Fryma e ligjit dhe Monteski, si teoricieni m i keqkuptuar i perndimit1 dhe m i keqprdoruri i lindjes2

Nga Arben Isaraj

Bota shoqrore q drejtohet nga ligjet e veta, sht bot e mençur. Ndaj, duhet dhe shum pun, ngase sado t mençur t jen, njerzit n njrn an mund t gabojn (pra t jen t dnuar t largohen nga arsyeshmria), ndrsa nga ana tjetr t jen t nxitur nga pasionet, kshtuq vullneti i tyre ua bn t mundshme ti shkelin ligjet hyjnore/natyrore, si dhe t shkelin apo ndryshojn ato ligje t cilat i kan nxjerr vet

Montesque Mbi frymn e ligjeve 1748

Mësimi tradicional mbi ndarjen e pushtetit

Fakti se shoqëria dhe liria e saj mund të sigurohet vetëm përmes ndarjes së pushtetit në organe të ndryshme të pavarura përbën thelbin e bindjes kushtetuese-politike të kohës sonë. Në këtë ndarje qëndron edhe dallimi kryesor në mes demokracisë liridashëse dhe diktaturës. Në këtë të fundit, i gjithë pushteti i vendosjes është i koncentruar në duart e një individi apo një partie. Për këtë shkak, këtu nuk ka kontroll të pushtetit, gjë që e lëshon individin në duart e arbitraritetit të pushtetarit.

Montesquieu, babai i ndarjes së pushtetit si dhe themeluesi i sistemit checks and balances, shkruan në këtë kontekst:

Çdo gjë do të ishte e humbur në rast se personi i njëjtë apo bashkimi i njëjtë i të mëdhenjve, aristokratëve apo edhe i popullit do t`i ushtronte të tria këto pushtete: pushtetin e lëshimit të ligjeve, zbatimin e vendimeve publike dhe gjykimin e krimeve apo të konflikteve.

Apo se:

Të kërkohet fryma e ligjeve do të thotë të arrijmë ato trajta ligjore, me një strukturë të brendshme, e cila krijon lidhje të ngushta ndërmjet natyrës së saj (punë kjo që e bën të jetë i nevojshëm-fryma) dhe parimit të saj veprues (punë kjo që e bën të veprojë-tërësia e normave).

Liria e themelimit të partive, e parasëgjithash veprimi i lirë i opozitës dhe mendimi i lirë publik i dalë nga burimet e ndryshme të informacionit e kanë për detyrë kontrollimin e pushtetit dhe mundësimin e pjesëmarrjes në jetën shoqërore. Kontrolli dhe impulset shoqërore, nuk do të ishin të mundura në rast se pushteti do të ishte i koncentruar në një dorë të vetme.

Kontrolli efektiv dhe ndikimi i pushtetit janë të realizueshme vetëm me ndihmën e shtetit (pra edhe të KQZ-ës). Për këtë arsye, bashkësitë e lira shoqërore, qytetarët votues, kërkojnë ndarjen e pushtetit në organe të ndryshme të pavarura, me qëllim që ato ta kontrollojnë njëri-tjetrin në mënyrë të ndërsjellë dhe të pengojnë koncentrimin e pushtetit dhe monopolizimit e tij.

Në shtetin e lirë demokratik, pluralizmit në fushën e partive politike dhe mendimit të lirë publik i bashkohet një numër i madh i organeve shtetërore (edhe KQZ-ja). Mirëpo, derisa tek partitë dhe mendimi publik, procesi i pluralizimit i lihet lojës së lirë të forcave politiko-shoqërore, ndarja e pushtetit në instanca të ndryshme, të pavarura njëra prej tjetrës, është e përcaktuar në Kushtetutën e shkruar dhe ligjet e vendit. Në to janë të fiksuara kompetencat e organeve të shtetit veç e veç.

Një ndarje e tillë kushtetuese e kompetencave të shtetit nuk synon vetëm kontrollin e ndërsjellë të organeve, por edhe qartësimin e veprimtarisë së aparatit shtetëror.

Klasifikimi kushtetues-ligjor i pushtetit e mbron qytetarin nga arbitrarizmi shtetëror dhe i lehtëson atij njëkohësisht të kuptuarit e procesit të qeverisë, që e do apo do ta ndryshojë.

Detyra e opozitës si kundrpushtet

Opozita e mundsuar nga demokracia dhe e konsideruar si e domosdoshme del edhe nga nj prvoj tjetr e rndsishme e jets politike. Ai që sht i bindur pr ndikimim negativ t pushtetit t tepruar, n demokraci duhet t ket parasysh shumn e t gjitha masave pr parandalimin e ktij rreziku me ndihmn e nj kontrolli sistematik t pushtetit. Kundrpesha m me ndikim dhe m e rndsishme ndaj pushtetit, q prej kohsh ka qen opozita parlamentare. Sipas teoricienve anglo-saksonë të parlamentit t shek. XVII, zbuluesve t vrtet t opozits parlamentare, qeveria dhe opozita dallohen n kontradiktn mes zotërimit t pushtetit dhe jopushtetit edhe n aspektin moral.

Sipas tyre, djallzia e pushtetit rrezikon vetm qeverin, s cils me pasjen e pushtetit i kanoset rreziku i korrupsionit gjithfarëformësh.

Detyr e opozits sht pra mbrojtja nga ky zhvillim negativ. Nprmjet institucionalizimit t opozits, sipas tyre, duhet t ruhet liria, detyr e s cils sht parandalimi i shndrrimit t liris n anarki apo despotizm.

Ideja dhe qëndrimi i opozits parlamentare në lidhje me KQZ-në, përbën pr kt arsye, prpjekjen pr mposhtjen e t metave t njeriut dhe kontributin n bashksin njerzore prmes veprimit, ekuilibrimit, kritiks.

Pr kt arsye, institucionalizimi i kufizimit t pushtetit politik n qeverit parlamentare prmes krijimit t nj opozite, Her Majesty’s Opposition, sht quajtur si nj ndr zbulimet m t rndsishme t fondit jo aq t pasur me institucione politike (Otto Kirchheimer-gjerman ky).

Fryma apo ligji? Fryma apo normat ligjore? A del fryma e ligjit nga prmbajtja e normave q e prbjn at, dhe nse sndodh kjo, a ka kuptim vet ligji? Nse fryma e ligjit bie n kolizion me nj nen t ligjit, ndryshon fryma apo neni? Me mir nj shoqri pa ligje (nene), qofshin dhe t kqija, apo nj shoqri pa ligje?

Kto pyetje jan zgjidhur 265 vjet m par, nga filozofi i s drejts Monteski me veprn Mbi frymn e ligjit.

Çuditërisht sot, n Shqiprin antare t NATO-s dhe aspirante pr ftesn e hyrjes n BE, pushteti i Sali Berishs, edhe me ndihmn autodidakte juridike t analistve fiziokrat franko-gjerman, duan t bjn t kundrtn.

Me tezn e vjetr dhe t re, liberal-anarkiste, t hedhur posht nga Perndimi, se rregullat t zhduken dhe fryma t ndihmoj lvizshmrin e shoqris, ofrojn zgjidhjen absurde, antikushtetuese dhe antiligjore t:

Largimit nga detyra t antarve t organeve kushtetuese (KQZ) me nenin e emrimit, dhe, emrimin e tyre me nenin e shkarkimit

Ku po shkojm me demokracin q ofrojm???

Po shkojmë n Perndimin ku aspirojm??

Duket qartë që JO.

Sqarime:

Monteskië- ishte