shterruese dhe objektive t shprehjes( A. Bergson Evolucioni krijues, Moska-Zhukovskij 2006, f. 39). Duket se Pashku bn nj analogji n romanin Oh me nj shprehje t famshme t H.L Borhesit q thot: tr ditt e njerzimit n nj dit t vetme struken. Ndrsa analogjia e Pashkut, sipas nesh: - tr vetjet e njerzimit n nj vetje struken. Sepse prjetimi, ankthi i mosrealizimit t personazhit n histori, edhpse prmes vets s par rrfimore, paraqitet e i deindividualizuar, me impersaonalen e nnkuptuar vetore ne.
Si n do parametr tjetr artistik e narratologjik, romani Oh shkrin organikisht sintezn e botkuptimit bashkkohor postmodern, si truket stilistikore dhe mjeshtrit narrative, ashtu edhe botkuptimin filozofik modern para enigms s qenies individuale dhe projeksionit t saj n fatin apo fatumin historik kolektiv. Pashkut m s miri i shkon prshtat shprehja e Wilhelm Dilteit Njeriu e njeh vetveten vetm n histori, dhe jo prmes introspeksionit dhe se - far do me thn njeri, kt atij mund tia thot vetm historia( Dilthey W. Gesammelte Schriften. Bd. VII. P. 72).
N romanin Oh, Pashku grsheton disa prvoja letrare moderniste, duke ia dal t shmang eklektizmin nga vepra, ka do t shpinte n nj mozaik fragmentar, pa arritur t krijoj trsin aq kompakte dhe mpiksjen e pashtershme kuptimore q e spikat veprn si nj rast unikal n prozn ton. Derdhjen e ndrsjellt t prrenjve ligjrimor nga njra gjendje n tjetrn, nga njra koh n tjetrn, nga njra ide n tjetrn, e unifikon rgjistri i kujdesshm stilistik adekuat i njsive narrative.
Ndoshta e kan vn re m par, por duhet theksuar fort se brenda strukturs narrative t romanit Oh, dallohet qartaz i ashtuquajturi princip xhojsian i prroit t ndrgjegjes me gjith evolucionin q pati ndr trashgimtart e linjs s tij tek Selini, Folkneri, Nabokovi etj, kurse nga strategjia rrfimore dallojm nj model t Prustit me pathosin bergsonian t mbivetdijes kohore-historike, sikundrse sht e ara mijvjeare imagjinative e kujtess, ashtu dhe modeli antiutopik shpenglerian i projektimit t kohs dhe vetsis si fat, horizont fatidik individual e kolektiv n histori. Koha, nnvizon Osvald Shpengleri, e kuptuar si logjika e brendshme e historis sht vese fati; fati dhe koha jan thelbe t nj fjale q zvendsojn njra-tjetrn.( Osvald Shpengler Perndimi i Europs. V. I. Moska, 1923, f. 111)
N dy narracionet e projektimit t s ardhmes negative (antiutopike) njri n salln vizake dhe tjetri, me situatn e gjahun, na shpalosen modelet e njohura t antiutopizmit letrar t shkekullit XX me linjn e e filluar nga romani Ne t Jevgenij Zamjatinit dhe t vanzduar nga veprat e Oldos Haksllit dhe Xhorxh Oruellit. Nga ana tjetr lojrat e fjalve, paradokset dhe nonsenset bjn t pranishm n stilistikn narrative t Pashkut traditn absurdiste t Joneskos dhe Beketit, ndrkaq q, pr nga zymtsia e perspektivs dhe mungesa e shpress ndjehet tejprtej thuajsimi dhe vicioziteti i Franz Kafks.
N t gjitha modelet e prmendura koha n romanin e Pashkut bart nj karakter historik thellsisht pesimist e tragjik, duke u shfaqur her si fatum, her si enigm, her si mister e m s fundi, duke e shndrruar at n nj mit sizifian. Midis koncesioneve t Bergsionit dhe Dilteit, duket se Pashkut i intereson nj fenomenologji tjetr e prjetimit t kohs, nj prvoj transcedentale midis mendimit modernist filozofik dhe karakterit t ngulitur mitologjik t bestytnive popullore. Pr Anri Bergsonin koha sht nj proces objektiv, i cili megjithse kalon prmes vetdijes njerzore, prap shum pak varet nga kjo vetdije. Dhe pikrisht nga se ky proces sht objektiv, ne mund ta kundrojm e sodisim at n veten ton, pa ia ndryshuar strukturn, njlloj sikur bjm me soditjen e objekteve t jashtme. Koha, sipas Bergsonit, rrjedh brenda nesh, por jo fal nesh; ajo rrjedh n ne po kaq natyrshm, sakur rrjedh n do formacion tjetr organik, me nj dallim t vetm, q tek njeriu Koha fiton vetdije, ndrkaq q te bimt dhe kafsht jo. Wilhelm Diltei ka nj konceptim tjetr. N t kuptuarit e tij nj prej dimensioneve t kohs, e pikrisht e ardhmja, mund t ekzistoj vetm pr njeriun, ngase njeriu jo vetm q zotron kujtesn (sikurse tek Bergsoni), por dhe vepron, - se kategoria e pritjes, dshirs, ankthit, shpress kan kuptim vetm pr krijasat q i vn vetes qllime dhe i realizojn ato. Prandaj pr Diltein koha nuk mund t kundrohet si nj proces q ekziston dhe q rrjedh jasht varsis s veprimtaris njerzore. Koha rrjedh jo vetm brenda nesh, por edhe fal nesh, mund t ishte shprehur Diltei. Mbetet t themi pra, se nuk kemi t bjm me kohn q prjeton individi bergsonian, t prbashkt pr t gjith botn biologjike (karakteristik nga e cila qe ndikuar Marsel Prusti), as me reminishencat e kujtess dhe intuitivizmin e tij; prkundrazi, kemi t bjm me kohn specifike njerzore, karakteristikat e s cils varen nga mundsit dhe specifika e jets njerzore. Kt mundsi t jets Diltei e quan histori, ose kultur. Por ky koncept kohor ia mohon njeriut thellimin n vetdijen e tij, sepse, sipas tij, njeriu mund ta analizoj vetveten jo drejtprdrejt, por vetm me an t analizs s tjetrit. Prvoja e brendshme, n t ciln thellohem un n gjendjet e mia, nuk m jep asnjher mundsi t ndrgjegjsohem mbi individualitetin vetanak. Vetm n krahasimin e vetes sime me t tjer un prftoj prvojn relative individuale brenda meje; un kap vetm at q brenda meje dallon prej tjetrit( Osvald Shpengler Perndimi i Europs. V. I. Moska, 1923, f. 111). Ky sht nj prej mendimeve t Dilteit q ka patur shtjellimin m t madh n filozofin ekzistencialiste.
Nuk duam ti mshojm ktu ndonj ideje radikale e reduksioniste, se letrsia, aq m tepr proza e Anton Pashkut, determinohet nga prshoshja e imtsishme e koncepteve filozofike moderniste mbi kohn dhe prjetimin e saj dhe as se letrsia e madhe zhvillohet si kushtzim i njohjes s filozofis, pr t prgatitur receta laboratorike n artin letrar. Por duhet theksuar se nj numr i madh shkrimtarsh t spikatur n shekullin XX, si n asnj tradit tjetr t mparshme, e kan
prjetimin e kohs kocept qndror t veprave t tyre, dhe se, n nj shkall a n nj tjetr, teorit e ndryshme filozofike apo shkencore kan ndikuart n kapjen e thelbit ekzistencial t njeriut teta-tet prball kohs dhe historis, si mund t na e dshmoj kt krijimtaria e W.Woolf-it, M. Prustit, J. Joyce, M. Bullgakovit, T.S.Eliot-it, H.L. Borhesit, V. Nabokovit, S.Beketit etj. Shpesh her idet barten n ajr, ti mkon ajri i nginjur i epoks dhe ne, e kemi theksuar m lart, se letrsia sht art sinkretik, q do t thot se prthith gjendjen e vetdijes s njeriut bashkkohor, konstruktin e tij intelektual dhe shpirtror. Prandaj na duket e drejt t vijojm prforcimin, se ideja e kohs e tejprshkon gjith strukturn narrative e semantike t romanit Oh, duke u ndalur n nj prej traditave filozofike moderniste, asaj linje t filluar nga Bergsoni e Diltei dhe t vazhduar m pas nga Osvald Shpengleri.
Duket se procedeu i Pashkut me kohn i shkon prshtat m fort Osvald Shpenglerit, i cili bn nj pohim thelbsor n veprn e tij Perndimi i Europs: Jo matematika dhe t menduarit abstrakt, por historia dhe arti i gjall dhe un po shtoj edhe nj tjetr: miti i madh na jep kyin e problemit t kohs( Osvald Shpengler Perndimi i Europs. V. I. Moska, 1923, f. 111). Pathosi pesimist shpenglerian e shtyn Pashkun t bj konstatimin e plagve t mdha t njeriut fytyr pr fytyr me historin e vet, me fatin e qensis dhe t kolektivit, me farn e hidhur t dshtimit q n zanafill t historis, me gjendjen e rn shpirtrore e mendore, me reflektimin e fatit t trisht n sintezn e t trija kohve q prmbajn kuptimin e ekzistencs dhe vdekjen e saj, pra me at, q Shpengleri e quan koh, ose mit. Vet heroi intelektual q sht qendr e narracionit t Pashkut n romanin Oh, na prcjell kt mpirjeje t akullt shpirtrore, tragjedin e prthyer t inteligjencies ton n t trija rrafshet kohore. Historia n kt traktim romanesk na del si nj sfer n t ciln realizohen kohrat. Dhe gjith ndjesit e hidhura q i prshkojn rrafshet e ndryshme kohore t romanit prbjn at q Shpengleri e quan Mit apo presimbol t nj kulture. Ky relativizm historik me gjith fatalitetin q e karakterizon, para se t prbj ndonj bindje t Pashkut (i cili, si msojm nga nj intervist e tij, kishte njohuri t mdha leximore mbi kohn si kategori filozofike), sht shfrytzuar pr mishrimin e ideve t tij letrare, prderisa filozofia e romanit nuk pretendon ti bj shemr ndonj teorie filozofike. Megjithat me lndn dhe konceptet filozofike moderniste, n veanti nga e ashtuquajtura filozofi e jets, si dhe me prplasjen e disa modeleve narrative t parimeve letrare moderniste, i kan dhn dor Pashkut t krijoj nj model kretsisht t ri, origjinal e novator, n prputhje me thelbin sa individual historik t shqiptarit, aq edhe kolektiv, mbihistorik t tij, pa harruar statusin e letrsis s mir - paraqitjen e nj realeje universale t gjithkohshme, jasht konteksteve t ngushta konkrete.
Si i till, romani Oh n letrsin shqipe nuk ka parardhs e as pasardhs; ai sht nj roman-ide, nj roman-imazh, q n vend t personazheve klasik ka vetm zra q prfaqsojn simbole, ose m sak, hije tetrale q ofrojn nj diskurs alegorik nprmjet shtreszimesh simbolike dhe paravabolave dhe, s fundmi ka gjuh, e cila nprmjet prdorimit alegorik krijon nj ligjrim t mpiksur, t ngopur me simbole mitike. Grshetimi i prvojave t uditshme moderniste dhe e prvojave shtes, pasmoderniste, n veanti - gjuha poetike e nntekstit, e prafrojn romanin Oh me zhanrin e poems. Ndrsa pr thembrn morale q prek me alegorit dhe simbolikn e shumfisht, un do ta quaja romanin Oh, lulet e s keqes shqiptare.
Nuk sht e vrtet se tek Pashku n kt vepr kategoria e vrtet e kohs mungon (A. Berisha Metaforik e tragjiks, e absurdit, e protests. Jeta e Re, nr 4, 1996). Kemi nj t tashme statike e t atrofizuar t nj personazhi n asfiksi, n kriz. E tashmja sht e pranishme si koh e pezullt, e neutralizuar. Ajo na del si e privuar nga realiteti, si nj linj gjeometrike, si hapsir ndrmjet t shkuars dhe t ardhmes. Dyndalla e kohve n vetdijen (ose pavetdijen) e narratorit i shkon prshtat nj vargu t Aleksandr Bllokut: E shkuara epshm shihet n t ardhmen/ t tashme nuk ka..., e cila duhet marr n analogjin e saj me romanin Oh ku lidhen prfytyrimet bashkkohore mbi shprnguljen n vetdijen ton t s shkuars n t ardhmen. N t vrtet fjala sht jo pr mungesn e kategoris s vrtet t s tashmes, n kuptimin e momentit q prdorim ne rndom, as pr shkurtimin apo zgjatjen e kohs, porse pr rnien prej saj, pr njfar krcimi t ndrkalimit e shkuar n t ardhme.
Prve ksaj, duhet mbajtur parasysh edhe fakti, q n romanin Oh, koha, kohsia, zgjatja, intervali jan t motivuara n rradh t par nga gjuha dhe ligjrimi specifik, i cili na paraqitet si nj lloj rebusi enigmatik, me simbole t pazbrthyeshme q fshehin imazhe mitologjike mbi kohn. Prsiatjet e zrave pr t krijuar nj trsi, shprbhen nprmjet ndrhyrjeve dhe trukeve artistike me natyr parabolike, sikundr del shpesh imazhi i nj Plaku, i cili gjithmon rreket ti kthej kopes delen e humbur. Nga ka humbur kjo dele e prhershme, aq problematike? Rrfimi na shpie kinse n krkim t ksaj deleje npr thellomat dhe xhepat misterioz t historis, ose m sakt n rrpirat e historis son, aty ku ka ndodh tektonika, shembja, ku territori yn ka psuar thyerje.
Ndjehet n rrfimin e zhdrejt e prplot aludime t Plakut, nj nyje Enigmatike dhe, n fakt, sht ai q i jep ushqim rrfimit nprmjet alegoris, nga ku ndodh shkaprcimi n prjetimin e kateve t tjera kohore, n t shkuarn dhe vegimin imagjinativ futurologjik.
Nj ndr skenat kye, para se t shkallmohet dyndalla e kohs, sht shfaqja e plakut q krkon delen e njqindt. Prej ardhjes s tij (plakut) turbullohet, bymehet dhe tallazitet e tashmja e palvizshme e mashkullit dhe femrs buz liqenit artificial (vini re pirgun e imazheve liqen artificial, kotsia e kuvendimit t femrs q ndrton piramida n rr dhe indiferenca e mashkullit). Liqeni (artificial) ka nj simbolik t shumfisht e ndr to, mjafton t marrim n shqyrtim prshkrimin e siprfaqes s tij t lmuar, t ngjashme me pasqyrn q personifikon vetsoditjen, meditimin dhe zbulimin,( H. E. Kerllot Fjalor simbolesh, Moska RELF-book, f. 356) e, padyshim, narcisizmin. Gjithashtu fqinjsimi i ksuls s bardh t plakut, n t ciln zdrali i sajuem q me koh kishte hyp deri n maj t ksuls, na sugjeron nj asociacion paralel midis nivelit t poshtm t ujrave t patrazuara t thellsis. Thellsia e padukshme n siprfaqen e tejdukshme dhe maja e ksuls e rezikuar nga zdrali na shtijn ndrmend parimin letrar t ajsbergut me shtat t tetat nn uj. N fakt i gjith dialogu i plakut me femrn buz liqeni sht i tejngopur me nntekste e simbole zor t zbrthyeshme. Kemi me rradh nj kompozicion zinxhir simbolesh q prbn t folmen alegorike t plakut, ku spikatin imazhet-simbole t Lisit, t cilin nuk mund ta prthekojn 12 burra dhe zguerin n fund t tij, n t cilin jan t detyruar t kalojn dimrin 12 ujq e dymbdhjet desh, t cilt i mban t palvizshm gjarpni me lule n goj dhe i cili sht gati i fundosun n uj, n det, dhe se kt det nj dit mund ta shterr gjarpni; po edhe uji e ha gjarpnin (Gabon, ska det q nuk mund ta shterrin gjarpijt). Po t vihet re mir, kemi nj grupim t balancuar imazhesh q kushtezojn ekuilibrin e njri-tjetrit. Imazhe-simbole korrelative, antinomike, binarzuese. Ka dhe nj sqok t zez q e mbshtjell zguerin, dhe n kraht e ksaj sqoke t zez na qenksh nj bu, t ciln po ta idhnosh, i han menjiher t pes klysht e vet n kraht e sqoks s zez. Imazhet popullore mitologjike mund t aludojn pr natn mitike, si dhe pr nj imazh tjetr mitik t gjarprit q kafshon bishtin e vet (gjarmni me lule n goj), nj imazh i mitologjis arkaike t kthimit t prjetshm t kohs, n parakujtes, n botn si ka qen para se t lindte (sqoka e zez, gjarpni me lule n goj i zhytur n uj).
Imazhi popullor mitologjik i kohs s kthyeshme prmes gjarprit q kafshon bishtin e vet bart nj vul jashtkohore, sikundr paraqitet n mitet egjyptiane gjarpri Uroborosa. Egjyptiant e kan quajtur kompozicionin e Uroborosit q kafshon bishtin e vet nj or t mbyllur( Libri egjyptian i t vdekurve, Moska, Akdemia, 1996. f. 8) . Unaza e prmbyllur q formon gjarpri, simbolizon ciklitetin riprtrits t rendit botror t gjrave, i cili shfaqet dit pr dit n do lindje dielli, t mbyllur n unaz dhe, s kndejmi, t pavdekshm. Koha, e dhn n livizjen rrethore, duke u shkrir n pafundsi, mendohej si e kthyeshme.
Rrethqarkullimi i kohs mund t interpretohet dhe si shkatrrim i saj. Pafundsia n fundsi gjakon drejt prjetsis, ndrsa prjetsia vet sht koha e palvizshme. Dhe Engjlli iu betua t gjallve, q koh m sdo t ket thot Zbulesa sipas shn Gjon Teologut 10, 6]. Simbolika e vjetr egjyptiane e Uroborosit sht koncepti i Prjetsis si shprehje e Fillimit dhe Fundit, alfa dhe omega. N tekstin eskatologjik t Librit t t Vdekurve (kap 175 dhe 17) thuhet, se zoti Atum krijoi Kozmosin, zotat dhe njerzit n shemblltyrn e gjarprit. Pas kalimit t miliona e miliona viteve bota do ti nnshtrohet shkatrrimit nga krijuesi i saj dhe Gjithsia rishmi do t kthehet n gjendjen zanafillore t kaosit. Do t mbeten vetm dy zota Atumi dhe Ozirisi, t cilt do t bujn n ujrat e oqeanit t parkrijuar Nun si dy gjarprinj. Atu-Ra dhe Ozirisi, mishrojn, ksisoj, dualitetin e Prjetsis, ka ka gjetur shprehje n kompozicionin e Uroborosit q prbn nj pjes t pandashme ilustruese t Lbrit t t Vdekurve. Ky pra sht modeli i prjetsis, i paraqitur deri n krijimin e saj. N librin e shenjt egjyptian Kerert zoti i diellit thot pr veten: Shiko, un po hyj n botn nga kam ardhur; un do qndroj posht, n vendin tim t parlindur( Piankoff A. Le livre des Quererts. P., 1946. p. 15) .
N kategorin e kohs q flet plaku i romanit Oh z vend qndror koha mitologjike e paraqitur prmes imazhesh mitike q lidhin prekohn parahistorike zanafillore me kohn empirike. Kjo koh empirike sht dhn si rrekje e prjetshme n krkim t deles s njqindt, andaj ai i qepet malit prdit n krkim t saj. N fakt rrekjet e plakut pr gjetjen e deles s 100-t, jan kmbngulja pr t ruajtur t paprekur bashk 99 delet, ose m sakt delen e 99
E kur e gjen, prap mbetesh pa nji! e pyet femra.
Mbetem. Por ani. Prsri dal me e gjet... tekembramja, mue m plqen t krkoj; mali asht aq i egr dhe i but, aq i vrazhd dhe i bukur... (kursivi im A.T).
Plaku na del si nj Sizif i prjetshm n krkim t dels s 100, Larzezs, q m shum sht e humbur, por ndryshe nga Sizifi mitik, plakut t Pashkut i plqen t krkoj. M sakt ai sht nj Sizif-Antisizif. Kjo koh empirike, pavarsisht n sht apo ssht e matshme, sht koh e kufizueshme (me ditn, natn ose jetn njerzore t bariut plak) dhe paraqet, prmes paravolis alegorike, kohn morale, si qllimsi, si prpjekje, si rezistenc dhe njjtazi si ankim, si shprbrje t kohs, si dezintegrim, sekularitet. Thelbi didaktik i vulgarizuar reduktueshm i paravolis s plakut n krkim t deles s humbur, prek nj ndr plagt m t ndjeshme e brengosse t njeriut shqiptar n histori, ka e ka privuar at t prbj unitet, trsi, forcn e munguar kolektive, formacionin shtetror, unitetin e tij trup-e-shpirt, kthjelltsin e mendjes dhe gjykimit etj, t gjitha ato cilsi t shprdoruara q do ta bnin shqiptarin nj qenie njerzore individuale dhe me koherenc kolektive, t vetrealizuar n histori. Rnia nga koha dhe historia, on n rnen e individit dhe kolektivit, n t gjitha llojet e egoizmave meskin, individual e shoqror q kan vetm nj perspektiv t pashmangshme: qorrsokakun.
Romani Oh na e sjell q nga gjeneza jon ilire gjer n vegimet e perspektivave utopike e futurologjike thelbin ton t deformuar, q sht i aft t prodhoj realitete reale e virtuale fataliste. Dhe ska rndsi kush identifikohet me kt thelb, njeriu shqiptar apo njeriu n trsi. Detyra e artit t nj romancieri sht t krijoj nj model realesh universale, t gjithkohshme...