Demokracia Elektronike
Prhapja n rritje e internetit po fuqizon kete prirje duke lehtsuar komunikimin e drejtprdrejt midis individve dhe grupeve q ndodhen n hapsira t ndryshme t bots. Sistemet e internetit dhe t telekomunikimit t prparuar kan influencuar n dialogun reciprok, duke u dhn liri transmetimeve t menjhershme, pamjeve dhe pajisjeve t shkruara. Nga prhapja e shpejt e internetit n bot, si nj hap n rrugn e qenies s nj shteti t vetm duke kaprcyer kufirin e shteteve-komb, u sht hapur rruga ndryshimeve q nuk do t mund t mendoheshin m par. Kur rrjeti ndrkombtar e sjell botn n nj gjendje abstrakte, edhe sistemet politike kan filluar prdorimin e mundsive q u siguron interneti. Prdorimi i internetit n fushn e politiks prbn nj mjet komunikimi t pakrahasueshm. Fillimi prdorimit t elektroniks n sistemin e demokracis, i cili sht sistemi politik m i prhapur n bot, do t hap rrug m rezultative n funksionimin e saj. Nj nga hipotezat e shkrimtarit Fakujama, q prparon dhe vlersohet s bashku me konceptin e Fundit t historis, emr i parashikimeve pr t ardhmen, n kt tem sht shum e ndryshme. Kuptimi i fundit t historis s Fakujams mbshtetet n fitoren n nivel botror t kapitalizmit dhe t demokracis liberale. Fakujama vazhdon t vlersoj se menjher mbas revolucioneve t 1989-s t Evrops Lindore, t shprbrjes s Bashkimit Sovjetik dhe t kalimit n demokracin shumpartiake n rajonet e tjera, kaluam n nivelin botror t demokracis Perndimore si modeli fundit. Por me gjith universalitetin e demokracis Perndimore, zhvillimi ose edhe ndryshimi, nj periudh q nuk e gjen fundin, bhen shkaku i nj pune t re brenda vet sistemit demokratik, q edhe ajo sht periudh e demokratizimit elektronik. Sot, studiuesit jan m afr sqarimit t shkaqeve t mungess s regjistrimit t qytetarve t shteteve demokratike dhe humbjes s angazhimit t tyre n periudhat politike. N 20-30 vitet e fundit shikohet rnia e pjesmarrsve n votime dhe veanrisht n zvoglimin e antarsis n partit politike. Gjithashtu, ishte gabim vazhdimi i mtejshm i mosangazhimit t njerzve n politik dhe humbjes s besimit ndaj saj. Hyrja e sistemit demokratik n epokn e elektroniks shfaqi fundin e nj periudhe t zhvillimit t natyrshm dhe sht nj tregues i qart i prdorimit efektiv t prodhimeve bashkkohore teknologjike.
Ne mund t vlersojm si shembull t par broshurat q shtypeshin dhe shprndaheshin n vitet 1700, pr t kuptuar zhvillimet q ka mbrritur sot n bot gazetaria. Nga mbrritja n shtypin ditor n shekullin e 19, pr nj gjysm shekulli u krijua nj model i publikimit m t shpejt dhe m gjithprfshirs n publik. Me daljen e radios, kinemas dhe pr m tepr televizorit, influenca e gazetave u zvoglua. Por s bashku me mjetet e komunikimit masiv q zhvillohen, prsri prhapja dhe shprndarja n publik e informacionit u kthye n nj form m efektive. sht nj periudh m tepr se 40-50-vjeare, q krahas influencs n rritje t televizionit, interneti sht nga zhvillimet m t rndsishme. Por edhe nse gazeta, radioja dhe televizori n fushn elektronike ngelen si mjetet e transmetimit efektiv t informacionit, interneti siguron marrjen dhe dhnien e informacionit reciprok. Kjo prparsi e internetit n kt shtje u b shkak q ai t kalonte n prpunimin e veprimtarive t demokracis elektronike. Liria e mendimit dhe e shprehjes q jan nj nga prparsit kryesore t demokracis do t lehtsoheshin edhe m shum dhe do t bheshin m efektive. Demokracia elektronike filloi t vinte n rendin e dits prej vitit 1997. N qoft se do u referohemi provave t demokracis elektronike t bots, rezulton se sht organizata e shoqris civile e emrtuar Eksperienca Minnesota, q u shfaq pr her t par n vitin 1994. Mbas ksaj erdhi platforma e diskutimit, q njihet si Demokracia e Atdhetarve t Brendshm t Epoks Angleze, e cila u evidentua n vitin 1997. Angazhimi n partneritet solli influencn e pjesmarrjes politike dhe prmirsoi demokracin. Shteti filloi periudhn e afrimit sa m pran qytetarit dhe me konceptin e demokracis elektronike u rrit koncepti i shtetit transparent dhe t demokratizimit elektronik. Pr shtetet q prej vitesh jan nn presionin e sistemit autoritar dhe veanrisht pr shoqrin q ka ngelur e kufizuar nga mundsia e shprehjes s lir, demokracia elektronike sht elementi efektiv i periudhs s demokratizimit. N ditt tona, kur demokracia elektronike sht rritur n zgjedhjet elektronike ose n zgjedhjet parashikuese, ajo prbn nj mjet alternative pr mundsin e t shprehurit m leht t mendimeve ndaj problemeve q lindin, si shprehja e mendimeve dhe pikpamjeve, prezantimi i iniciativs, njoftimi i ankesave dhe t korrupsionit n vendet q kan fituar rishtas pavarsin. Nj qytetar q ka jetuar nn presion, patjetr q e ndien veten m t lir dhe shpreh lirisht mendimet e tij, problemet e tij mund ti shpjegoj m leht. Duke dal me zgjedhjet elektronike jan vrtetuar suksese n pranimin e principeve t demokracis elektronike deri n protesta politike ektronike. Kshtu pr shembull, n zhvillimin e Revolucionit Kadife n Krgistan, roli i gazetave ishte i rndsishm. Pr kt arsye varianti elektronik i gazetave ishte nj nga faktort e rndsishm t t njjts form t revolucionit . Komunikimi, qoft me t folur, qoft me kalimin e informacionit nga nj person tek tjetri me mjetet e komunikimit masiv bashkkohor, prmban rol t madh n do shoqri. Sipas teoricienve t komunikimit efektiv, media elektronike e ka kthyer globin n nj fshat. Me hyrjen e internetit qytetart mund t msojn dhe t tregojn influencn e tyre menjher pr ato q ndodhin nn kuben e qiellit t fshatit global. Kshtu pr shembull, protestat shum t mdha q u bn n Seattle kundr Organizats Botrore t Tregtis, u organizuan nprmjet komunikimit me baz t gjer t internetit. Hyrja dhe prdorimi i internetit n Shqipri po ecn me ritme t shpejta. Edhe pse raporti i prdorimit t tij, n prgjithsi nuk mund t krahasohet me vendet e zhvilluara, ai sht kthyer n nj krkes n rritje, veanrisht tek studentt dhe nxnsit e shkollave. Por nse tek ky brez informatika sht nj krkes e shekullit, tek shtetart dhe politikant zhvillimi i demokracis elektronike n t gjith treguesit e tij sht shum i vonuar. Regjistrimi kombtar i popullsis, kartat e identitetit elektronik, votimi elektronik pr t gjitha shtjet, n shum vende t Evrops kan mbrritur kulmin. Dshira pr demokracin elektronike tek Kryeministri pr disa element, si jan ato t informimit pr shkeljet e ligjit nga administrata shtetrore dhe korrupsioni, jan pasqyruar n sistemin e krijuar. Por n drejtim t disa elementve q kan t bjn me demokracin e zhvilluar, ne jemi akoma mbrapa, pr t cilat nevojiten projekte dhe mbshtetje financiare. Nj pjes e rndsishme e qytetarve shqiptar q jetojn n emigracion ose edhe diplomatet shqiptar q jetojn n vendet e emruara q kan t drejt t votojn, mund ta realizojn kt t drejt nprmjet votimit elektronik. Kushtet q duhet tu plotsoj shteti shqiptar atyre dhe mnyrat e realizimit t pjesmarrjes s tyre me votim elektronik, nuk jan t panjohura dhe t pamundura. Kto shum shtete tashm i kan ligjruar n sistemet e tyre zgjedhore. Pra, demokratizimi i politiks dhe i shtetit shqiptar, si aspirant i integrimeve politike, ekonomike dhe ushtarake, krkon futjen dhe aplikimin e metodave dhe teknologjive bashkkohore. Thithja n t gjitha nivelet shtetrore t kontingjenteve rinore t diplomuara jasht shtetit n vitet e fundit me sistemet arsimore m t avancuara, do t prshpejtonte integrimin e vendit ton n demokracin elektronike.
*Drejtor i Institutit t Politikave t Siguris Kombtare
Ne mund t vlersojm si shembull t par broshurat q shtypeshin dhe shprndaheshin n vitet 1700, pr t kuptuar zhvillimet q ka mbrritur sot n bot gazetaria. Nga mbrritja n shtypin ditor n shekullin e 19, pr nj gjysm shekulli u krijua nj model i publikimit m t shpejt dhe m gjithprfshirs n publik. Me daljen e radios, kinemas dhe pr m tepr televizorit, influenca e gazetave u zvoglua. Por s bashku me mjetet e komunikimit masiv q zhvillohen, prsri prhapja dhe shprndarja n publik e informacionit u kthye n nj form m efektive. sht nj periudh m tepr se 40-50-vjeare, q krahas influencs n rritje t televizionit, interneti sht nga zhvillimet m t rndsishme. Por edhe nse gazeta, radioja dhe televizori n fushn elektronike ngelen si mjetet e transmetimit efektiv t informacionit, interneti siguron marrjen dhe dhnien e informacionit reciprok. Kjo prparsi e internetit n kt shtje u b shkak q ai t kalonte n prpunimin e veprimtarive t demokracis elektronike. Liria e mendimit dhe e shprehjes q jan nj nga prparsit kryesore t demokracis do t lehtsoheshin edhe m shum dhe do t bheshin m efektive. Demokracia elektronike filloi t vinte n rendin e dits prej vitit 1997. N qoft se do u referohemi provave t demokracis elektronike t bots, rezulton se sht organizata e shoqris civile e emrtuar Eksperienca Minnesota, q u shfaq pr her t par n vitin 1994. Mbas ksaj erdhi platforma e diskutimit, q njihet si Demokracia e Atdhetarve t Brendshm t Epoks Angleze, e cila u evidentua n vitin 1997. Angazhimi n partneritet solli influencn e pjesmarrjes politike dhe prmirsoi demokracin. Shteti filloi periudhn e afrimit sa m pran qytetarit dhe me konceptin e demokracis elektronike u rrit koncepti i shtetit transparent dhe t demokratizimit elektronik. Pr shtetet q prej vitesh jan nn presionin e sistemit autoritar dhe veanrisht pr shoqrin q ka ngelur e kufizuar nga mundsia e shprehjes s lir, demokracia elektronike sht elementi efektiv i periudhs s demokratizimit. N ditt tona, kur demokracia elektronike sht rritur n zgjedhjet elektronike ose n zgjedhjet parashikuese, ajo prbn nj mjet alternative pr mundsin e t shprehurit m leht t mendimeve ndaj problemeve q lindin, si shprehja e mendimeve dhe pikpamjeve, prezantimi i iniciativs, njoftimi i ankesave dhe t korrupsionit n vendet q kan fituar rishtas pavarsin. Nj qytetar q ka jetuar nn presion, patjetr q e ndien veten m t lir dhe shpreh lirisht mendimet e tij, problemet e tij mund ti shpjegoj m leht. Duke dal me zgjedhjet elektronike jan vrtetuar suksese n pranimin e principeve t demokracis elektronike deri n protesta politike ektronike. Kshtu pr shembull, n zhvillimin e Revolucionit Kadife n Krgistan, roli i gazetave ishte i rndsishm. Pr kt arsye varianti elektronik i gazetave ishte nj nga faktort e rndsishm t t njjts form t revolucionit . Komunikimi, qoft me t folur, qoft me kalimin e informacionit nga nj person tek tjetri me mjetet e komunikimit masiv bashkkohor, prmban rol t madh n do shoqri. Sipas teoricienve t komunikimit efektiv, media elektronike e ka kthyer globin n nj fshat. Me hyrjen e internetit qytetart mund t msojn dhe t tregojn influencn e tyre menjher pr ato q ndodhin nn kuben e qiellit t fshatit global. Kshtu pr shembull, protestat shum t mdha q u bn n Seattle kundr Organizats Botrore t Tregtis, u organizuan nprmjet komunikimit me baz t gjer t internetit. Hyrja dhe prdorimi i internetit n Shqipri po ecn me ritme t shpejta. Edhe pse raporti i prdorimit t tij, n prgjithsi nuk mund t krahasohet me vendet e zhvilluara, ai sht kthyer n nj krkes n rritje, veanrisht tek studentt dhe nxnsit e shkollave. Por nse tek ky brez informatika sht nj krkes e shekullit, tek shtetart dhe politikant zhvillimi i demokracis elektronike n t gjith treguesit e tij sht shum i vonuar. Regjistrimi kombtar i popullsis, kartat e identitetit elektronik, votimi elektronik pr t gjitha shtjet, n shum vende t Evrops kan mbrritur kulmin. Dshira pr demokracin elektronike tek Kryeministri pr disa element, si jan ato t informimit pr shkeljet e ligjit nga administrata shtetrore dhe korrupsioni, jan pasqyruar n sistemin e krijuar. Por n drejtim t disa elementve q kan t bjn me demokracin e zhvilluar, ne jemi akoma mbrapa, pr t cilat nevojiten projekte dhe mbshtetje financiare. Nj pjes e rndsishme e qytetarve shqiptar q jetojn n emigracion ose edhe diplomatet shqiptar q jetojn n vendet e emruara q kan t drejt t votojn, mund ta realizojn kt t drejt nprmjet votimit elektronik. Kushtet q duhet tu plotsoj shteti shqiptar atyre dhe mnyrat e realizimit t pjesmarrjes s tyre me votim elektronik, nuk jan t panjohura dhe t pamundura. Kto shum shtete tashm i kan ligjruar n sistemet e tyre zgjedhore. Pra, demokratizimi i politiks dhe i shtetit shqiptar, si aspirant i integrimeve politike, ekonomike dhe ushtarake, krkon futjen dhe aplikimin e metodave dhe teknologjive bashkkohore. Thithja n t gjitha nivelet shtetrore t kontingjenteve rinore t diplomuara jasht shtetit n vitet e fundit me sistemet arsimore m t avancuara, do t prshpejtonte integrimin e vendit ton n demokracin elektronike.
*Drejtor i Institutit t Politikave t Siguris Kombtare