Faik Konica ose Ironia e Pafuqis
Kujtesa letrare q sht e prjetshme, neutrale dhe s kndejmi e pamshir me autort dhe veprat e shkruara prgjat gjith historis s shkrimit, e ka nj huq: ajo prjashton duzina krijuesish, shpesh her t vlersuar pr kohn, edukonjs, patriot, veprimtar t dobishm shtjesh kauzale.
Kjo sepse kodi i Kujtess letrare funksionon sipas ligjsive t shkrimsis, m sakt sipas formacioneve stilistike dhe vetm prsosuria e ktyre formacioneve me shumllojshmrin dhe begatin e mjeteve shprehse sht n gjendje t provokoj nj sensacion t prndezur e jetgjat. Ai q arrin t lr gjurm t ktilla krijon t vetmen mbijetes ndaj kohs, q si e tham, sht formacioni shkrimor, stilistikor e veanta e paprsritshme individuale q nuk mund ta zhbjn as diktaturat, as konjukturat e prkohshme ideologjike e as dritshkurtsia profane e nj breznie t that studiuesish t indoktrinuar.
Sepse krijues t till jetojn n kujtesn letrare t kulturave nacionale si themelues kanonesh, t cilt krijojn organikisht evolucionin dhe projektimin e tij n perspektivn e nj letrsie.
I till sht n letrat shqipe dhe Faik Konica.
Rexhep Qosja n esen Faik Konica Ngadhnjimtari i vonuar bn nj pohim t prekshm kur thot: Faik Konicn nuk kan arritur ta mohojn mohuesit e tij; mund ta cenojn madhshtin e tij lavdruesit e pamatur, pamaturin e t cilve mund ta frymzoj politika po jo edhe kultura.
Un do ti shtoja ktij pohimi edhe dika tjetr, si m duket mua, me natyr thelbsisht morale: q si t part (mohuesit), ashtu edhe t dytt (lavdruesit), jan tekefundit e njjta kategori, madje shpesh, t njjtt njerz. Sepse shumica sosh, studiues dhe akademik t RPSSH-s, han pensionin q e kan arritur duke shar Konicn ...
Konica identifikohet n letrsin shqipe, fal letrsis dhe stilit t tij, si themeluesi dhe promovuesi i ironis, si modeli dhe kodi stilistikor i ironis, si formacion shkrimor q ironin e riprezantoi n t gjitha zhanret e krijimtaris s tij. ]
S kndejmi ironia e Konics u b edhe orientuese pr nj model tjetr botperceptimi dhe vlersimi t bots, madje edhe m larg se kaq - Konica shpresonte se duke i mshuar ironis, do mund t zgjonte ndr lexues ndjenjn e esllt t realitetit, t zhveshur nga shabllonet e t menduarit dhe arsyetuarit, t edukonte alergjin prej klisheve parazite dhe formale, qofshin kto reminishenca t nj patriotizmi t vonuar e demode (pseudopatriotizmi), qofshin me natyr sociale e kulturore. Ironia e Konics synon madje, m gjer, nj horizont meditativ e pragmatik n marrdhniet me mitet, historin dhe shoqrin, me shpresn se botvshtrimi ironik, do mund t bhet mnyr sjelljeje, gjithsesi pozitive n prftimin e efektit t realitetit ose e shqiptuar m tro t t ardhurit n vete duke prpunuar ksodore nj mentalitet kritik e vetkritik.
Por ironia te Konica, si princip internacional psiko-artistik nuk nnkupton semantikn e rndomt t ksaj fjale. Kuptohet q ktu flasim pr nj princip organizimi ideo-stilistikor dhe ironia prfshin sigurisht, t gjitha prshkallzimet e saj, sa n rrafshet dftore e nnkuptimore aq dhe me kalimin e ironis therse n sarkazm dhe grotesk.
Ironia tek Konica, n t gjitha zhanret e tij, veanrisht n krijimet e vona, konstituohet si status i tekstit, si instanc paraligjrimore q kushtzon verbalizmin e tekstit q prftohet. N kt status jan t prfshira orientimi i shijes, estetizmi, filozofia dhe, m s fundi, qndrimi etik i autorit karshi lexuesve t tij.
Nse ironia me prshkallzimet e saj sarkazmn dhe groteskun jan formacionet q prcaktojn profilin e estetiks s Konics, ather sht kjo estetik q kushtzon lindjen e nj etike t re syeltsin, ndjenjn e mass, dshirn pr dije e kulturim, thellimin, durimin dhe frymzimin pr t patur t mpreht gjykimin.
Sepse sht gjithher estetika ajo q i paraprin reflektimit t thell e t qndrueshm, ajo q lind konstitucionet morale. N kt kuptim Estetika gjithmon ka qen nna e Etiks.
Etika q krkon t themeloj Konica, sht pathosi i distancs, i vetprmbajtjes dhe strvitja e instinktit dhe reflekseve pr t gjetur t vrtetn dhe jo dukjen e maskuar t saj.
N kt kuptim, sidomos n kontekstin kulturoro-historik, shkrimet e para t Faik Konics nuk kan ndonj vler t madhe letrare, por ato prmbushin nj rol t muar didaktik e gjuhsor, pra sht fjala pr dromcat letrare, miniaturat, hiq poezit Anadollaku n msall dhe sonetin Helena e Trojs.
Proza memuariste e portretist e viteve t para t nntqindts vazhdon t jet e rndomt, megjithse me vler t madhe - theksova didaktike e faktologjike.
Shkrimet e para ku fillon t ngjizet ironia shumshtresore e Konics fillon po n kto vite me miniaturat Ai q sht i qytetruar (1902), Ai q sht gati t vdes pr shqiprin (1898), I urti i malit, derisa kulmin e ktyre modeleve e mbrrin me ipi i palaove (1922), Lutja e shkrimtarit (1933), Msime mbi shqipen e re (1938), Rihard Vagneri dhe Nastrasin Hoxha, pr t vazhduar mandej kulmin me prozn e gjat Nj ambasad e zuluve n Paris (1922), Doktor Gjilpra (1924) dhe me elementet ironin e satirik t eseve t gjata Shqipria si mu duk (1924) dhe Shqipria kopshti shkmbor i Evrops.
E shtrir n nj varg verprash e zhanresh t ndryshme bota ironike e Konics fiton konture gjithnj e m t qarta dhe vjen e bhet gjithnj e m e rafinuar gjersa mbrrin nj prsosuri estetizimi n veprn e fundit t tij, n faqen e fundit t ksaj vepre me poezin Sonet pr nj diplomat ceremonimadh, q u varros i gjall.
Vepra q la Konica nuk sht aq e vogl sa e mendojn disa studiues t tij.
T paktn ajo qe e mjaftueshme sa t ngulitej mir n vetedijen letrare t kohs s vet dhe t vetprojektohej akoma m fuqishm n perspektivn e s ardhmes, ku do ta prisnin surpriza t mnxyrshme e t kndshme. Vepra e tij qe e mjaftueshme sa t themelonte n letrat shqipe Ironin e prshkallzuar, Ironin q si intenc artistike dhe si trsi mjetesh retorike ndan qartazi romantizmin n letrat shqipe nga modernizmi.
Promovimi i nj vetdijeje t re n botvshtrimin e realitetit shqiptar, ashtu si e servirte Konica, sht prjetimi i brendsis, kthimi kah brendsia, n t kundrt t jashtsis q predikonin poett romantik, sepse misioni i tyre i brjes s Shqipris tashm kishte prfunduar dhe se tani duheshin
shqiptart.
S kndejmi e kan dhe burimin shum kaprio t Konics lidhur me romantizmin e Rilindjes Kombtare, m sakt indiferencn, neutralitetin ndaj saj, qndrimi prtalls ndaj Naim Frashrit si dhe shum mite t nacionalizms shqiptare. Kjo ndodhte jo se Konica ishte m pak atdhetar, fjala vjen se Grameno, Noli, Fishta, Zogu, Koliqi etj? Ky sht dhe gabimi i madh kur i qasemi Konics me kute t tilla vlersismi. Prof. Qosja, n esen e tij Faik Konica ngadhnjimtari i vonuar flet mbi tet gabimet e Konics, duke verbalizuar krejt pavullnetshm tet gabimet e tij.
Duke u nisur nga nj pikpamje e caktuar, teorikisht mund t qortosh gjith njerzit bashk e ve e ve, por kur flasim pr Konicn dhe at ka prfaqson, para se t krkojm gabimet e tij, ne duhet t lexojm nj tekst lutjejeje, q pr mendimin tim, n do botim t Konics duhet ta vm n hyrje t librit pra e kam fjaln pr Lutja e shkrimtarit, e m prvemas pr vargun Falna durimin t thellojm nj pun prpara se t shkruajm mbi t.
Sa her gjykojm ekstravagancat e Konics, duhet t marrim fort parasysh se kemi t bjm me nj artist me vetdije t formuar, por sidoqoft, me nj artist avanguardist. Avangardist n lidhje me ciln kultur? Faik Konica ishte n korent t t gjitha lvizjeve letrare-artistike t fillimshekullit XX n Franc, Gjermani e SHBA.
Ai ishte miku i Gijom Apolinerit dhe n ato vite para se ky t vdiste, Apolineri ishte mu n kulmin e procedeve para-syrrealiste, paraardhs i t cilve sht (me dramn Gjint e Tiresias). Nga nj pikvshtrim modernist e avangardist e kundronte Konica gjithka q gjllinte n kulturn shqiptare, natyrisht, jo si nj snob, por me prvujtni, me nj t kuptuar t ngrysur, prandaj dhe pathosi ironik i Konics rndom mshon mbi anadollizmat, trashomanit, ngrefosjet e fryrjet e injorantve t vetpagzuar atdhetar.
Ky shtrim kaq i mpreht i shtjeve dilematike pr cilsin e ktij shqiptari t ri, pr strukturn psiko-shpirtrore dhe psikopatologjike t tij ka qen gjja m e rndsishme pr kohn nj shtrim diskursi, i cili as sot e ksaj dite nuk sht zgjidhur ashtu sikur do ta donte Konica.
Kur flasim pr Konicn duhet t kemi parasysh nj vetdije krejt t ndryshme nga ajo e rilindasve dhe t mos e krkojm atje Konicn, as metodat e atdhetaris dhe misionit t tij atdhetar. Faik Konica sht bir i avangards dhe modernizmit n gjithka, n terrenin ton t athershm politiko-kulturor, prej tij mund t pritej vetmse Ironia si nj prshkundje e fort pr ti sjell shqiptart n ndjenjn e realitetit.
Si bir i avangards, Konica na ka ln nj Manifest, natyrisht, jo si ai i Dadaistve, Syrrealistve apo Futuristve, por nj lloj manifesti pr shqiptart, shum her m t thjesht e shumher m t dobishm, q sht Lutja e shkrimtarit. Ai duhet t prsritet do dit nga gjithcili prej nesh.
Ajo q e ndan Konicn nga romantizmi sht sht thelbi kritik i Ironis s tij, e ndryshme nga ironia shoqrore e ajupit, Fishts dhe Fan Nolit.
Ironia dhe kritika e ajupit dhe Fishts jan shqetsime t poetve n fazn e dezintegrimit t romantizmit si vetdije dhe vetdijsim shoqror t njeriut shqiptar. Ndrsa ironia e Nolit m s shumti kishte karakter personal, konjuktural e politik. Ironia e Konics synonte zgjimin e nj horizonti provokues pr ndriimin intelektual dhe format dhe cilsia e kritiks koniciane kishin q n fillim simptomat e modernizmit si vetdije dhe si mision. Po sht, m prvem, vetdija kritike e modernizmit?
Modernizmi fillon si kritik ndaj fes, filozofis, moralit, s drejts, historis, ekonomis dhe politiks. Kritika prbn veorin dalluese, shenjn e gjenezs t tij. ka ravijzoi Epokn Moderne ishte vepr e kritiks, duke nnkuptuar si kritik nj metod pr krkim, krijim dhe aktivitet. Idet dhe ngjizjet themelore t Epoks Moderne prparim, zhvillim, shkenc, teknik lindn nga kritika. Kritik ndaj koncepteve t ngurosura dhe vlerave tradicionale. Kritik ndaj institucioneve dhe bindjeve, ndaj Fronit dhe Altarit.
E Gjith prpjekja moderniste e Konics ishte shkputja nga pjesa e rnd e trashgimis romantike, pasi vet bashkjetesa e ktyre dy traditave si n Europ, ashtu dhe n kushtet shqiptare sillte kontradiksione, kundrthnie.
N kt hapsir diskursive Konica u prpoq t ndrkallte vizionin e tij modernist konceptual e kulturologjik duke dhn modele stilistike e gjuhsore, pikrisht n nj periudh kur kultura shqiptare gjendej e dominuar nga kanoni dhe estetika romantike dhe kur shenjat e para t formacioneve moderniste ishin tejet t zbehta, ndrkoh q n kulturat e zhvilluara europiane po ngjizeshin sfonde e situata t koklavitura q ndrkmbenin me shpejtsi njra-tjetrn.
Romantizmi bashkjeton me modernizmin dhe mbshtetet tek ai vetm q ta dhunoj prher. Kto dhunime marrin trajta t shumta, por prher shfaqen me dy mnyra: me analogjin dhe ironin. Me t parn nnkuptoj revizionimin e gjithsis si nj sistem gjegjs dhe imazhin e gjuhs si nj idhull i gjithsis. .
Edhe pse tradit e nndheshme e poezis moderne, sht qendrorja, prej romantikve t par deri tek Rilke, surrealistt. Njkohsisht, me teorin e prkimit globalist, shfaqet ironia si kundrshtar binjak. sht shqepja n thurjen e analogjis, prjashtimi q shprbn prkimet. Nse analogjia mund t konsiderohet si nj erashk q, si hapet, tregon ngjashmrit ndrmjet ksaj dhe asaj, n makrokozmosin dhe mikrokozmosin, tek yjet, tek njerzit, krimbat, ironia gris erashkn. Ironia sht disonanca q zhduk harmonin e analogjive dhe e shndrron n mosndrvarsi. Ironia ka emra t ndryshm: sht prjashtimi, e rregullta, bizarrja...2 .
E kemi thn edhe m lart se Ironia si orientim te Konica sht, m s pari, kategori filozofiko-estetike dhe n kushtet dhe nivelin e kulturs shqiptare t kohs, ironia u b udhheqse pr Konicn si princip organizimi tekstor dhe intencional. Konica-avangardist nuk mund t prdorte mjet tjetr m t qlluar prpos se procedeut t ekuilibruar me ironin, prndryshe do t kishim nj katastrof t instancave t komunikimit.
N qoftse me nj doz t pashmangshme arbitrariteti kulturn romantike e marrim nn shenjn e analogjis si princip, Konica u mundua n t gjitha zhanret t ndrkallte nj ironi t gjer e t prshkallzuar n rrath semantik e semiotik, duke zgjuar disa dyer perspektivash kulturore dhe letrare, por njhersh duke kaluar indiferent pran disa dyerve t tjera qorre, t cilat, sipas Konics, nuk duheshin hapur m. Kjo ka krijuar vazhdimisht ndaj Konics keqkuptimin e madh t lexuesve-studiues e gjer tek eta e studiuesve t ideologjizuar gjat regjimit komunist.
Do t mundohemi t japim nj prkufizim t Ironis, pr ta dalluar at nga procedeu i Konics. IRONIA (greq. Vjet. shtijani, shpoti) sht nj truk retorik, shumllojshmri e metalogjizmit, thelbi i s cils qndron n mohimin e thjesht t referentit, n mosprkimin e asaj pr t ciln flitet dhe pr t ciln kihet parasysh. Prderisa ironia e ndryshon domethnien logjike t frazs dhe ndrkall konfuzion n rendin jashtgjuhsor t realitetit, prej qmotit sht prhapur gjersisht mendimi se ironia sht form dhe stil sjelljeje.
Por n ern moderniste Ironia sht shfaqja e kritiks n mbretrin e fantazis dhe ndjesis. Thelbi i saj sht koha e njpasnjshme q prfundon n vdekje. Vdekja e njerzve dhe vdekja e Zotave (shtja e vdekjes s Zotit, shfaqet n ndrgjegjen e njeriut t Epoks Moderne me tekstet e para t romantikve). Shkelje e dyfisht: analogjia i kundrv linearitetit kohor t historis dhe afirmimit t s ardhmes utopike, kohn ciklike t mitit.
Ironia shprthen kohn mitike duke e stabilizuar rnien tek e rastsishmja, mbushullimin e Zotave dhe miteve, vdekjen e Zotit dhe plazmave t tij. Kuptim i dyfisht i poezis romantike: sht revolucionare, jo n mbrojtje, por kundr revolucioneve t shekullit. Njkohsisht, zelli fetar i saj sht nj kundrvajtje e feve kristiane. Historia e vetdijes letrare moderne, nga romantizmi gjer te simbolizmi, sht historia e shfaqjeve t ndryshme t dy parimeve q e formojn prej lindjes s saj: e analogjis dhe e ironis.
Aristoteli n Etika e madhe, shkruan se Shtijari... bn sikur ka parasysh m pak se sa n t vrtet dhe nuk e thot at q di. Model t ksaj ironie mund t merret Sokrati, i cili sipas fjalve t Platonit Mashtronte njerzit duke i vn n kontradikt me vetveten. Ndrsa Kierkegardi thelbin e ironis sokratike (Mbi kuptimin e ironis) e shihte n mohimin e redit t gjrave, ngase ky rend nuk i gjegjej ides s tij. Ndryshe nga profett q parathonin t ardhmen n emr t s tashmes, ndryshe nga heroi tragjik q lufton pr shndrrimin e s tashmes dhe ardhjen e shpejt t s ardhmes, subjekti ironik, sipas Kierkegardit, nuk e njeh t ardhmen dhe nuk e pranon t tashmen.
Romantikt ia kundrvinin ironin seriozitetit dhe luante nj rol t par n projektin e poezis universale, e cila sipas fjalve t Fridrih Shlegelit (Fragmentet), sintetizonte poezin me filozofin, e bn poezin jetsore, ndrsa jetn poetike.
Por ironia si e till sot merret si nj model i mekanizmit t krijimit t teksteve pikrisht sepse pr ekzistencn e gjuhs sht i domosdoshm truku q mohon dhe pohon njkohsisht realitetin e ekzistencs s asaj q sht krijuar me mjete gjuhsore.
Ironia e Konics ishte nj intenc mbiartistike. Ajo lindi nga nj nevoj e brendshme dhe humane pr t ndryshuar zgjuar realitetin e prgjumur me an t provokimit moral. Ironia e Konics erdhi si e vetmja mnyr pafuqie pr ndryshimin e ktij realiteti. Dhe n fakt kjo sht psikologjikisht e kapshme dhe e shpjegueshme: kur nuk ke fuqi ta ndryshosh gjendjen e gjrave, ather krijuesit i mbetet vese nj mjet: ironia.
Nse Estetika sht nna e Etiks, ather ironia mbetet t jet Nna e Pafuqis. Msimi i modelit Konica mbetet aktual pr kohn ton, me at mprehtsi q ka patur n fillim t shekullit XX. Nga kjo pikpamje e zgjdhjes s problemeve sociale, kulturore dhe politike, pr shqiptart fillimshekulli XX i ngjan si dy pika uji fillim shekullit XXI me po ata anadollak t rinj, me po ata levantin t rinj, me po ata robot-ekspert-makina. Kjo e bn edhe m t thekshme kthimin ton tek pikmbshtetja Konica.
Kjo sepse kodi i Kujtess letrare funksionon sipas ligjsive t shkrimsis, m sakt sipas formacioneve stilistike dhe vetm prsosuria e ktyre formacioneve me shumllojshmrin dhe begatin e mjeteve shprehse sht n gjendje t provokoj nj sensacion t prndezur e jetgjat. Ai q arrin t lr gjurm t ktilla krijon t vetmen mbijetes ndaj kohs, q si e tham, sht formacioni shkrimor, stilistikor e veanta e paprsritshme individuale q nuk mund ta zhbjn as diktaturat, as konjukturat e prkohshme ideologjike e as dritshkurtsia profane e nj breznie t that studiuesish t indoktrinuar.
Sepse krijues t till jetojn n kujtesn letrare t kulturave nacionale si themelues kanonesh, t cilt krijojn organikisht evolucionin dhe projektimin e tij n perspektivn e nj letrsie.
I till sht n letrat shqipe dhe Faik Konica.
Rexhep Qosja n esen Faik Konica Ngadhnjimtari i vonuar bn nj pohim t prekshm kur thot: Faik Konicn nuk kan arritur ta mohojn mohuesit e tij; mund ta cenojn madhshtin e tij lavdruesit e pamatur, pamaturin e t cilve mund ta frymzoj politika po jo edhe kultura.
Un do ti shtoja ktij pohimi edhe dika tjetr, si m duket mua, me natyr thelbsisht morale: q si t part (mohuesit), ashtu edhe t dytt (lavdruesit), jan tekefundit e njjta kategori, madje shpesh, t njjtt njerz. Sepse shumica sosh, studiues dhe akademik t RPSSH-s, han pensionin q e kan arritur duke shar Konicn ...
Konica identifikohet n letrsin shqipe, fal letrsis dhe stilit t tij, si themeluesi dhe promovuesi i ironis, si modeli dhe kodi stilistikor i ironis, si formacion shkrimor q ironin e riprezantoi n t gjitha zhanret e krijimtaris s tij. ]
S kndejmi ironia e Konics u b edhe orientuese pr nj model tjetr botperceptimi dhe vlersimi t bots, madje edhe m larg se kaq - Konica shpresonte se duke i mshuar ironis, do mund t zgjonte ndr lexues ndjenjn e esllt t realitetit, t zhveshur nga shabllonet e t menduarit dhe arsyetuarit, t edukonte alergjin prej klisheve parazite dhe formale, qofshin kto reminishenca t nj patriotizmi t vonuar e demode (pseudopatriotizmi), qofshin me natyr sociale e kulturore. Ironia e Konics synon madje, m gjer, nj horizont meditativ e pragmatik n marrdhniet me mitet, historin dhe shoqrin, me shpresn se botvshtrimi ironik, do mund t bhet mnyr sjelljeje, gjithsesi pozitive n prftimin e efektit t realitetit ose e shqiptuar m tro t t ardhurit n vete duke prpunuar ksodore nj mentalitet kritik e vetkritik.
Por ironia te Konica, si princip internacional psiko-artistik nuk nnkupton semantikn e rndomt t ksaj fjale. Kuptohet q ktu flasim pr nj princip organizimi ideo-stilistikor dhe ironia prfshin sigurisht, t gjitha prshkallzimet e saj, sa n rrafshet dftore e nnkuptimore aq dhe me kalimin e ironis therse n sarkazm dhe grotesk.
Ironia tek Konica, n t gjitha zhanret e tij, veanrisht n krijimet e vona, konstituohet si status i tekstit, si instanc paraligjrimore q kushtzon verbalizmin e tekstit q prftohet. N kt status jan t prfshira orientimi i shijes, estetizmi, filozofia dhe, m s fundi, qndrimi etik i autorit karshi lexuesve t tij.
Nse ironia me prshkallzimet e saj sarkazmn dhe groteskun jan formacionet q prcaktojn profilin e estetiks s Konics, ather sht kjo estetik q kushtzon lindjen e nj etike t re syeltsin, ndjenjn e mass, dshirn pr dije e kulturim, thellimin, durimin dhe frymzimin pr t patur t mpreht gjykimin.
Sepse sht gjithher estetika ajo q i paraprin reflektimit t thell e t qndrueshm, ajo q lind konstitucionet morale. N kt kuptim Estetika gjithmon ka qen nna e Etiks.
Etika q krkon t themeloj Konica, sht pathosi i distancs, i vetprmbajtjes dhe strvitja e instinktit dhe reflekseve pr t gjetur t vrtetn dhe jo dukjen e maskuar t saj.
N kt kuptim, sidomos n kontekstin kulturoro-historik, shkrimet e para t Faik Konics nuk kan ndonj vler t madhe letrare, por ato prmbushin nj rol t muar didaktik e gjuhsor, pra sht fjala pr dromcat letrare, miniaturat, hiq poezit Anadollaku n msall dhe sonetin Helena e Trojs.
Proza memuariste e portretist e viteve t para t nntqindts vazhdon t jet e rndomt, megjithse me vler t madhe - theksova didaktike e faktologjike.
Shkrimet e para ku fillon t ngjizet ironia shumshtresore e Konics fillon po n kto vite me miniaturat Ai q sht i qytetruar (1902), Ai q sht gati t vdes pr shqiprin (1898), I urti i malit, derisa kulmin e ktyre modeleve e mbrrin me ipi i palaove (1922), Lutja e shkrimtarit (1933), Msime mbi shqipen e re (1938), Rihard Vagneri dhe Nastrasin Hoxha, pr t vazhduar mandej kulmin me prozn e gjat Nj ambasad e zuluve n Paris (1922), Doktor Gjilpra (1924) dhe me elementet ironin e satirik t eseve t gjata Shqipria si mu duk (1924) dhe Shqipria kopshti shkmbor i Evrops.
E shtrir n nj varg verprash e zhanresh t ndryshme bota ironike e Konics fiton konture gjithnj e m t qarta dhe vjen e bhet gjithnj e m e rafinuar gjersa mbrrin nj prsosuri estetizimi n veprn e fundit t tij, n faqen e fundit t ksaj vepre me poezin Sonet pr nj diplomat ceremonimadh, q u varros i gjall.
Vepra q la Konica nuk sht aq e vogl sa e mendojn disa studiues t tij.
T paktn ajo qe e mjaftueshme sa t ngulitej mir n vetedijen letrare t kohs s vet dhe t vetprojektohej akoma m fuqishm n perspektivn e s ardhmes, ku do ta prisnin surpriza t mnxyrshme e t kndshme. Vepra e tij qe e mjaftueshme sa t themelonte n letrat shqipe Ironin e prshkallzuar, Ironin q si intenc artistike dhe si trsi mjetesh retorike ndan qartazi romantizmin n letrat shqipe nga modernizmi.
Promovimi i nj vetdijeje t re n botvshtrimin e realitetit shqiptar, ashtu si e servirte Konica, sht prjetimi i brendsis, kthimi kah brendsia, n t kundrt t jashtsis q predikonin poett romantik, sepse misioni i tyre i brjes s Shqipris tashm kishte prfunduar dhe se tani duheshin
shqiptart.
S kndejmi e kan dhe burimin shum kaprio t Konics lidhur me romantizmin e Rilindjes Kombtare, m sakt indiferencn, neutralitetin ndaj saj, qndrimi prtalls ndaj Naim Frashrit si dhe shum mite t nacionalizms shqiptare. Kjo ndodhte jo se Konica ishte m pak atdhetar, fjala vjen se Grameno, Noli, Fishta, Zogu, Koliqi etj? Ky sht dhe gabimi i madh kur i qasemi Konics me kute t tilla vlersismi. Prof. Qosja, n esen e tij Faik Konica ngadhnjimtari i vonuar flet mbi tet gabimet e Konics, duke verbalizuar krejt pavullnetshm tet gabimet e tij.
Duke u nisur nga nj pikpamje e caktuar, teorikisht mund t qortosh gjith njerzit bashk e ve e ve, por kur flasim pr Konicn dhe at ka prfaqson, para se t krkojm gabimet e tij, ne duhet t lexojm nj tekst lutjejeje, q pr mendimin tim, n do botim t Konics duhet ta vm n hyrje t librit pra e kam fjaln pr Lutja e shkrimtarit, e m prvemas pr vargun Falna durimin t thellojm nj pun prpara se t shkruajm mbi t.
Sa her gjykojm ekstravagancat e Konics, duhet t marrim fort parasysh se kemi t bjm me nj artist me vetdije t formuar, por sidoqoft, me nj artist avanguardist. Avangardist n lidhje me ciln kultur? Faik Konica ishte n korent t t gjitha lvizjeve letrare-artistike t fillimshekullit XX n Franc, Gjermani e SHBA.
Ai ishte miku i Gijom Apolinerit dhe n ato vite para se ky t vdiste, Apolineri ishte mu n kulmin e procedeve para-syrrealiste, paraardhs i t cilve sht (me dramn Gjint e Tiresias). Nga nj pikvshtrim modernist e avangardist e kundronte Konica gjithka q gjllinte n kulturn shqiptare, natyrisht, jo si nj snob, por me prvujtni, me nj t kuptuar t ngrysur, prandaj dhe pathosi ironik i Konics rndom mshon mbi anadollizmat, trashomanit, ngrefosjet e fryrjet e injorantve t vetpagzuar atdhetar.
Ky shtrim kaq i mpreht i shtjeve dilematike pr cilsin e ktij shqiptari t ri, pr strukturn psiko-shpirtrore dhe psikopatologjike t tij ka qen gjja m e rndsishme pr kohn nj shtrim diskursi, i cili as sot e ksaj dite nuk sht zgjidhur ashtu sikur do ta donte Konica.
Kur flasim pr Konicn duhet t kemi parasysh nj vetdije krejt t ndryshme nga ajo e rilindasve dhe t mos e krkojm atje Konicn, as metodat e atdhetaris dhe misionit t tij atdhetar. Faik Konica sht bir i avangards dhe modernizmit n gjithka, n terrenin ton t athershm politiko-kulturor, prej tij mund t pritej vetmse Ironia si nj prshkundje e fort pr ti sjell shqiptart n ndjenjn e realitetit.
Si bir i avangards, Konica na ka ln nj Manifest, natyrisht, jo si ai i Dadaistve, Syrrealistve apo Futuristve, por nj lloj manifesti pr shqiptart, shum her m t thjesht e shumher m t dobishm, q sht Lutja e shkrimtarit. Ai duhet t prsritet do dit nga gjithcili prej nesh.
Ajo q e ndan Konicn nga romantizmi sht sht thelbi kritik i Ironis s tij, e ndryshme nga ironia shoqrore e ajupit, Fishts dhe Fan Nolit.
Ironia dhe kritika e ajupit dhe Fishts jan shqetsime t poetve n fazn e dezintegrimit t romantizmit si vetdije dhe vetdijsim shoqror t njeriut shqiptar. Ndrsa ironia e Nolit m s shumti kishte karakter personal, konjuktural e politik. Ironia e Konics synonte zgjimin e nj horizonti provokues pr ndriimin intelektual dhe format dhe cilsia e kritiks koniciane kishin q n fillim simptomat e modernizmit si vetdije dhe si mision. Po sht, m prvem, vetdija kritike e modernizmit?
Modernizmi fillon si kritik ndaj fes, filozofis, moralit, s drejts, historis, ekonomis dhe politiks. Kritika prbn veorin dalluese, shenjn e gjenezs t tij. ka ravijzoi Epokn Moderne ishte vepr e kritiks, duke nnkuptuar si kritik nj metod pr krkim, krijim dhe aktivitet. Idet dhe ngjizjet themelore t Epoks Moderne prparim, zhvillim, shkenc, teknik lindn nga kritika. Kritik ndaj koncepteve t ngurosura dhe vlerave tradicionale. Kritik ndaj institucioneve dhe bindjeve, ndaj Fronit dhe Altarit.
E Gjith prpjekja moderniste e Konics ishte shkputja nga pjesa e rnd e trashgimis romantike, pasi vet bashkjetesa e ktyre dy traditave si n Europ, ashtu dhe n kushtet shqiptare sillte kontradiksione, kundrthnie.
N kt hapsir diskursive Konica u prpoq t ndrkallte vizionin e tij modernist konceptual e kulturologjik duke dhn modele stilistike e gjuhsore, pikrisht n nj periudh kur kultura shqiptare gjendej e dominuar nga kanoni dhe estetika romantike dhe kur shenjat e para t formacioneve moderniste ishin tejet t zbehta, ndrkoh q n kulturat e zhvilluara europiane po ngjizeshin sfonde e situata t koklavitura q ndrkmbenin me shpejtsi njra-tjetrn.
Romantizmi bashkjeton me modernizmin dhe mbshtetet tek ai vetm q ta dhunoj prher. Kto dhunime marrin trajta t shumta, por prher shfaqen me dy mnyra: me analogjin dhe ironin. Me t parn nnkuptoj revizionimin e gjithsis si nj sistem gjegjs dhe imazhin e gjuhs si nj idhull i gjithsis. .
Edhe pse tradit e nndheshme e poezis moderne, sht qendrorja, prej romantikve t par deri tek Rilke, surrealistt. Njkohsisht, me teorin e prkimit globalist, shfaqet ironia si kundrshtar binjak. sht shqepja n thurjen e analogjis, prjashtimi q shprbn prkimet. Nse analogjia mund t konsiderohet si nj erashk q, si hapet, tregon ngjashmrit ndrmjet ksaj dhe asaj, n makrokozmosin dhe mikrokozmosin, tek yjet, tek njerzit, krimbat, ironia gris erashkn. Ironia sht disonanca q zhduk harmonin e analogjive dhe e shndrron n mosndrvarsi. Ironia ka emra t ndryshm: sht prjashtimi, e rregullta, bizarrja...2 .
E kemi thn edhe m lart se Ironia si orientim te Konica sht, m s pari, kategori filozofiko-estetike dhe n kushtet dhe nivelin e kulturs shqiptare t kohs, ironia u b udhheqse pr Konicn si princip organizimi tekstor dhe intencional. Konica-avangardist nuk mund t prdorte mjet tjetr m t qlluar prpos se procedeut t ekuilibruar me ironin, prndryshe do t kishim nj katastrof t instancave t komunikimit.
N qoftse me nj doz t pashmangshme arbitrariteti kulturn romantike e marrim nn shenjn e analogjis si princip, Konica u mundua n t gjitha zhanret t ndrkallte nj ironi t gjer e t prshkallzuar n rrath semantik e semiotik, duke zgjuar disa dyer perspektivash kulturore dhe letrare, por njhersh duke kaluar indiferent pran disa dyerve t tjera qorre, t cilat, sipas Konics, nuk duheshin hapur m. Kjo ka krijuar vazhdimisht ndaj Konics keqkuptimin e madh t lexuesve-studiues e gjer tek eta e studiuesve t ideologjizuar gjat regjimit komunist.
Do t mundohemi t japim nj prkufizim t Ironis, pr ta dalluar at nga procedeu i Konics. IRONIA (greq. Vjet. shtijani, shpoti) sht nj truk retorik, shumllojshmri e metalogjizmit, thelbi i s cils qndron n mohimin e thjesht t referentit, n mosprkimin e asaj pr t ciln flitet dhe pr t ciln kihet parasysh. Prderisa ironia e ndryshon domethnien logjike t frazs dhe ndrkall konfuzion n rendin jashtgjuhsor t realitetit, prej qmotit sht prhapur gjersisht mendimi se ironia sht form dhe stil sjelljeje.
Por n ern moderniste Ironia sht shfaqja e kritiks n mbretrin e fantazis dhe ndjesis. Thelbi i saj sht koha e njpasnjshme q prfundon n vdekje. Vdekja e njerzve dhe vdekja e Zotave (shtja e vdekjes s Zotit, shfaqet n ndrgjegjen e njeriut t Epoks Moderne me tekstet e para t romantikve). Shkelje e dyfisht: analogjia i kundrv linearitetit kohor t historis dhe afirmimit t s ardhmes utopike, kohn ciklike t mitit.
Ironia shprthen kohn mitike duke e stabilizuar rnien tek e rastsishmja, mbushullimin e Zotave dhe miteve, vdekjen e Zotit dhe plazmave t tij. Kuptim i dyfisht i poezis romantike: sht revolucionare, jo n mbrojtje, por kundr revolucioneve t shekullit. Njkohsisht, zelli fetar i saj sht nj kundrvajtje e feve kristiane. Historia e vetdijes letrare moderne, nga romantizmi gjer te simbolizmi, sht historia e shfaqjeve t ndryshme t dy parimeve q e formojn prej lindjes s saj: e analogjis dhe e ironis.
Aristoteli n Etika e madhe, shkruan se Shtijari... bn sikur ka parasysh m pak se sa n t vrtet dhe nuk e thot at q di. Model t ksaj ironie mund t merret Sokrati, i cili sipas fjalve t Platonit Mashtronte njerzit duke i vn n kontradikt me vetveten. Ndrsa Kierkegardi thelbin e ironis sokratike (Mbi kuptimin e ironis) e shihte n mohimin e redit t gjrave, ngase ky rend nuk i gjegjej ides s tij. Ndryshe nga profett q parathonin t ardhmen n emr t s tashmes, ndryshe nga heroi tragjik q lufton pr shndrrimin e s tashmes dhe ardhjen e shpejt t s ardhmes, subjekti ironik, sipas Kierkegardit, nuk e njeh t ardhmen dhe nuk e pranon t tashmen.
Romantikt ia kundrvinin ironin seriozitetit dhe luante nj rol t par n projektin e poezis universale, e cila sipas fjalve t Fridrih Shlegelit (Fragmentet), sintetizonte poezin me filozofin, e bn poezin jetsore, ndrsa jetn poetike.
Por ironia si e till sot merret si nj model i mekanizmit t krijimit t teksteve pikrisht sepse pr ekzistencn e gjuhs sht i domosdoshm truku q mohon dhe pohon njkohsisht realitetin e ekzistencs s asaj q sht krijuar me mjete gjuhsore.
Ironia e Konics ishte nj intenc mbiartistike. Ajo lindi nga nj nevoj e brendshme dhe humane pr t ndryshuar zgjuar realitetin e prgjumur me an t provokimit moral. Ironia e Konics erdhi si e vetmja mnyr pafuqie pr ndryshimin e ktij realiteti. Dhe n fakt kjo sht psikologjikisht e kapshme dhe e shpjegueshme: kur nuk ke fuqi ta ndryshosh gjendjen e gjrave, ather krijuesit i mbetet vese nj mjet: ironia.
Nse Estetika sht nna e Etiks, ather ironia mbetet t jet Nna e Pafuqis. Msimi i modelit Konica mbetet aktual pr kohn ton, me at mprehtsi q ka patur n fillim t shekullit XX. Nga kjo pikpamje e zgjdhjes s problemeve sociale, kulturore dhe politike, pr shqiptart fillimshekulli XX i ngjan si dy pika uji fillim shekullit XXI me po ata anadollak t rinj, me po ata levantin t rinj, me po ata robot-ekspert-makina. Kjo e bn edhe m t thekshme kthimin ton tek pikmbshtetja Konica.