Gjuha shqipe paralele
(K shqetson Fjalori i Gjuhs Shqipe t Mehmet Elezit?)
Nuk sht fjala pr nj gjuh sekti, slang-u, apo pr ndonj struktur paralele komunikimi ilegal. Pra nuk sht fjala pr nj kod mistik e hermetik q lyp deshifrime. sht fjala pr gjysmn e matematiks t fjalve shqipe t paprfshira n Fjalorin e Gjuhs s Sotme Shqipe (FGJSSH, 1980), e cila sht injoruar nga ekzistenca e saj, n pjesn drrmuese fjal, shprehje, kategori gramatikore e prftesa nga gojfoljet e trevave t Veriut, Maqedonis e Kosovs, por edhe nga krahinat e skajshme t Jugut t Atdheut. Shkrimtari dhe filologu Mehmet e Elezi ka tash dy vjet q e ka nxjerr nga harresa kt thesar t gjuhs shqipe, duke
nj pun kolosole e vetmitare, aq sa nuk kan arritur t bjn stafe me dhjetra shkenctar t Akademis s RPSSH-s ndr disa dhjetvjear.
Pr Fjalorin e Gjuhs Shqipe t Mehmet Elezit nuk sht folur, edhe pse ka dy vite q ndodhet npr librari. M sakt, prve nj shkrimi recensional t nj gjuhtari, ka patur edhe 3 shkrime t tjera nga gazetar, t cilt thjesht shtrojn pyetjen n 3 shkrimet e tyre: Pse nuk shkruhet dhe nuk flitet mbi kt fjalor?. Ndrsa nj kanal televiziv shum i fort, me urdhr nga drejtoria e ka heq lajmin q bn me dije botimin e ktij fjalori, duke marr mas pr gazetarin q e ka prgatitur lajmin, duke e privuar nga puna. Ai far burri paska thn: gjat gjith historis s ktij televizioni, nuk sht dhn kurr nj lajm m i poshtr dhe m antishqiptar se ky!. Shih far ekuivoksh bjn vaki prmidis ksaj Shqipnie! Megjithat, un do ta kundroj Fjalorin e Gjuhs Shqipe t Mehmet Elezit, nga nj pikpamje profesionale, t lidhur ngusht me zejen time t shkrimtaris, n lidhje me fjaln dhe frymn e gjall, pa t ciln nuk do t kishte, ndoshta, pik rndsie ekzistenca ime. Dhe ajo q m ngazllen e dshpron sht fjala dhe fryma e shqipes, fjal pr fjal shkronj pr shkronj anima et verbum.
N punn e tyre krijuese, origjinale apo prkthimore, pa prjashtuar ktu edhe at lloj recepienti t holl e t apasionuar q sht lexuesi (bashkkrijues i prjetshm i poetve dhe shkrimtarve) gjat aktit krijues t leximit, pra, t dy kto kategori q i ndan nj kufi tepr i holl, nuk i kan shptuar hartimit t doracakve me fjal e shprehje q kan patur m pr zemr. N qoftse biem n nj mendje, q nj ndr cilsit e poetit sht aftsia e tij pr tu habitur, ather shkalln m t ndjeshme e m emotive t habis e prbn zbulimi i bots s uditshme t fjalve n prgjithsi, dhe zbulimi i secils fjal t marr vemas. Sepse gzimi i njohjes s poetit me fjaln si ky i nj radhe imazhezh dhe asociacionesh, sht i ngjashm me gzimin e ndrtuesit para materialit t epshm pr ndrtim. Fjala ka energjin e shekujve dhe bart frymn e prdoruesve paraardhs. At q ia mohojn fjalort, poeti e gjen n ligjrimin e gjall, ndr kontekste t gjalla, t cilt nuk mund ti ndryjn fjalort e akademive, prandaj duhen alternativa shtes, knveshtrime shtes, pr tiu prafruar sadogrim harts prore elastik t fjalorve kombtar leksikografik. Fjalort leksikografik jan t ngjashm me zgjerimin dhe rrudhjen e mundsive, ashtu si ajo lkura simbolike e shagrenit q paraqet Balzaku.
Po kush do ta ngrej fjaln dhe tia dftej at kohs? Uria e poetit, n rastin m t mir e poetit-filolog pr fjaln nuk mund t krahasohet me asnj disiplin t kanonizuar shkencore q vepron sipas projekteve dhe direktivave akademike, n kohra, ideologji dhe kontekste t varura nga konjukturat politike dhe ideologjike.
Ja pse Fjalori i Gjuhs shqipe i poetit, shkrimtarit dhe filologut Mehmet Elezi prbn, prve nj akti heroizmi dhe sakrifice, edhe habin se sa larg mund t t shpjer dashuria pr fjaln, si kusht i domosdoshm i nevojs s brendshme pr krijim. Por nse nevoja pr materialin ndrtues, apo uria e krijimit mund t gjejn zgjidhje t karakterit individual, Mehmet Elezi e ka kaprcyer kt korniz, duke e bashkpjestuar aktin e dashuris dhe mahnis me t tjert. Sepse dashuria pr krijim dhe vet krijimi m s mbarami, e ka pashmangsisht t ndrkallur vetin bujare t bashkpjestimit me t tjer.
Nj ndr virtytet e Fjalorit t z. Mehmet Elezi, prve dyfishimit t harts ton leksigrafike kombtare, sht pikrisht qasja ndaj ligjrimit, jo si inventarizues burokratik i shtrezave t fosilizuara ndr gojfoljet e trevave shqiptare, por si krijues dhe vlersues i rafinuar i vetive t fjalve, duke i marr ato n mjedisin e gjall organik, n pikun e ligjrimit kuvendues, folklorik apo letrar. Prfshirja e fjalve bashk me kontekstin e gjall t ligjrimit, me kategorit e anatemuara gramatikore t shqipes, me prftesat, trajtat, ndjfoljet e pasthirmat e shumta, q t gjitha t paprfshira n fjalort e deritashm, e zhburgos debatin mbi gjuhn shqipe, duke e nxjerr at nga pika e vdekur ku e pati ngallmuar shkenca e gjuhsis socialiste.
Fjalori i Mehmet Elezit na dshmoi edhe njher tjetr, m plotsisht, se kufijt e nocioneve gjeopolitike, puritanizmi gjuhsor, projektet e utopis s keqe mbi nj vetdije artificale t njeriut t ri socialist si fols, nuk prputhen me realitetet gjuhsore t etnis, pavarsisht dmit dhe plagve q iu dhan ligjrimit t gjall t shqipes.
Nga t gjitha meritat dhe pasurit q ka ky Fjalor (ma do mendja se intuitivisht harta e ktij fjalori i parapriu n njfar kuptimi edhe harts politike t shqiptarve n Ballkan me krijimin e shtetit t Kosovs), do t veoj zgjedhjen e njsis s fjals n pikvlimin e ligjrimit, kuvendimit gojor, folklorik apo ligjrats artistike t shkruar. Gjuha dhe kultura jon nuk e kan luksin t paraqiten t gjysmuara, duke hequr dor nga gjysma e leksikut t saj. Vet fondi prej 41 mij fjalsh q ringre Mehmet Elezi, nj njeri i vetm prball ekzistencs s nj akademie ndr dhjetvjear t tr, flet mjaftueshm pr shkalln e thujsimit dhe alienimit ideologjik e rracist t shqipes. Prvetsimi i t drejts s folsit, se far fjalsh duhet t prdor ai, sht shkalla me skajshme e absurdit ideologjik dhe njjtazi me t sjell shprishjen e fizionomis identitare t ktij folsi. Por Mehmet Elezi e ka nxjerr nga kthetrat e agonis, pikrisht potencialin e brendshm t fjalve, akoma pa dhn frymn e fundit t shekujve, akoma pa shterruar semantikn e konteksteve, energjin e imazhit dhe domethnies q ruan fjala. Kjo qasje sht
n momentin kritik, kur prball ekspansionit t realeve globalist, kto fjal mund t konsideroheshin si gjuh e vdekur, akoma m t pashpresa se simotrat e tyre n latinisht apo greqishten e vjetr. sht pun e poetve, krijuesve, prkthyesve dhe lexuesve, t cilt duke pir n ujin e gjall t ksaj shqipje t mohuar, t kryejn me gjedhin kombtar trasfuzionin e prgjithshm t gjakut t lodhur t shqipes dhe ti rezistojn presionit t gjithanshm t terminologjis s huaj. Vetdija gjuhsore e poetve, krijuesve, atyre q merren me mundimet dhe mahnin e fjalve sht prcaktuese n mbijetesn e gjall t nj gjuhe. Ne nuk duhet t nisemi nga kritere t keqkuptuara shkencore pr t zbatuar ligjsi t dyshimta mbi gjuhn.
Gjuha, kam bindjen, sillet me bartsin e saj ashtu si e bart ai. Sforcimi kolektiv pr t krijuar nj gjuh t re totalitare dshtoi n t gjitha prpjekjet e saj prgjat shek. XX. Ndrsa tash gjuha rrezikon t bhet fir n zgafellat e kulturs postmoderniste.
Gjuha sht nj arm e paprsosur dhe shum e rrezikshme. Ajo na tradhton n do hap, lind prej vetes kundrshti dhe konfuzion. Veanrisht e vshtir sht
gjuha, derisa kuptimi i saj real, prmbajtja e saj reale e fjalve pothuajse ka humbur. Tani n filozofi dhe filologji na takon t grindemi e t luftojm pr seciln fjal, t bjm marrveshje pr domethnien e saj mes fletve t vllimeve t shumta. T zbrazta, me kuptimin e realeve t humbura fjalt shpesh nuk na lejojn t dialogojm me njri-tjetrin. Do t donim ti afroheshim njri-tjetrit dhe t filsnim me dor n zemr, por fjalt na mbajn t paralizuar n distanc. Kshtu vazhdojm t kushtzohemi, t biem n ujdi se far nnkupton fjala, kuptimi i drejtprdrejt i s cils ka humbur kujtesn. Ne na duhet t rikthejm mistikn e fjalve, jo magjin, q t sugjestionon; mistikn e fjalve q gjithnj liron. Fjalt jan ngulfatur n ekzistencn e mistershme t bots, fjalt jan ontologjike. Sepse kuptimi real i fjalve rikthehet kur fjala lidhet Logos-in. Ather nuk kemi t bjm me racionalizmin, por me poezin .
Mos i krkoni poezis lnd diskrete, konkretsi, materialitet. Kjo sht po ai revolucion urie. Dyzimi i shn Toms. E prse qenka e domosdoshme t ndjesh me gishta? Dhe kryesorja, prse u dashka t identifikohet fjala me gjrat, me sendin t cilin ajo shenjon?
Mos vall gjsendi na qenka zot i fjals? Fjala sht Psikeja. Fjala e gjall nuk e shenjon sendin, porse zgjedh lirisht, mu si pr banes bujtjeje kt apo at kuptimsi sendore, gjsendi, - nj trup t dashur. Dhe prreth sendit fjala bredh lirisht, njashtu si shpirti prreth kurmit t braktisur, por t paharruar . Ajo ka thuhet pr sendoren, kumbon disi ndryshe kur aplikohet ndaj imazheve:
Prends leloquence et tords-lui son cou!*
Shkruaj vargje pa imazhe, nse mundesh, nse ia del. I verbri e njeh fytyrn e dashur, memzi duke e prekur at me gishtat q shohin, dhe lot gzimi, gzimi t njmndt i buisin syve pas nj ndarjeje t gjat. Poezia sht e gjall me imazhin e brendshm, me at plazmim kumbues t forms, e cila parathot poezin e shkruar. Ende nuk ekziston asnj fjal, ndrsa poezia kumbon tashm. Kumbon kshtu imazhi i brendshm, t cilin e prik veshi i poetit.
Fjala u b jo shtatgrykshe, porse gajde njmijgrykshe, e gjallruar me frymmarrjen e t gjitha shekujve njhersh .
Gjuha sht m e vjetr se sa shkrimtari; gjuha zotron nj energji centrifugale q ia prcjell potenciali i saj kohor d.m.th., gjithka q gjendet para kohs. Dhe ky potencial prcaktohet jo dhe aq me prbrjen sasiore t kombit q e flet kt gjuh. Dhe sidomos, gjuha sot nuk prcaktohet nga njeriu i rndomt, pa vetdije gjuhsore. Madje as nga teorit shkencore q e shihin gjuhn si nj produkt social, shum e kushteve t domosdoshme q ka pranuar kolektivi, q t ndihmoj n realizimin, funksionimin dhe mundsimin e veprimtaris ligjrimore, e cila ekziston tek do barts i gjuhs . Fjala dhe gjuha i prshtaten imazhit q ka skicuar poeti me fjaln:
Para buzve, ndoshta, pshprima ka lindur,
Fshfrima n gjethnaj m par se drurt,
Dhe atyre q prvojn ua blatojm,
Para prvojs i kan gjet konturet.
(O. Mandelshtam)
* Tekstualisht: Merr gojtarin dhe thyeja qafn! (fr, nga vargjet e P. Verlenit Art poetique).
Nuk sht fjala pr nj gjuh sekti, slang-u, apo pr ndonj struktur paralele komunikimi ilegal. Pra nuk sht fjala pr nj kod mistik e hermetik q lyp deshifrime. sht fjala pr gjysmn e matematiks t fjalve shqipe t paprfshira n Fjalorin e Gjuhs s Sotme Shqipe (FGJSSH, 1980), e cila sht injoruar nga ekzistenca e saj, n pjesn drrmuese fjal, shprehje, kategori gramatikore e prftesa nga gojfoljet e trevave t Veriut, Maqedonis e Kosovs, por edhe nga krahinat e skajshme t Jugut t Atdheut. Shkrimtari dhe filologu Mehmet e Elezi ka tash dy vjet q e ka nxjerr nga harresa kt thesar t gjuhs shqipe, duke
nj pun kolosole e vetmitare, aq sa nuk kan arritur t bjn stafe me dhjetra shkenctar t Akademis s RPSSH-s ndr disa dhjetvjear.
Pr Fjalorin e Gjuhs Shqipe t Mehmet Elezit nuk sht folur, edhe pse ka dy vite q ndodhet npr librari. M sakt, prve nj shkrimi recensional t nj gjuhtari, ka patur edhe 3 shkrime t tjera nga gazetar, t cilt thjesht shtrojn pyetjen n 3 shkrimet e tyre: Pse nuk shkruhet dhe nuk flitet mbi kt fjalor?. Ndrsa nj kanal televiziv shum i fort, me urdhr nga drejtoria e ka heq lajmin q bn me dije botimin e ktij fjalori, duke marr mas pr gazetarin q e ka prgatitur lajmin, duke e privuar nga puna. Ai far burri paska thn: gjat gjith historis s ktij televizioni, nuk sht dhn kurr nj lajm m i poshtr dhe m antishqiptar se ky!. Shih far ekuivoksh bjn vaki prmidis ksaj Shqipnie! Megjithat, un do ta kundroj Fjalorin e Gjuhs Shqipe t Mehmet Elezit, nga nj pikpamje profesionale, t lidhur ngusht me zejen time t shkrimtaris, n lidhje me fjaln dhe frymn e gjall, pa t ciln nuk do t kishte, ndoshta, pik rndsie ekzistenca ime. Dhe ajo q m ngazllen e dshpron sht fjala dhe fryma e shqipes, fjal pr fjal shkronj pr shkronj anima et verbum.
N punn e tyre krijuese, origjinale apo prkthimore, pa prjashtuar ktu edhe at lloj recepienti t holl e t apasionuar q sht lexuesi (bashkkrijues i prjetshm i poetve dhe shkrimtarve) gjat aktit krijues t leximit, pra, t dy kto kategori q i ndan nj kufi tepr i holl, nuk i kan shptuar hartimit t doracakve me fjal e shprehje q kan patur m pr zemr. N qoftse biem n nj mendje, q nj ndr cilsit e poetit sht aftsia e tij pr tu habitur, ather shkalln m t ndjeshme e m emotive t habis e prbn zbulimi i bots s uditshme t fjalve n prgjithsi, dhe zbulimi i secils fjal t marr vemas. Sepse gzimi i njohjes s poetit me fjaln si ky i nj radhe imazhezh dhe asociacionesh, sht i ngjashm me gzimin e ndrtuesit para materialit t epshm pr ndrtim. Fjala ka energjin e shekujve dhe bart frymn e prdoruesve paraardhs. At q ia mohojn fjalort, poeti e gjen n ligjrimin e gjall, ndr kontekste t gjalla, t cilt nuk mund ti ndryjn fjalort e akademive, prandaj duhen alternativa shtes, knveshtrime shtes, pr tiu prafruar sadogrim harts prore elastik t fjalorve kombtar leksikografik. Fjalort leksikografik jan t ngjashm me zgjerimin dhe rrudhjen e mundsive, ashtu si ajo lkura simbolike e shagrenit q paraqet Balzaku.
Po kush do ta ngrej fjaln dhe tia dftej at kohs? Uria e poetit, n rastin m t mir e poetit-filolog pr fjaln nuk mund t krahasohet me asnj disiplin t kanonizuar shkencore q vepron sipas projekteve dhe direktivave akademike, n kohra, ideologji dhe kontekste t varura nga konjukturat politike dhe ideologjike.
Ja pse Fjalori i Gjuhs shqipe i poetit, shkrimtarit dhe filologut Mehmet Elezi prbn, prve nj akti heroizmi dhe sakrifice, edhe habin se sa larg mund t t shpjer dashuria pr fjaln, si kusht i domosdoshm i nevojs s brendshme pr krijim. Por nse nevoja pr materialin ndrtues, apo uria e krijimit mund t gjejn zgjidhje t karakterit individual, Mehmet Elezi e ka kaprcyer kt korniz, duke e bashkpjestuar aktin e dashuris dhe mahnis me t tjert. Sepse dashuria pr krijim dhe vet krijimi m s mbarami, e ka pashmangsisht t ndrkallur vetin bujare t bashkpjestimit me t tjer.
Nj ndr virtytet e Fjalorit t z. Mehmet Elezi, prve dyfishimit t harts ton leksigrafike kombtare, sht pikrisht qasja ndaj ligjrimit, jo si inventarizues burokratik i shtrezave t fosilizuara ndr gojfoljet e trevave shqiptare, por si krijues dhe vlersues i rafinuar i vetive t fjalve, duke i marr ato n mjedisin e gjall organik, n pikun e ligjrimit kuvendues, folklorik apo letrar. Prfshirja e fjalve bashk me kontekstin e gjall t ligjrimit, me kategorit e anatemuara gramatikore t shqipes, me prftesat, trajtat, ndjfoljet e pasthirmat e shumta, q t gjitha t paprfshira n fjalort e deritashm, e zhburgos debatin mbi gjuhn shqipe, duke e nxjerr at nga pika e vdekur ku e pati ngallmuar shkenca e gjuhsis socialiste.
Fjalori i Mehmet Elezit na dshmoi edhe njher tjetr, m plotsisht, se kufijt e nocioneve gjeopolitike, puritanizmi gjuhsor, projektet e utopis s keqe mbi nj vetdije artificale t njeriut t ri socialist si fols, nuk prputhen me realitetet gjuhsore t etnis, pavarsisht dmit dhe plagve q iu dhan ligjrimit t gjall t shqipes.
Nga t gjitha meritat dhe pasurit q ka ky Fjalor (ma do mendja se intuitivisht harta e ktij fjalori i parapriu n njfar kuptimi edhe harts politike t shqiptarve n Ballkan me krijimin e shtetit t Kosovs), do t veoj zgjedhjen e njsis s fjals n pikvlimin e ligjrimit, kuvendimit gojor, folklorik apo ligjrats artistike t shkruar. Gjuha dhe kultura jon nuk e kan luksin t paraqiten t gjysmuara, duke hequr dor nga gjysma e leksikut t saj. Vet fondi prej 41 mij fjalsh q ringre Mehmet Elezi, nj njeri i vetm prball ekzistencs s nj akademie ndr dhjetvjear t tr, flet mjaftueshm pr shkalln e thujsimit dhe alienimit ideologjik e rracist t shqipes. Prvetsimi i t drejts s folsit, se far fjalsh duhet t prdor ai, sht shkalla me skajshme e absurdit ideologjik dhe njjtazi me t sjell shprishjen e fizionomis identitare t ktij folsi. Por Mehmet Elezi e ka nxjerr nga kthetrat e agonis, pikrisht potencialin e brendshm t fjalve, akoma pa dhn frymn e fundit t shekujve, akoma pa shterruar semantikn e konteksteve, energjin e imazhit dhe domethnies q ruan fjala. Kjo qasje sht
n momentin kritik, kur prball ekspansionit t realeve globalist, kto fjal mund t konsideroheshin si gjuh e vdekur, akoma m t pashpresa se simotrat e tyre n latinisht apo greqishten e vjetr. sht pun e poetve, krijuesve, prkthyesve dhe lexuesve, t cilt duke pir n ujin e gjall t ksaj shqipje t mohuar, t kryejn me gjedhin kombtar trasfuzionin e prgjithshm t gjakut t lodhur t shqipes dhe ti rezistojn presionit t gjithanshm t terminologjis s huaj. Vetdija gjuhsore e poetve, krijuesve, atyre q merren me mundimet dhe mahnin e fjalve sht prcaktuese n mbijetesn e gjall t nj gjuhe. Ne nuk duhet t nisemi nga kritere t keqkuptuara shkencore pr t zbatuar ligjsi t dyshimta mbi gjuhn.
Gjuha, kam bindjen, sillet me bartsin e saj ashtu si e bart ai. Sforcimi kolektiv pr t krijuar nj gjuh t re totalitare dshtoi n t gjitha prpjekjet e saj prgjat shek. XX. Ndrsa tash gjuha rrezikon t bhet fir n zgafellat e kulturs postmoderniste.
Gjuha sht nj arm e paprsosur dhe shum e rrezikshme. Ajo na tradhton n do hap, lind prej vetes kundrshti dhe konfuzion. Veanrisht e vshtir sht
gjuha, derisa kuptimi i saj real, prmbajtja e saj reale e fjalve pothuajse ka humbur. Tani n filozofi dhe filologji na takon t grindemi e t luftojm pr seciln fjal, t bjm marrveshje pr domethnien e saj mes fletve t vllimeve t shumta. T zbrazta, me kuptimin e realeve t humbura fjalt shpesh nuk na lejojn t dialogojm me njri-tjetrin. Do t donim ti afroheshim njri-tjetrit dhe t filsnim me dor n zemr, por fjalt na mbajn t paralizuar n distanc. Kshtu vazhdojm t kushtzohemi, t biem n ujdi se far nnkupton fjala, kuptimi i drejtprdrejt i s cils ka humbur kujtesn. Ne na duhet t rikthejm mistikn e fjalve, jo magjin, q t sugjestionon; mistikn e fjalve q gjithnj liron. Fjalt jan ngulfatur n ekzistencn e mistershme t bots, fjalt jan ontologjike. Sepse kuptimi real i fjalve rikthehet kur fjala lidhet Logos-in. Ather nuk kemi t bjm me racionalizmin, por me poezin .
Mos i krkoni poezis lnd diskrete, konkretsi, materialitet. Kjo sht po ai revolucion urie. Dyzimi i shn Toms. E prse qenka e domosdoshme t ndjesh me gishta? Dhe kryesorja, prse u dashka t identifikohet fjala me gjrat, me sendin t cilin ajo shenjon?
Mos vall gjsendi na qenka zot i fjals? Fjala sht Psikeja. Fjala e gjall nuk e shenjon sendin, porse zgjedh lirisht, mu si pr banes bujtjeje kt apo at kuptimsi sendore, gjsendi, - nj trup t dashur. Dhe prreth sendit fjala bredh lirisht, njashtu si shpirti prreth kurmit t braktisur, por t paharruar . Ajo ka thuhet pr sendoren, kumbon disi ndryshe kur aplikohet ndaj imazheve:
Prends leloquence et tords-lui son cou!*
Shkruaj vargje pa imazhe, nse mundesh, nse ia del. I verbri e njeh fytyrn e dashur, memzi duke e prekur at me gishtat q shohin, dhe lot gzimi, gzimi t njmndt i buisin syve pas nj ndarjeje t gjat. Poezia sht e gjall me imazhin e brendshm, me at plazmim kumbues t forms, e cila parathot poezin e shkruar. Ende nuk ekziston asnj fjal, ndrsa poezia kumbon tashm. Kumbon kshtu imazhi i brendshm, t cilin e prik veshi i poetit.
Fjala u b jo shtatgrykshe, porse gajde njmijgrykshe, e gjallruar me frymmarrjen e t gjitha shekujve njhersh .
Gjuha sht m e vjetr se sa shkrimtari; gjuha zotron nj energji centrifugale q ia prcjell potenciali i saj kohor d.m.th., gjithka q gjendet para kohs. Dhe ky potencial prcaktohet jo dhe aq me prbrjen sasiore t kombit q e flet kt gjuh. Dhe sidomos, gjuha sot nuk prcaktohet nga njeriu i rndomt, pa vetdije gjuhsore. Madje as nga teorit shkencore q e shihin gjuhn si nj produkt social, shum e kushteve t domosdoshme q ka pranuar kolektivi, q t ndihmoj n realizimin, funksionimin dhe mundsimin e veprimtaris ligjrimore, e cila ekziston tek do barts i gjuhs . Fjala dhe gjuha i prshtaten imazhit q ka skicuar poeti me fjaln:
Para buzve, ndoshta, pshprima ka lindur,
Fshfrima n gjethnaj m par se drurt,
Dhe atyre q prvojn ua blatojm,
Para prvojs i kan gjet konturet.
(O. Mandelshtam)
* Tekstualisht: Merr gojtarin dhe thyeja qafn! (fr, nga vargjet e P. Verlenit Art poetique).