INTERVISTA/ Tani priten edhe kërkesat për ndryshime gramatikore?!

Prof. Emil Lafe shprehet për JAVA në lidhje me zhvillimet e fundit që kanë lidhje me standardin. Cila është e vërteta e tyre? A po krijohet një përçarje gjuhësore ndërmjet dy vendeve tona dhe cilat janë prapaskenat, që po shoqërojnë të gjithë këtë proces në dukje të qetë…

Intervistoi: Ben Andoni

Profesor Emil Lafe është një nga njerëzit që u dorëhoq nga të parët prej strukturave që merren me gjuhën. Megjithatë, si një nga punëtorët e hershëm të shqipes, nuk ka hequr dorë nga cilësia e gardianit të saj. E them me bindje se shqipja standarde i ka qëndruar provës së kohës. Ajo është zhvilluar, pasuruar e latuar më tej, ka fituar vlera të reja. Letërsia artistike në të gjitha gjinitë, shkruhet në gjuhën e sotme letrare dhe krijuesit bëjnë përpjekje për ta pasuruar qoftë fjalorin e frazeologjinë, qoftë ndërtimin sintaksor dhe shprehësinë e saj; po ashtu kanë marrë zhvillim të madh botimet shkencore, përkthimi e publicistika. Të gjitha këto zhvillohen nën çatinë e përbashkët të standardit, shprehet ai.

A është i justifikuar shqetësimi i përgjithshëm në publik se Kryesia e Këshillit Ndërakademik është duke diskutuar për ndryshimin e thellë të standardit?

Është plotësisht i justifikuar. Këshilli i quajtur Ndërakademik hap pas hapi po shkon në atë drejtim, që u pëlqen zyrtarëve të Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës (ASHAK), të cilët me mënyrat e tyre po tërheqin në rrugë të gabuar edhe Akademinë e Shkencave të Shqipërisë (ASHSH). Kjo Akademi si institucion i shtetit dhe në pajtim me Kushtetutën (neni 59 g) ka për detyrë mbrojtjen e trashëgimisë kombëtare, kulturore dhe kujdesin e veçantë për gjuhën shqipe. Për fat të keq kjo frymë dhe kjo ide e lartë është zbehur tek akademikët tanë. Me pranimin e diskutimit fund e krye të drejtshkrimit, pa rrahur më parë çështje parimore e të përgjithshme, Akademia praktikisht i ka vënë kryq Kongresit të Drejtshkrimit të Gjuhës shqipe si forum mbarëkombëtar, që arriti në disa përfundime themelore. Tani çdo gjë është pezull, siç nuk ka qenë kurrë më parë. Arrin puna deri atje që të diskutohet në Këshill për të shkruar e mërkurrë (me rr të fortë), në vend të së sotmes e mërkurë! Në materialin e Këshillit ka një varg shembujsh të tillë: fjalë që janë ngulitur prej kohësh në shkrim dhe që nuk i vë në dyshim askush, kërkohet të shkruhen ndryshe për arsye të qena e të paqena! Prof. Rami Memushaj ka llogaritur se lëviz drejtshkrimi i mbi 5 mijë fjalëve e trajtave të tyre. Dhe pastaj ka ndonjë që beson naivisht se askush në Këshill nuk ka synim ta rrëzojë standardin, po vetëm ta përmirësojë! Në të vërtetë ka një zell të madh për lavdi drejtshkrimore dhe për të ndrequr atë që nuk është e prishur! Kam përmendur edhe tjetër herë se gjatë mbledhjeve të komisionit të drejtshkrimit para e pas Kongresit, prof. E. Çabej, duke u shprehur në mënyrë të figurshme, na përmendte se drejtshkrimi është një terren ku duhet ecur me këpucë plumbi. Çështë më e keqja, sot Këshilli po ecën pa busull, pa parime e pa platformë unike.

Këshilli në gjendjen e sotme ka pranuar në fakt si platformë pune Orientimet e shpallura nga ASHAK, që fillojnë me një të pavërtetë flagrante, sikur në Konferencën e vitit 2002 qenka vendosur që të ngrihet një komision i përbashkët përfaqësues, i cili do të përcaktojë ndryshimet që duhet të pësojë drejtshkrimi ne qëllim të thjeshtësimit e të begatimit në drejtim të kahjeve të sotme zhvillimore të shqipes standarde. (?!). E vërteta e thatë është se ajo konferencë u bënte thirrje Institucioneve akademike dhe universitare shqiptare, që të krijojnë një Këshill gjuhësor kombëtar, i cili do të japë rekomandime normative për probleme të gjuhës standarde shqipe.

Dua të përsëris për lexuesit e gazetës suaj se kërkesa për një këshill gjuhësor u shtrua dhe u miratua në Konferencën e organizuar me rastin e 30-vjetorit të Kongresit të Drejtshkrimit (nëntor 2002). Kërkesa ishte për një Këshill Gjuhësor Kombëtar (jo Ndërakademik), por kryetari dhe nënkryetari i atëhershëm i ASHAK-ut, pasi kishin herë lajkatuar e herë kërcënuar kryesinë e ASHSH, ia dolën që me një veprim të befasishëm profesionist të merrnin nënshkrimin e kryetarit Ylli Popa për një Këshill Ndërakademik në vend të Këshillit Kombëtar. Tani ky Këshill me këtë emër funksionon në të vërtetë si Këshill ndërshtetëror. Kryesitë e dy Akademive, si qeveri shkencore të dy vendeve, përcaktojnë kryesinë e këshillit, rregulloren e gjithçka tjetër. Secila ka delegacionin e vet. Ato kanë vendosur që në kryesinë e Këshillit të marrin pjesë vetëm akademikë, duke bërë një diferencim të pahijshëm feudal të akademikëve nga joakademikët, kur është fjala për një forum specialistësh.

A i ka qëndruar standardi, sipas jush, problemeve të zhvillimit të sotëm të gjuhës shqipe?

E them me bindje se shqipja standarde i ka qëndruar provës së kohës. Ajo është zhvilluar, pasuruar e latuar më tej, ka fituar vlera të reja. Letërsia artistike në të gjitha gjinitë, shkruhet në gjuhën e sotme letrare dhe krijuesit bëjnë përpjekje për ta pasuruar qoftë fjalorin e frazeologjinë, qoftë ndërtimin sintaksor dhe shprehësinë e saj; po ashtu kanë marrë zhvillim të madh botimet shkencore, përkthimi e publicistika. Të gjitha këto zhvillohen nën çatinë e përbashkët të standardit. Ka në këtë mes jo pak dukuri të papëlqyeshme, siç ka pasur edhe më parë. Vërej me kënaqësi se populli i thjeshtë, bartësi i gjuhës, është i vëmendshëm e i kujdesshëm për mbrojtjen e saj, i dhimbset gjuha e vet, shpreh mospajtim ndaj fjalës së huaj të panevojshme, ndaj shprehjes së papërshtatshme, ndaj përdorimit të dialektit në vend të një forme më të përbashkët të gjuhës ose ndaj përdorimit të shprehjes burokratike, kur mund të flitet më qartë e më thjesht. Zhvillimi i gjuhës nuk mund të pengohet. Gjuha zhvillohet bashkë me shoqërinë, me ekonominë e vendit, të rajonit e të botës. Çështja është që gjuha të mirëmbahet, të mbarështohet, pra të jetë nën një kujdes shoqëror e shtetëror të vijueshëm. Në shoqëri të tjera ndjenja e disiplinës gjuhësore është ngulitur shekuj më parë. Shqiptarët nuk kanë bërë ende as një shekull jetë në një shtet të organizuar, megjithëse vjet festuam 100-vjetorin e pavarësisë. Sistemi arsimor në këto vite tranzicioni ka shënuar vërtet arritje cilësore, por në shumë raste serioziteti i procesit mësimor dhe niveli shkencor e metodik i mësuesve ka rënie.

Ju jeni shprehur se e gjithë ajo stuhi që bëhet është një sajesë me synime të paracaktuara, për të realizuar orientimet e ASHAK-ut për gjuhën standarde, që çojnë në përç