Dritëro Agolli: Shkrimtarët shqiptarë, të fiksuar pas diktaturës

Nga nj sondazh n librarit m t mdha n Tiran, letrsia shqiptare lexohet shum m pak se letrsia e huaj e prkthyer n gjuhn shqipe. Cilat jan sipas jush shkaqet e nj raporti t till?

Shkrimtart shqiptar nuk i prekin m plagt e jets, tragjedit dhe kontradiktat e theksuara t shoqris son. Shkrimtart tan kan libidon e modernizimit e mendojn se nse nuk jan prfaqsues t ksaj dshire, si e bjn disa shkrimtar t Europs, ather nuk do t quhen novator, nuk do t lakohen si njerz t shquar e ksisoj kthehen n imitator. Duke qen jasht realitetit shqiptar, at realitet q edhe lexuesi do ta shoh jo si n fotografi, por prmes artit, shkrimtart tan bhen shum abstrakt. Ka shum shkrimtar t Europs q pasqyrojn jetn e tyre, e veanrisht shkrimtart amerikan. Te ne kan ende kompleksin se po t shkruajn pr jetn, do t quhen konservator, t prapambetur, arkaik. Prandaj asnj tragjedi e vendit nuk gjendet n kto libra dhe nuk ka asnj prpjekje pr t thn nj t vrtet q do ta ndihmonte shoqrin t rregulloj jetn. Letrsia nuk ka fuqin e rregullave, por ajo influencon, ndikon tek ata q drejtojn shoqrin, q t vn pak mend n kok. Letrsia jon sht jasht realitetit shqiptar, prandaj edhe nuk lexohet.

Shpesh problemi sht krkuar te lexuesi shqiptar...

Nuk sht problem i lexuesit. Po t ket vepra q e ngacmojn, ai do t’i lexoj patjetr. Kemi shembuj pr kt: sht rasti i vajzs s vogl 7-vjeare nga Kuksi, nj ngjarje q vetm duke e treguar t prek. Po t jet letrsi nj realitet i till dhe t ngrihet n art, ather nuk do t mbetet njeri pa e lexuar nj fakt t till. Ne shohim filmat amerikan q shfaqin ngjarje q i tronditin njerzit, shohim nobelistt si Orhan Pamuk q sjellin pjes t vrteta nga nj jet tragjike, por me rrugdalje, si ka
me “Stambollin”; shohim Heminguein me ngjarje q i ka nxjerr nga jeta. Ndaj shkrimtart shqiptar duhet t drejtohen nga jeta. M thoni nj libr q sht shkruar n kto 20 vitet pr kt jet q jetojm ne. Sot ke njerz q ndajn detin e bllokojn gjith plazhin. Jan ngacmime q mund t krijojn prototipa letrar shum t prshtatshm. Por problemi qndron edhe te mediat. Sot recensioni pr nj libr quhet reklam, ndrkoh q flitet gjith ditn pr politikan. Nse nj libr nuk popullarizohet, nuk vjen te lexuesi. Sigurisht q kjo duhet t ndodh pr librat q kan vlera, sepse sot n vendin ton ka m shum libra se lexues. Mua m vijn nga dhjetra libra n dit, por nuk mund t shkruhet pr t gjith ata. sht nj fatkeqsi e dyfisht ajo e shkrimtarve q nuk e drejtojn vmendjen ndaj jets dhe merren me abstrakte t jets. Nuk ka m vler letrsia nse merresh gjithnj me t kaluarn.

Doni t thoni q shkrimtart shqiptar jan “kapur” pas diktaturs?

Nuk them t mos shkruhet m pr diktaturn, por jo gjith kohn pas saj. Kan kaluar 20 vjet, sht gjysma e diktaturs dhe far sht
gjat ksaj kohe? Pse bota u ka kushtuar kaq shum vmendje funksionarve q bjn lloj-lloj marifetesh? Pak “padrino” ka n vendin ton? Prse nuk shkruhet pr kto? Sepse kt e quajn si nj letrsi t kaluar.

A mund t jetoj nj shkrimtar shqiptar vetm me letrsin?

Deri m sot, asnj shkrimtar shqiptar nuk mund t mbijetoj me librat e tij. N prgjithsi nuk e bjn as shkrimtart e mir n t gjith botn, as n Amerik e as n Franc. Shkrimtart jetojn duke
pun t tjera, si artikuj e recensione.