Dritero
Nga Artan Lame
shte shume e veshtire te jesh shkrimtar i madh dhe njekohesisht shkrimtar i rreshtuar. Rreshtimi politik ben qe ndersa ata te rreshtit tend ti gezoje fakti ata te rreshtit tjeter te te shohin me dyshim e me pa dashje. Driteroi me rezulton te jete i vetmi shkrimtar qe jo vetem te kete shpallur boterisht kredon e tij politike por edhe te kete milituar per ate kredo e madje deri vone ne kohe te demokracise e megjithate te mos ia kene shkulur dot apelativin i madh.
Ndo njeqind metra pa shkuar ne fund te rruges Qemal Stafa gjendet nje dyqan i stervockel librash te vjeter ku kohe pas kohe shkoj e rremoj gjithe qejf. Nje nga huqet e mia eshte se me pelqen qe librat qe ia vlejne ti lexoj sa te jete e mundur ne variantin origjinal apo ne botimin e pare fare se ja thomeni ju a mund te shijohet Migjeni kur ulerin per mjerimin i botuar ne nje lidhje prej letre te shtrenjte me kapake te trashe me germa ari E bukura e tij qe te ben ta kuptosh me themel eshte kur e lexon ne ate letren e ashper e te zverdhur me ane te paprera mire te viteve 30 e te lidhur me kapese teli te ndryshkura.
Nejse qe te kthehem ne teme se fundmi gjeta tek ai bukinisti i rruges Qemal Stafa edhe botimin origjinal te romanit Shkelqimi dhe renia e Shokut Zylo. E mora gjithe qejf dhe qe ate mbremje i hyra rileximit te kujdesshem. Them rileximit se natyrisht qe ne adoleshence e kemi lexuar por ve doren ne zjarr ne kemi kuptuar gje. Duhet qe cdo njezet vjet ti rilexojme nga fillimi te gjitha librat qe kemi kenduar ne jete. E ne qofshin shume te pakten ata me te rendesishmit e themeloret. Nder librat tane Shoku Zylo i Driteroit ben pjese nder ata qe patjeter do kenduar sa here nderrojne qeverite a sistemet.
Edhe kesaj radhe sa me shume u hyja faqeve thelle aq me shume thosha me vete ore vertet jane shkruar keto gjera ne ato vite ne kulm te terrorit mbi artistet e shkrimtaret a si eshte kjo pune. Erdhi nje moment qe megjithese i sigurt ktheva kapakun e librit per tu siguruar qe botimi ishte i vjeter e jo ndonje botim i vone. Jo ne rregull isha aty mbi kapak shkruhej Tirane 1973. Po ju sjell vetem pak radhe nga faqja 234 Kemi disa shembuj negative lidhur me mirembajtjen dhe trajtimin e monumenteve kulturore. Jane demtuar rende apo shkaterruar hamamet e lashta si hamami i Krujes. Jane ne gjendje te mjeruar kisha e vjeter e Perondise dhe xhamia e Muradijes ne Vlore. U zhduk nga faqja e dheut kisha e vjeter e Vaudejes ku ka dhene meshe edhe Ndre Mjeda.... Paragrafi eshte i gjate shume i gjate mbi gjysme faqe dhe vazhdon te rreshtoje edhe nje varg monumentesh te tjera qe po shkaterroheshin. E pabesueshme Keto radhe shkruheshin bash kur feja besimi e institucionet e tyre ishin zhdukur kur vetem dy vjet me pas nje prift do te pushkatohej per nje sherbese fetare te fshehte kur ishte ne kulm levizja per revolucionarizimin e gjithe jetes se vendit kur sapo kish filluar te zbulohej nje komplot i rrezikshem ne letersi e arte qe do te hante shume koka kur... Dhe per me teper Driteroi permend jo nje kishe e aq por bash kishen katolike te Vaut te Dejes e cila ishte hedhur ne ere me urdher personal te vete Mehmet Shehut
Tani ne kohe te demokracise jane te shumte ata qe perbetohen te kene qene disidente kur duken qe atje tej se kane qene sahanfshires. Su ve faj per pune te sahaneve se e tille ish koha por qe te perbetohen sot per disidence kjo shahet ndaj si beson njeri. E nderkaq i vetmi qe perbetohet se nuk ka qene disident eshte Driteroi por edhe kete se beson njeri. Duke u zhytur ne faqet e librit te tij mu shtua edhe me shume mosbesimi ne perbetimet e Driteroit.
Jo rralle e kane krahasuar shokun Zylo me don Kishotin. Ne fakt mbaj mend se kur e kam lexuar per here te pare Zylon ne adoleshence isha vazhdimisht i dyzuar. Nuk arrija te kuptoja nese ai ishte personazh i mire a i keq. Nga fjalet qe thoshte veprimet qe bente me dilte burre i mire ndersa nga roli qe i ishte dhene duhej te ishte i keq. Driteroi ia del qe nje personazh te tille qe ben deklarata si ajo qe citova me siper ta mbaje gjalle deri ne faqen e fundit dhe te gjithe kete edhe ta botoje.
Ne fakt eshte pikerisht ajo qe ndodh edhe me don Kishotin. Nga roli qe shihet ne pamje te pare eshte nje reaksionar i rrjedhur nga mente ndersa nga qellimet qe ka dhe ato cka thote e arsyeton eshte krejt tjeter. Dhe ashtu si tek idealisti don Kishot qe ka vazhdimisht prane realistin Sanco edhe shoku Zylo ka prane Demken qe kohe pas kohe e sjell ne vete dhe e ul ne toke. Dyshja e dale nga pena e Servantesit ishte termometer i shoqerise dhe sistemit spanjoll ne krize ne kohen e vet. Veshtire qe dyshja e Driteroit te mos jete krijuar per te njejtin qellim termometer i krizes se sistemit ne nje tjeter kohe dhe ne nje tjeter vend ose e thene ne menyre pergjithesuese kriza e perjetshme e sistemeve qe pasi ezaurojne fuqite e brendshme kerkojne te mbahen ne kembe fale te shkuares se tyre. Magjia e Servantesit dhe e Driteroit eshte qe ia dalin qe kete analize ndaj te shkuares ne krize ta bejne permes nje perfaqesuesi te ndritur te po asaj te shkuare. Eh sa kollaj do te behej kjo pune duke i kundervene te shkuares se pluhurosur nje djalosh te ri e revolucionar qe perleshet llere perveshur por jo keta autore e bejne kete permes plakut te mire e idealist don Kishot dhe zyrtarit te ndershem e po aq idealist Zylo.
Nje gje qe e mendoj gjithmone kur lexoj analiza e interpretime rreth shkrimtareve te ndryshem eshte mor po a vertet kete qe thuhet ka dashur a ka menduar autori apo mos ia futin kot keta kritiket. Se mire po qe gjalle qe mund ta marrim ne telefon e ta pyesim por kur nuk e kemi me ne kete bote si i behet. Fati Zoti rakia e mire dhe balta e Devollit kane bere qe Driteroin ta kemi gjalle e ta pyesim sa here te duam per ato cka shkruar mbi leter apo menduar nden te. Por kjo do ishte shume e thjeshte se shkrimtaret e medhenj nuk shkruajne per tu dhene shpjegime vetem atyre qe kane perreth por vecan per ata qe do te vijne me pas.
Pertej analizave e studimeve te sterholluara njerezia e thjeshte kane nje kandar te tyrin per te peshuar gjurmen e te medhenjve i fiksojne me emra qe identifikohen pa mbiemra. Edhe Driteroi e ka arritur kete peshe ne kandarit te popullit te vet. Le te shtojme cte duam ne me shkolle dac per mire e dac per keq sngre me shume ne kandar.
Gazeta Shqip
shte shume e veshtire te jesh shkrimtar i madh dhe njekohesisht shkrimtar i rreshtuar. Rreshtimi politik ben qe ndersa ata te rreshtit tend ti gezoje fakti ata te rreshtit tjeter te te shohin me dyshim e me pa dashje. Driteroi me rezulton te jete i vetmi shkrimtar qe jo vetem te kete shpallur boterisht kredon e tij politike por edhe te kete milituar per ate kredo e madje deri vone ne kohe te demokracise e megjithate te mos ia kene shkulur dot apelativin i madh.
Ndo njeqind metra pa shkuar ne fund te rruges Qemal Stafa gjendet nje dyqan i stervockel librash te vjeter ku kohe pas kohe shkoj e rremoj gjithe qejf. Nje nga huqet e mia eshte se me pelqen qe librat qe ia vlejne ti lexoj sa te jete e mundur ne variantin origjinal apo ne botimin e pare fare se ja thomeni ju a mund te shijohet Migjeni kur ulerin per mjerimin i botuar ne nje lidhje prej letre te shtrenjte me kapake te trashe me germa ari E bukura e tij qe te ben ta kuptosh me themel eshte kur e lexon ne ate letren e ashper e te zverdhur me ane te paprera mire te viteve 30 e te lidhur me kapese teli te ndryshkura.
Nejse qe te kthehem ne teme se fundmi gjeta tek ai bukinisti i rruges Qemal Stafa edhe botimin origjinal te romanit Shkelqimi dhe renia e Shokut Zylo. E mora gjithe qejf dhe qe ate mbremje i hyra rileximit te kujdesshem. Them rileximit se natyrisht qe ne adoleshence e kemi lexuar por ve doren ne zjarr ne kemi kuptuar gje. Duhet qe cdo njezet vjet ti rilexojme nga fillimi te gjitha librat qe kemi kenduar ne jete. E ne qofshin shume te pakten ata me te rendesishmit e themeloret. Nder librat tane Shoku Zylo i Driteroit ben pjese nder ata qe patjeter do kenduar sa here nderrojne qeverite a sistemet.
Edhe kesaj radhe sa me shume u hyja faqeve thelle aq me shume thosha me vete ore vertet jane shkruar keto gjera ne ato vite ne kulm te terrorit mbi artistet e shkrimtaret a si eshte kjo pune. Erdhi nje moment qe megjithese i sigurt ktheva kapakun e librit per tu siguruar qe botimi ishte i vjeter e jo ndonje botim i vone. Jo ne rregull isha aty mbi kapak shkruhej Tirane 1973. Po ju sjell vetem pak radhe nga faqja 234 Kemi disa shembuj negative lidhur me mirembajtjen dhe trajtimin e monumenteve kulturore. Jane demtuar rende apo shkaterruar hamamet e lashta si hamami i Krujes. Jane ne gjendje te mjeruar kisha e vjeter e Perondise dhe xhamia e Muradijes ne Vlore. U zhduk nga faqja e dheut kisha e vjeter e Vaudejes ku ka dhene meshe edhe Ndre Mjeda.... Paragrafi eshte i gjate shume i gjate mbi gjysme faqe dhe vazhdon te rreshtoje edhe nje varg monumentesh te tjera qe po shkaterroheshin. E pabesueshme Keto radhe shkruheshin bash kur feja besimi e institucionet e tyre ishin zhdukur kur vetem dy vjet me pas nje prift do te pushkatohej per nje sherbese fetare te fshehte kur ishte ne kulm levizja per revolucionarizimin e gjithe jetes se vendit kur sapo kish filluar te zbulohej nje komplot i rrezikshem ne letersi e arte qe do te hante shume koka kur... Dhe per me teper Driteroi permend jo nje kishe e aq por bash kishen katolike te Vaut te Dejes e cila ishte hedhur ne ere me urdher personal te vete Mehmet Shehut
Tani ne kohe te demokracise jane te shumte ata qe perbetohen te kene qene disidente kur duken qe atje tej se kane qene sahanfshires. Su ve faj per pune te sahaneve se e tille ish koha por qe te perbetohen sot per disidence kjo shahet ndaj si beson njeri. E nderkaq i vetmi qe perbetohet se nuk ka qene disident eshte Driteroi por edhe kete se beson njeri. Duke u zhytur ne faqet e librit te tij mu shtua edhe me shume mosbesimi ne perbetimet e Driteroit.
Jo rralle e kane krahasuar shokun Zylo me don Kishotin. Ne fakt mbaj mend se kur e kam lexuar per here te pare Zylon ne adoleshence isha vazhdimisht i dyzuar. Nuk arrija te kuptoja nese ai ishte personazh i mire a i keq. Nga fjalet qe thoshte veprimet qe bente me dilte burre i mire ndersa nga roli qe i ishte dhene duhej te ishte i keq. Driteroi ia del qe nje personazh te tille qe ben deklarata si ajo qe citova me siper ta mbaje gjalle deri ne faqen e fundit dhe te gjithe kete edhe ta botoje.
Ne fakt eshte pikerisht ajo qe ndodh edhe me don Kishotin. Nga roli qe shihet ne pamje te pare eshte nje reaksionar i rrjedhur nga mente ndersa nga qellimet qe ka dhe ato cka thote e arsyeton eshte krejt tjeter. Dhe ashtu si tek idealisti don Kishot qe ka vazhdimisht prane realistin Sanco edhe shoku Zylo ka prane Demken qe kohe pas kohe e sjell ne vete dhe e ul ne toke. Dyshja e dale nga pena e Servantesit ishte termometer i shoqerise dhe sistemit spanjoll ne krize ne kohen e vet. Veshtire qe dyshja e Driteroit te mos jete krijuar per te njejtin qellim termometer i krizes se sistemit ne nje tjeter kohe dhe ne nje tjeter vend ose e thene ne menyre pergjithesuese kriza e perjetshme e sistemeve qe pasi ezaurojne fuqite e brendshme kerkojne te mbahen ne kembe fale te shkuares se tyre. Magjia e Servantesit dhe e Driteroit eshte qe ia dalin qe kete analize ndaj te shkuares ne krize ta bejne permes nje perfaqesuesi te ndritur te po asaj te shkuare. Eh sa kollaj do te behej kjo pune duke i kundervene te shkuares se pluhurosur nje djalosh te ri e revolucionar qe perleshet llere perveshur por jo keta autore e bejne kete permes plakut te mire e idealist don Kishot dhe zyrtarit te ndershem e po aq idealist Zylo.
Nje gje qe e mendoj gjithmone kur lexoj analiza e interpretime rreth shkrimtareve te ndryshem eshte mor po a vertet kete qe thuhet ka dashur a ka menduar autori apo mos ia futin kot keta kritiket. Se mire po qe gjalle qe mund ta marrim ne telefon e ta pyesim por kur nuk e kemi me ne kete bote si i behet. Fati Zoti rakia e mire dhe balta e Devollit kane bere qe Driteroin ta kemi gjalle e ta pyesim sa here te duam per ato cka shkruar mbi leter apo menduar nden te. Por kjo do ishte shume e thjeshte se shkrimtaret e medhenj nuk shkruajne per tu dhene shpjegime vetem atyre qe kane perreth por vecan per ata qe do te vijne me pas.
Pertej analizave e studimeve te sterholluara njerezia e thjeshte kane nje kandar te tyrin per te peshuar gjurmen e te medhenjve i fiksojne me emra qe identifikohen pa mbiemra. Edhe Driteroi e ka arritur kete peshe ne kandarit te popullit te vet. Le te shtojme cte duam ne me shkolle dac per mire e dac per keq sngre me shume ne kandar.
Gazeta Shqip