Goethe shkencëtar?!

Goethe shkencëtar?! Edhe pse tingëllon paradoksale, është e vërtetë, e për më tepër veshja nën të cilën gjatë gjithë jetës, Goethe dëshiroi më shumë ta shihte veten.

Goethe shkenctar?! Edhe pse tingllon paradoksale, sht e vrtet, e pr m tepr veshja nn t ciln gjat gjith jets, Goethe dshiroi m shum ta shihte veten.

Jemi msuar t lexojm n biografit e shkenctarve t mdhenj pr pasionet e tyre pr letrsin, artin, muzikn, t bhemi kureshtar pr korrespondencn e letrave me ndonj varg apo frymzim letrar t hedhur gjat nj udhtimi, t admirojm intimitetin e nj pikture t skicuar mbi nj bllok shnimesh, por pak her ka qlluar t komentojm arsyetime t mirfillta shkencore n trashgimin kulturore t nj shkrimtari. Pjes e ksaj rrallsie sht i madhi Goethe, e sivjet n kto dit prvjetori t lindjes (28 gusht 1749), eseja e tij shkencore “Teoria e ngjyrave” (1810) mbush plot 200 vjet.

Poeti i ndjenjave t Kupidit, autori i modernizmit t Faustit, i trishtimit e dhimbjeve te t riut Werther, dramaturgu i tradhtis s Clavigos e i dashuris komediane t Stells, pr vite t tra iu kushtua puns s tij shkencore e n veanti teoris s ngjyrave.

Johann Wolfgang Goethe do t kish shkmbyer rimn e vargjeve, ndjeshmrin e radhve t prozs, famn e gjithka q prmblidhte vepra e tij, me suksesin e studimit “Teoria e ngjyrave”, me interesin e prshkimit t nj rruge q do ta onte n qendr t debatit shkencor t epoks. Goethe mendonte e ishte i bindur se kontributi i tij m i madh qe ai ndaj shkencs dhe vepra e tij m e rndsishme ishte “Teoria e ngjyrave”, nn pohimin se qe i vetmi q njihte disiplinn e ngjyrave. E jo rastsisht n nj nga letrat konfidenciale me mikun e tij, poetin Johann Peter Eckermann, do t shprehej: “Nga gjithka q kam
si poet, nuk kam asgj pr t’u mburrur. Kam pasur si bashkkohor poet t mir, m t mir kan jetuar dhe para meje e t tjer do t vijn m pas. Por duke qen i vetmi n shekullin tim q ka par qart n kt shkenc t vshtir t ngjyrave, po, pr kt ia vlen t jesh krenar e jam i vetdijshm n t qenit superior ndaj shum dijetarve”.

Tema e ngjyrave u b pr Goethen nj shtje personale, jo pr arsye banale psiko-sociologjike dhe qe jo thjesht nj konfirmim e demonstrim shkencor, por kryesisht nj teori kuptimi e vrtetsie. Kjo shtje vinte n diskutim at ka ai ishte, ka ishte vizioni i tij mbi botn. Ngjyra vet duhej kuptuar globalisht e jo analitikisht, duhej t ishte nj fakt pamor vrtetsisht sensual.

“Un respektoj matematicient,- shkruan Goethe - … por nuk aprovoj kush krkon t abuzoj me gjra q nuk i prkasin fushs s tyre e ku kjo shkenc fisnike bhet absurde, sikur t ekzistonte vetm ajo ka mund t demonstrohet matematikisht”.

Punimi i tij sht njkohsisht vepr letrare e shkencore, nj studim metodik e i thelluar, q shnoi ndoshta lindjen e nj lloji t ri letrar, letrsis shkencore. Kurioz ndaj gjithkaje, i hapur me do eksperience t re, dashnor i natyrs, i shoqris, i artit dhe shkencs e mbi t gjitha armik i paragjykimeve, Goethe dshiroi t jepte me kt vepr kontributin e tij t detyrueshm njerzor ndaj t panjohurs, saktsisht ndaj asaj ka askush m par nuk kishte kuptuar pr konceptimin e ngjyrs. Teoria e Goethes pati nj vazhdim t rndsishm pr botn e artit, pasi vinte n qendr t fenomenit ngjyr, njeriun me senset e tij. Ai pati meritn e studimit t mnyrs se si nj kontekst modifikon mnyrn e ndjeshmris s ngjyrave dhe influencoi filozof si Wittgenstein, piktor si Kandinsiki, Klee e Albers.

“Teoria e ngjyrave” e Goethes kundr “Optics” t Newtonit

Teoria e ngjyrave e Goethes publikuar m 1810, qe mbi t gjitha nj sulm i hapur ndaj “Optics” t Isaac Newtonit (1672).

Prej vitit 1790 Goethes iu desh t punonte intensivisht plot 20 vjet pr t publikuar n Tubinga, m 1810, studimin e tij “Teoria e ngjyrave”. “Farbenlehere” (titulli origjinal), qe frut i nj udhtimi t tij n Itali, ku n kontakt me piktort e artistt, ndien nevojn pr t pasur ide e koncepte t qarta pr fenomenin e ngjyrave, shtyr pa dyshim nga pasioni i tij pr pikturn. Ai sht i bindur se “ngjyrat si fenomen fizik, duhen studiuar duke u nisur nga natyra, pr t arritur m pas n konkluzione q hyjn n marrdhnie me artin”. Teoria e ngjyrave t Goethes qe mbi t gjitha nj kundrshti e hapur ndaj “Optics” t Isac Newtonit. “Ata q krijojn me dritn e ngjyrave nj drit unike e thelbsisht t bardh, jan obskurantist t vrtet”, - shkruan ai. Kundrshton me bindje origjinalitetin e drits s bardh e vazhdimsin e sensacioneve kromatike. Ngjyra sht padallueshmrisht e lidhur me dritn dhe errsirn, prgjithsisht me t zezn e t bardhn, q s bashku japin ngjyrn gri. Kjo e fundit nuk sht as e bardh e as e zez, por sht n baz ngjyra q lidh t gjitha ngjyrat e tjera. Drita e ngjyra jan n nj raport mjaft t ngusht, por si njra dhe tjetra jan frut i gjith natyrs q shfaqet me sensin e shikimit e filtrohet me an t eksperiencs son. Goethe sht i bindur se nj ngjyr e caktuar perceptohet n mnyr t ndryshme n baz t sfondit ku ajo gjendet e t ngjyrs q ka pran. Ai demonstron se si vizioni i ngjyrave sht nj mnyr e organizmit e veanrisht e aparatit shikues, i reagimit ndaj stimujve t ndritshm q vijn nga jasht. Teoria e ngjyrave sht e prbr nga tri pjes: Didaktike, ku ndalet n studimin e morfologjis s ngjyrave; historike, me nntitullin “Material pr nj histori t teoris s ngjyrave”, me mjaft informacione pr krkimet e studimet e tij n kt fush; polemike, ku kundrshton n mnyr t ashpr teorin e ngjyrave t Newtonit e t drejtat e kompetencat e tij pr fenomenet kronomatrike. “Newton me eksperimentet e tij, -thot ai, - kishte kryer nj nga gabimet m t dmshme t shpirtit njerzor”. Newton, gjeniu i shkencs, me optikn e tij, konsideruar si nj nga zbulimet m t mdha t shekullit, kryqzohet nga teoria e ngjyrave t Goethes, i fyer mbi t gjitha nga studimi analitik q u bhej perceptimit t ngjyrave. “Un respektoj matematicient, - shkruan Goethe, - … por nuk aprovoj kush krkon t abuzoj me gjra q nuk i prkasin fushs s tyre e ku kjo shkenc fisnike bhet absurde, sikur t ekzistonte vetm ajo ka mund t demonstrohet matematikisht”. Teoria e ngjyrave e Goethes nuk kishte t bnte as me fizikn e as me matematikn, ai mendonte se nj fenomen natyror si ai i ngjyrave, sjells i emocioneve estetike e emotive, nuk mund t shpjegohet me an t teoris shkencore e mekanike t Newtonit.

M shum se nj shekull para se Goethe t publikonte esen e tij shkencore, fizikani anglez, Isaac Newton m 1672 demonstron se si drita q e shohim t bardh, sht n t vrtet e prbr nga shtat ngjyrat e spektrit diellor. N eksperimentin e tij Newton kalon nj rreze drit mbi nj prizm kristali. Rrezja shprbhet kshtu n shtat ngjyra t spektrit diellor, duke demonstruar se e bardha sht shuma e t gjitha ngjyrave. Nj gj e ngjashme ndodh me ylberin: drita q kalon me an t pikave t ujit, t prhapura n ajr pas shiut, shprbhet n shtat ngjyrat e spektrit. Eksperimenti i tij sjell kt shpjegim: objekti q reflekton t gjitha valt e ndriueshme shfaqet i bardh, objekti q thith t gjitha valt e pakaptueshme nga syri yn, sht i zi dhe objekti q thith t gjitha valt me prjashtim t njrs, ka ngjyrn korresponduese t ksaj vale t vetme. E bardha sht shuma e t gjitha ngjyrave, e zeza sht mungesa e tyre, prandaj dhe pr mjaft artist kto dy ngjyra konsiderohen “jongjyra”.

Por, pr Goethen, teoria “false” e Newtonit linte jasht thelbin e ngjyrs, cilsin e saj, raportin midis drits e syrit, me t cilin manifestohet ngjyra, l jasht botn “shumngjyrshe” q na rrethon e q e perceptojm.

Ngjyrat sipas Goethes

“Farbenlehere” prpiqet t vrtetoj se ngjyrat e bjn natyrn prrallore, ireale, bhen burim i knaqsis estetike e n kt bashksi ndjenjash “ajo ka duhet t na interesoj m shum, jan marrdhniet e objekteve me njri-tjetrin”. Sa m aktive sht mndja, aq m shum mund t lidhim idet me imazhet e nga kjo krijojm figurn e nj objekti.

“Njerzit provojn nj knaqsi t madhe kur shohin ngjyrat, kan nevoj pr ngjyrat si pr dritn”.

E verdha: “sht ngjyra m e afrt ndaj drits… prodhon nj shprehje ngrohjeje dhe intimiteti. Pr kt n piktur prdoret pr pjesn e ndriuar dhe aktive. Ky efekt ngrohtsie perceptohet n mnyr m t qart kur vzhgohet nj peizazh nga nj xham i verdh, sidomos n nj dit gri dimri. Syri gjallrohet, zemra zgjerohet, shpirti qetsohet: nj ngrohtsi e menjhershme na prfshin”.

E kuqja: “Nj peizazh i ndriuar mir, vshtruar nga nj xham n ngjyr t purpurt, shfaqet me nj drit t tmerrshme. sht tonaliteti q n Ditn e Gjykimit krcnon qiellin e tokn. Aksioni i ksaj ngjyr sht i veant, ashtu si natyra e saj. Dhuron m shum nj ndjenj rndsie e dinjiteti sesa mirsie e harmonie. Dinjiteti i pleqris e pasioni i rinis mund t vishen me t njjtn ngjyr. Nj ambient me kt ngjyr sht gjithmon solemn e shklqyes.

E kaltra: “Ndrsa e verdha t drejton gjithmon nga drita, e kaltra t drejton nga dika e errt. Kjo ngjyr ushtron n sy nj aksion unik e t paprshkrueshm. Si ngjyr sht nj energji e megjithat duke u gjendur n ann negative, n qartsin maksimale, nuk sht aspak eksituese. Nj kontradikt e prbr nga eksitimi e paqja. Si trhiqemi nga nj objekt i plqyeshm q na fshihet, ashtu shikojm dshirueshm t kaltrn, e jo sepse na ngacmon, por sepse n vetvete na trheq. Nj xham i kaltr i shfaq objektet n nj drit t trishtuar. Dhomat e mobiluara me kt ngjyr shfaqen m t mdha e t gjera, por n t vrtet jan boshe e t ftohta”.

Jeshilja: “Nn kt ngjyr syri yn gjen nj knaqsi autentike. Syri e shpirti pushojn si mbi dika t thjesht. Nuk dshirohet e as nuk mund t shkohet m tej. Prandaj dhe jeshilja sht ngjyra q zakonisht zgjidhet pr tapicerin e dhoms s ndenjes”.