Ilir Ikonomi Konica nesherbimte italianeveSynimii vertetekthimi i Camerise
At Gjergj Fishta At Anton Harapi Mustafa Kruja Ernest Koliqihellip. Historiografia e periudhes se diktatures eshte treguar kategorike ne vleresimet e saj per ta. Ata jane kiuslinge tradhetare bashkepunetore te fashizmit e nazizmit. Kjo analize vijon te behet ende sot nga nje pjese e mire historianesh edhe pse diktati se si duhet shkruar historia nuk ekziston me. Megjithekete nje perballje disi e ashper ka nisur ti levize binaret e historise. Diskutimet analizat dhe faktet e reja tashme mbizoterojne opinion publik sa here diskutohet emri i tyre ne debate mediatike. Libri i fundit i prof. Arben Putos i ringjalli keto diskutime. Madje prof.Puto ka hulumtuar burime dhe ide te reja per te mbrojtur tezat e tij tradhetine e ketyre personazheve. Disa here ai citon ne liber duke iu referuar figures se Konices librin e Ilir Ikonomit i cili u botua ne prill te ketij viti dhe ngjalli shume kureshtje. Ne te vertete Ikonomi ka nje kendveshtrim tjeter krejt te kundert me prof. Puton. Eumlshte
e lehte te hedhesh fyerje e ti quash keta njerez tradhtare e kuislinge pa analizuar idete dhe vizionin qe ata kishin per Shqiperine e vogel ekzistenca e se ciles ishte ne pikepyetje. Tradhetare te kujt Cfare tradhtuan ata Ideja e tyre ishte se Shqiperia duhet te lidhej me nje fuqi te madhe qe te mbijetonte si shtet. Zgjedhja qe ata bene mund te mos ishte me e mira por ne nje pike keta njerez ishin te vendosur te mos lejonin qe Shqiperia te binte pre e komunizmit.. keshtu thote Ikonomi nder te tjera ne kete interviste per Shqiptarja.com ndersa zberthejme disa prej linjave dhe personazheve me te debatuara te kesaj periudhe te
historise.
Ne librin e fundit te Arben Putos trajtohet vec te tjerash edhe nje moment i jetes se Faik Konices kur sic e keni shpjeguar edhe ju ne librin tuaj Faik Konica Jeta ne Uashington ai beri ujdi me fashistet italiane qe te lante nje borxh prej 9 mije dollaresh. Prof. Puto e quan kete nje akt te ulet. Si qendron e verteta e ketij kompromisi
Mendoj se historia nuk ndertohet me fyerje. Aq me pak meriton fyerje nje figure e tille e respektuar si Faik Konica personalitet i nderuar deri ne qarqet me te larta te Uashingtonit. Arkivat tregojne se pas pushtimit italian te Shqiperise ne prill 1939 Konica u ndodh ne gjendje te veshtire sic mund te ishte ndodhur cilido tjeter ne vend te tij. Qiraja e hotelit rroga
dhe pensioni qe duhet te ishin paguar nga qeveria e Shqiperise tashme e uzurpuar nga italianet nuk po i paguheshin me. Konica ishte nje personazh madheshtor sic e pershkruante nje gazetar i Uashingtonit. Ai nuk lejonte qe krenaria dhe dinjiteti i tij si udheheqes i komunitetit shqiptar dhe si perfaqesues moral i nje vendi te binte poshte per shkak te nje borxhi. Konica iu drejtua me leter Kryeministrit te Italise
Benito Musolini te cilit me te drejte i kerkoi te paguhej. Ne fillim italianet ngurruan te pergjigjen duke patur parasysh vrerin dhe ironine qe Konica pat shprehur ndaj tyre diten e pushtimit me komentet e tij therese qe u botuan ne te gjithe shtypin kryesor amerikan. Me ne fund ne mars 1940 ata vendosen tia shlyejne borxhin jo thjesht borxhin ndaj tij si person por detyrimin ndaj legates shqiptare. Ne arkiv gjendet nje leter italisht me nenshkrimin e Konices ku thuhet shprehimisht Deklaroj se mora nga ambasadori i Italise 4000 katermije dollare shume qe ata me detyroheshin per shkak te nderprerjes se funksioneve te qeverise shqiptare. Pra Konica nuk harron te shkruaje se ishin ata qe i detyroheshin domethene se ai nuk po u shkonte atyre si lypes. Kjo eshte e verteta qe na tregojne dokumentet dhe qe e kam rrefyer me hollesi dhe pa paragjykime ne librin Faik Konica Jeta ne Uashington.
A u beri Konica ndonje sherbim italianeve
Po. Ne prag te luftes italo-greke ne gusht te vitit 1940 ai publikoi nje brochure proitaliane me titull Sfondi i konfliktit italo-grek ku ne thelb shprehte pikepamjen se Epiri ka qene shqiptar dhe se Cameria iu shkeput padrejtesisht trojeve shqiptare. Eshte nje pikepamje qe gjate komunizmit u harrua ndersa sot eshte rigjalleruar dhe mbrohet nga historiane serioze. Konica gjeti nje rast te mire per te folur boterisht dhe per te sensibilizuar opinionin mbi nje teme e cila i interesonte mjaft. Ky ishte sherbimi i vetem i Konices per italianet plus ndonje shkrim tjeter neper gazeta ku pak a shume shprehte te njejten ide gjithnje me shpresen se trojet shqiptare mund te bashkoheshin nje dite. Natyrisht dikush mund te deshironte qe Konica te ishte hero i nje tjeter lloji i ngjashem per shembull me ndonje partisan qe perfundon nen tortura i lidhur kokeposhte e qe refuzon te tregoje shoket. Jo. Konica ishte shqiptari i madh pragmatist dhe kete deshiroj ta ilustroj edhe me nje shembull. Ne fundin e shekullit te 19 dhe ne agimin e shekullit te 20 kur Shqiperia nuk ishte shtet dhe fati i saj mund te merrte cdo drejtim te imagjinueshem Konica nisi nje perpjekje prej Sizifi qe do te mbetet per jete ne ndergjegjen kombetare te shqiptareve - botimin e revistes Albania se pari ne Bruksel dhe pastaj ne Londer. Ai e beri kete me financimin e austriakeve te cilet besonin se krijimi i nje shteti shqiptar do te frenonte ambiciet e Serbise dhe te Greqise per dalje ne Adriatik. Ne ate kohe pati njerez qe e quajten Konicen agjent te austriakeve sepse ai merrte para prej tyre. Dhe ne ate kuptim agjent duhet te kete qene. Sot kjo akuze ngjan qesharake kur mendon se sa ndihme I dha Konica me ate reviste perparimit te ceshtjes se madhe krijimit te shtetit shqiptar. Ketu dua te shtoj se ceshtja e parave qe mori Konica nga italianet eshte vetem nje episod i vogel ne jeten komplekse te ketij njeriu te famshem shqiptar. Sigurisht historianet kane te drejte te kene pikepamje te ndryshme kjo vetem e pasuron luften e ideve. Por ka rendesi qe ata te merren me thelbin e figurave historike. Per shembull prirja per te zmadhuar disa veti te karakterit te Konices me deshiren e dukshme per tia pakesuar atij shkelqimin nuk besoj se ndihmon per te rrokur thelbin e tij. Nese kuti per te matur nje figure kombetare eshte sherbimi qe ajo figure i ka bere kombit atehere mund te themi se veshtire te gjesh mes shqiptareve te kohes nje atdhedashes me te madh se Konica. Mendoj se pikerisht ky eshte edhe thelbi i tij.
Per bashkepunim me fashistet apo me nazistet akuzohen edhe nje sere figurash si At Gjergj Fishta At Anton Harapi Mustafa Kruja Ernest Koliqi etj. Sa qendrojne keto akuza
Historiografia e periudhes komuniste qe hodhi balte ndaj figurave te cilat ju permendniu ndertua gati teresisht mbi idene se Shqiperine e nxori ne drite komunizmi dhe Enver Hoxha e se te gjitha periudhat e tjera kane qene pa heronj te vertete kombetare ose me heronj gjysmake. Kjo lloj historie u shkrua pa ndonje rezistence sepse disidenca ne Shqiperi ishte zhdukur qysh ne fillimet e regjimit te Hoxhes. Kesisoj gjate afro pese dekadash shkrimi i historise se Shqiperise u be nen diktat. Nga ky diktat e pesuan sidomos figurat me te rendesishme te kombit te cilat u quajten tradhtare kuislinge dhe bashkepunetore te pushtuesit. Koncepti mbizoterues i asaj historiografie eshte ideja se lufta per clirimin nga pushtimi italian dhe gjerman perben piken kulmore ne historine e kombit shqiptar. Se si u be ajo lufte dhe cili ishte thelbi i saj kjo eshte ceshtje me vete por perdorimi ne komunizem i termave tradhtar dhe kuisling per njerezit qe ndervepruan apo bashkepunuan me regjimet e pushtimit u be e vetmja mode te shkruari. Dhe eshte nje mode qe ngre krye edhe sot. Per fat te mire sot historia nuk shkruhet nen diktat dhe secili ka mundesi te beje lirisht analizen e tij. Mustafa Kruja e Lef Nosi ishin dy patriote te flakte shqiptare te dy njerez te ditur. Ata figurojne si nenshkrues te dokumentit themelues te shtetit shqiptar. Cilido qe lexon shkrimet e tyre veshtire te dyshoje ne sinqeritetin ndershmerine dhe perkushtimin qe ata kishin ndaj ceshtjes kombetare shqiptare. Rrethanat e veshtira bene qe ata te pranonin poste nen fashistet italiane dhe nazistet gjermane. Eshte e lehte te hedhesh fyerje e ti quash keta njerez tradhtare e kuislinge pa analizuar idete dhe vizionin qe ata kishin per Shqiperine e vogel ekzistenca e se ciles ishte ne pikepyetje. Tradhetare te kujt Cfare tradhtuan ata Ideja e tyre ishte se Shqiperia duhet te lidhej me nje fuqi te madhe qe te mbijetonte si shtet. Zgjedhja qe ata bene mund te mos ishte me e mira por ne nje pike keta njerez ishin te vendosur te mos lejonin qe Shqiperia te binte pre e komunizmit. Mendoj se kur analizojme fatin e tyre politik kjo ide e tyre kurrsesi nuk mund te injorohet. Zhvillimet e metejme u dhane atyre te drejte. Komunizmi aq madheshtor sa u dukej historianeve te kohes po aq te turpshem e pati fundin. Udheheqesit komuniste te cilet u diktuan historianeve se si duhet te shkruanin u diskredituan vete si mashtrues dhe si shtremberues te fakteve historike. Ne rastin e Shqiperise ata jo vetem u perpoqen te vrisnin te vertetat historike por vrane fizikisht edhe vete personazhet historike sic bene me Lef Nosin. Dhe me ne fund kur thuhet se ky apo ai intelektual i sherbeu fashizmit cmund te thuhet per intelektualet qe i sherbyen komunizmit Cfare i shtyu ata Perse nuk gjykuan ndryshe Perse nuk u bene disidente
Cmund te thoni per Gjergj Fishten i cili pas pushtimit te Shqiperise pranoi oferten e fashisteve per tu bere anetar i Akademise se Romes
Me lejoni te bej nje paranteze e cila vlen per rastin e Fishtes te Ernest Koliqit te Pater Anton Harapit e te disa figurave te bujshme shqiptare. Shqiperia ndryshe nga vende te tjera relativisht te medha si Franca apo Norvegjia ka patur nje specifike qe njihet rendom edhe sot me termin ceshtje kombetare. Trojet shqiptare u masakruan ne fillim te shekullit te 20 - Kosova nje djep i rendesishem i shqiptarizmit iu dha Serbise ndersa Cameria iu la Greqise. Kjo padrejtesi e madhe natyrshem beri qe ne skene te dilnin disa figura te shquara per te cilat regjimet politike kalimtare fashiste apo naziste kishin shume me pak rendesi se sa ceshtja kombetare ne teresi. Persa i perket Fishtes do te ishte naive te besohej se pranimi nga ana e tij i emerimit si akademik eshte ne vetvete me i rendesishem se sa roli i tij ne Konferencen e Paqes ne Paris apo se sa vepra Lahuta e Malcise e cila i dha pavdekesine ne ndergjegjen kombetare shqiptare. Ndonjehere i meshohet pa te drejte proitalianizmit te Fishtes dhe harrohet thelbi i tij si patriot. Fishta ishte ne radhe te pare shqiptar megjithe simpatite e tij per Italine. Ne nje dokument te rralle qe kam zbuluar ne arkiv ministri amerikan ne Tirane Hugh Grant pershkruan nje takim konfidencial sic e quan ai me Fishten ne fillim te gushtit 1937. Gjate bisedes e cila duket krejt e sinqerte Fishta e habit amerikanin kur i drejtohet me keto fjale Italia synon ta mbaje Shqiperine ne nje gjendje te pakulturuar ajo nuk deshiron qe Shqiperia te kete perparim dhe ndergjegje kombetare. Granti komen- ton keshtu per Fishten ne kabllogramin qe i
dergon me ate rast Departamentit te Shtetit Megjithese kryeson nje urdher te shkelqyer katolik ne vendin e tij ai nuk eshte besnik i Italise katolike por shqiptar deri ne thua. Ky ndoshta eshte nje shembull per te kuptuar se synimi i Fishtes kur pranoi titullin e akademikut nuk ishte aspak bashkepunimi me fashizmin Italian per ndonje motiv perfitimi personal.
Perse jane gjithnje te ashpra diskutimet e historianeve persa i perket vleresimit te figurave historike
Sepse komunizmi krijoi nje percarje te madhe mes shqiptareve dhe kjo nuk mund te mos linte gjurme ne shume fusha. Sot praktikisht kemi perplasjen e dy vizioneve per historine njeri qe i mban figurat dhe ngjarjet historike peng te paragjykimeve ideologjike dhe tjetri qe kerkon zhdeformimin e fakteve zbulimin me cdo kusht te realitetit i cili u mbajt i fshehur per kaq dekada. Ky vizion i dyte kerkon nje perfytyrim te sakte te ndershem dhe te balancuar per ato figura qe u perpoqen sinqerisht te cojne perpara historine shqiptare. Per fat te keq komunizmi zuri gati gjysmen e periudhes qe nga shpallja e pavaresise. Kjo do te thote se jane shkruar shume te paverteta te cilat sot perplasen fort me faktet qe vazhdojne te rishfaqen fuqishem ndonese me veshtiresi dhe mundime.
Pra mendoni se ka ardhur koha per rishikimin apo rishkrimin e historise
Per fat te mire sot ne Shqiperi ka vend per shprehjen e lire te te gjitha pikepamjeve dhe mendoj se kjo eshte nje fitore e madhe qe shqiptaret kane arritur nen sistemin politik properendimor i cili zevendesoi ate te Hoxhes. Eshte nje premise e mire dhe ne te vertete historia eshte duke u rishkruar. Ky do te jete nje proces i natyrshem pa sforcime. Nje brez i ri njerezish te pandikuar nga ideologjia dhe nga paragjykimet po hedhin drite mbi disa tema tabu sic eshte edhe kjo per te cilen po flasim. Komunizmi masakroi disa nga figurat me te nderuara te kombit shqiptar duke i zhytur shtate pashe nen dhe. Figurave te tjera po aq te nderuara si Fan Noli u dha lejen e qytetarise por njekohesisht i deformoi sic deshi per ti perdorur ne interesin e vet. Mjaft njerez te brezit te sotem njohin vetem historine qe u shkrua ne ate periudhe. Detyra e historianeve sot eshte te kerkojne faktet dhe te bejne analizen e balancuar te tyre. Te arrish ne perfundime duke interpretuar vetem gjerat qe te interesojne kjo eshte e pandershme. Eshte po ashtu e pandershme te mbulosh faktet qe mund tia zbehin shkelqimin nje figure qe ti mendon se duhet ngritur ne piedestal.
Kthehemi edhe njehere tek Konica. Libri juaj Faik Konica Jeta ne Uashington u prit me jehone te madhe ne kohen e botimit. Si vijoi rruga e tij me vone Si ishte perballja me lexuesit ne panairin e fundit
Eshte e vertete qe libri u prit mjaft mire kur u botua ne prill te ketij viti nga shtepia prestigjoze Onufri. E quaj veten me fat por edhe te habitur nga vemendja qe iu kushtua. Dhe me beri pershtypje se vemendja e medias ndaj librit nuk ishte e sforcuar. Me pas pati nje numer shkrimesh pozitive. Do te deshiroja te kishte edhe kritika sepse asnje liber nuk eshte i persosur por me vjen keq qe ne Shqiperi zhanri i kritikes thuajse nuk ekziston. Gjithsesi mendoj se shume njerez vleresuan faktin qe libri bazohej thuajse teresisht mbi material te pakundershtueshem arkivor dhe shume pak mbi memuare qe mund te krijojne perfytyrime subjektive te lexuesit. Aty nuk ka perpjekje as per ta hymnizuar dhe as per ta denigruar Konicen. Libri u paraqit edhe ne panairin e sivjetem por sigurisht ai nuk u shkrua per panair. Konica qendroi aty krahas shume librave te tjere i qete dhe pa buje.
e lehte te hedhesh fyerje e ti quash keta njerez tradhtare e kuislinge pa analizuar idete dhe vizionin qe ata kishin per Shqiperine e vogel ekzistenca e se ciles ishte ne pikepyetje. Tradhetare te kujt Cfare tradhtuan ata Ideja e tyre ishte se Shqiperia duhet te lidhej me nje fuqi te madhe qe te mbijetonte si shtet. Zgjedhja qe ata bene mund te mos ishte me e mira por ne nje pike keta njerez ishin te vendosur te mos lejonin qe Shqiperia te binte pre e komunizmit.. keshtu thote Ikonomi nder te tjera ne kete interviste per Shqiptarja.com ndersa zberthejme disa prej linjave dhe personazheve me te debatuara te kesaj periudhe te
historise.
Ne librin e fundit te Arben Putos trajtohet vec te tjerash edhe nje moment i jetes se Faik Konices kur sic e keni shpjeguar edhe ju ne librin tuaj Faik Konica Jeta ne Uashington ai beri ujdi me fashistet italiane qe te lante nje borxh prej 9 mije dollaresh. Prof. Puto e quan kete nje akt te ulet. Si qendron e verteta e ketij kompromisi
Mendoj se historia nuk ndertohet me fyerje. Aq me pak meriton fyerje nje figure e tille e respektuar si Faik Konica personalitet i nderuar deri ne qarqet me te larta te Uashingtonit. Arkivat tregojne se pas pushtimit italian te Shqiperise ne prill 1939 Konica u ndodh ne gjendje te veshtire sic mund te ishte ndodhur cilido tjeter ne vend te tij. Qiraja e hotelit rroga
dhe pensioni qe duhet te ishin paguar nga qeveria e Shqiperise tashme e uzurpuar nga italianet nuk po i paguheshin me. Konica ishte nje personazh madheshtor sic e pershkruante nje gazetar i Uashingtonit. Ai nuk lejonte qe krenaria dhe dinjiteti i tij si udheheqes i komunitetit shqiptar dhe si perfaqesues moral i nje vendi te binte poshte per shkak te nje borxhi. Konica iu drejtua me leter Kryeministrit te Italise
Benito Musolini te cilit me te drejte i kerkoi te paguhej. Ne fillim italianet ngurruan te pergjigjen duke patur parasysh vrerin dhe ironine qe Konica pat shprehur ndaj tyre diten e pushtimit me komentet e tij therese qe u botuan ne te gjithe shtypin kryesor amerikan. Me ne fund ne mars 1940 ata vendosen tia shlyejne borxhin jo thjesht borxhin ndaj tij si person por detyrimin ndaj legates shqiptare. Ne arkiv gjendet nje leter italisht me nenshkrimin e Konices ku thuhet shprehimisht Deklaroj se mora nga ambasadori i Italise 4000 katermije dollare shume qe ata me detyroheshin per shkak te nderprerjes se funksioneve te qeverise shqiptare. Pra Konica nuk harron te shkruaje se ishin ata qe i detyroheshin domethene se ai nuk po u shkonte atyre si lypes. Kjo eshte e verteta qe na tregojne dokumentet dhe qe e kam rrefyer me hollesi dhe pa paragjykime ne librin Faik Konica Jeta ne Uashington.
A u beri Konica ndonje sherbim italianeve
Po. Ne prag te luftes italo-greke ne gusht te vitit 1940 ai publikoi nje brochure proitaliane me titull Sfondi i konfliktit italo-grek ku ne thelb shprehte pikepamjen se Epiri ka qene shqiptar dhe se Cameria iu shkeput padrejtesisht trojeve shqiptare. Eshte nje pikepamje qe gjate komunizmit u harrua ndersa sot eshte rigjalleruar dhe mbrohet nga historiane serioze. Konica gjeti nje rast te mire per te folur boterisht dhe per te sensibilizuar opinionin mbi nje teme e cila i interesonte mjaft. Ky ishte sherbimi i vetem i Konices per italianet plus ndonje shkrim tjeter neper gazeta ku pak a shume shprehte te njejten ide gjithnje me shpresen se trojet shqiptare mund te bashkoheshin nje dite. Natyrisht dikush mund te deshironte qe Konica te ishte hero i nje tjeter lloji i ngjashem per shembull me ndonje partisan qe perfundon nen tortura i lidhur kokeposhte e qe refuzon te tregoje shoket. Jo. Konica ishte shqiptari i madh pragmatist dhe kete deshiroj ta ilustroj edhe me nje shembull. Ne fundin e shekullit te 19 dhe ne agimin e shekullit te 20 kur Shqiperia nuk ishte shtet dhe fati i saj mund te merrte cdo drejtim te imagjinueshem Konica nisi nje perpjekje prej Sizifi qe do te mbetet per jete ne ndergjegjen kombetare te shqiptareve - botimin e revistes Albania se pari ne Bruksel dhe pastaj ne Londer. Ai e beri kete me financimin e austriakeve te cilet besonin se krijimi i nje shteti shqiptar do te frenonte ambiciet e Serbise dhe te Greqise per dalje ne Adriatik. Ne ate kohe pati njerez qe e quajten Konicen agjent te austriakeve sepse ai merrte para prej tyre. Dhe ne ate kuptim agjent duhet te kete qene. Sot kjo akuze ngjan qesharake kur mendon se sa ndihme I dha Konica me ate reviste perparimit te ceshtjes se madhe krijimit te shtetit shqiptar. Ketu dua te shtoj se ceshtja e parave qe mori Konica nga italianet eshte vetem nje episod i vogel ne jeten komplekse te ketij njeriu te famshem shqiptar. Sigurisht historianet kane te drejte te kene pikepamje te ndryshme kjo vetem e pasuron luften e ideve. Por ka rendesi qe ata te merren me thelbin e figurave historike. Per shembull prirja per te zmadhuar disa veti te karakterit te Konices me deshiren e dukshme per tia pakesuar atij shkelqimin nuk besoj se ndihmon per te rrokur thelbin e tij. Nese kuti per te matur nje figure kombetare eshte sherbimi qe ajo figure i ka bere kombit atehere mund te themi se veshtire te gjesh mes shqiptareve te kohes nje atdhedashes me te madh se Konica. Mendoj se pikerisht ky eshte edhe thelbi i tij.
Per bashkepunim me fashistet apo me nazistet akuzohen edhe nje sere figurash si At Gjergj Fishta At Anton Harapi Mustafa Kruja Ernest Koliqi etj. Sa qendrojne keto akuza
Historiografia e periudhes komuniste qe hodhi balte ndaj figurave te cilat ju permendniu ndertua gati teresisht mbi idene se Shqiperine e nxori ne drite komunizmi dhe Enver Hoxha e se te gjitha periudhat e tjera kane qene pa heronj te vertete kombetare ose me heronj gjysmake. Kjo lloj historie u shkrua pa ndonje rezistence sepse disidenca ne Shqiperi ishte zhdukur qysh ne fillimet e regjimit te Hoxhes. Kesisoj gjate afro pese dekadash shkrimi i historise se Shqiperise u be nen diktat. Nga ky diktat e pesuan sidomos figurat me te rendesishme te kombit te cilat u quajten tradhtare kuislinge dhe bashkepunetore te pushtuesit. Koncepti mbizoterues i asaj historiografie eshte ideja se lufta per clirimin nga pushtimi italian dhe gjerman perben piken kulmore ne historine e kombit shqiptar. Se si u be ajo lufte dhe cili ishte thelbi i saj kjo eshte ceshtje me vete por perdorimi ne komunizem i termave tradhtar dhe kuisling per njerezit qe ndervepruan apo bashkepunuan me regjimet e pushtimit u be e vetmja mode te shkruari. Dhe eshte nje mode qe ngre krye edhe sot. Per fat te mire sot historia nuk shkruhet nen diktat dhe secili ka mundesi te beje lirisht analizen e tij. Mustafa Kruja e Lef Nosi ishin dy patriote te flakte shqiptare te dy njerez te ditur. Ata figurojne si nenshkrues te dokumentit themelues te shtetit shqiptar. Cilido qe lexon shkrimet e tyre veshtire te dyshoje ne sinqeritetin ndershmerine dhe perkushtimin qe ata kishin ndaj ceshtjes kombetare shqiptare. Rrethanat e veshtira bene qe ata te pranonin poste nen fashistet italiane dhe nazistet gjermane. Eshte e lehte te hedhesh fyerje e ti quash keta njerez tradhtare e kuislinge pa analizuar idete dhe vizionin qe ata kishin per Shqiperine e vogel ekzistenca e se ciles ishte ne pikepyetje. Tradhetare te kujt Cfare tradhtuan ata Ideja e tyre ishte se Shqiperia duhet te lidhej me nje fuqi te madhe qe te mbijetonte si shtet. Zgjedhja qe ata bene mund te mos ishte me e mira por ne nje pike keta njerez ishin te vendosur te mos lejonin qe Shqiperia te binte pre e komunizmit. Mendoj se kur analizojme fatin e tyre politik kjo ide e tyre kurrsesi nuk mund te injorohet. Zhvillimet e metejme u dhane atyre te drejte. Komunizmi aq madheshtor sa u dukej historianeve te kohes po aq te turpshem e pati fundin. Udheheqesit komuniste te cilet u diktuan historianeve se si duhet te shkruanin u diskredituan vete si mashtrues dhe si shtremberues te fakteve historike. Ne rastin e Shqiperise ata jo vetem u perpoqen te vrisnin te vertetat historike por vrane fizikisht edhe vete personazhet historike sic bene me Lef Nosin. Dhe me ne fund kur thuhet se ky apo ai intelektual i sherbeu fashizmit cmund te thuhet per intelektualet qe i sherbyen komunizmit Cfare i shtyu ata Perse nuk gjykuan ndryshe Perse nuk u bene disidente
Cmund te thoni per Gjergj Fishten i cili pas pushtimit te Shqiperise pranoi oferten e fashisteve per tu bere anetar i Akademise se Romes
Me lejoni te bej nje paranteze e cila vlen per rastin e Fishtes te Ernest Koliqit te Pater Anton Harapit e te disa figurave te bujshme shqiptare. Shqiperia ndryshe nga vende te tjera relativisht te medha si Franca apo Norvegjia ka patur nje specifike qe njihet rendom edhe sot me termin ceshtje kombetare. Trojet shqiptare u masakruan ne fillim te shekullit te 20 - Kosova nje djep i rendesishem i shqiptarizmit iu dha Serbise ndersa Cameria iu la Greqise. Kjo padrejtesi e madhe natyrshem beri qe ne skene te dilnin disa figura te shquara per te cilat regjimet politike kalimtare fashiste apo naziste kishin shume me pak rendesi se sa ceshtja kombetare ne teresi. Persa i perket Fishtes do te ishte naive te besohej se pranimi nga ana e tij i emerimit si akademik eshte ne vetvete me i rendesishem se sa roli i tij ne Konferencen e Paqes ne Paris apo se sa vepra Lahuta e Malcise e cila i dha pavdekesine ne ndergjegjen kombetare shqiptare. Ndonjehere i meshohet pa te drejte proitalianizmit te Fishtes dhe harrohet thelbi i tij si patriot. Fishta ishte ne radhe te pare shqiptar megjithe simpatite e tij per Italine. Ne nje dokument te rralle qe kam zbuluar ne arkiv ministri amerikan ne Tirane Hugh Grant pershkruan nje takim konfidencial sic e quan ai me Fishten ne fillim te gushtit 1937. Gjate bisedes e cila duket krejt e sinqerte Fishta e habit amerikanin kur i drejtohet me keto fjale Italia synon ta mbaje Shqiperine ne nje gjendje te pakulturuar ajo nuk deshiron qe Shqiperia te kete perparim dhe ndergjegje kombetare. Granti komen- ton keshtu per Fishten ne kabllogramin qe i
dergon me ate rast Departamentit te Shtetit Megjithese kryeson nje urdher te shkelqyer katolik ne vendin e tij ai nuk eshte besnik i Italise katolike por shqiptar deri ne thua. Ky ndoshta eshte nje shembull per te kuptuar se synimi i Fishtes kur pranoi titullin e akademikut nuk ishte aspak bashkepunimi me fashizmin Italian per ndonje motiv perfitimi personal.
Perse jane gjithnje te ashpra diskutimet e historianeve persa i perket vleresimit te figurave historike
Sepse komunizmi krijoi nje percarje te madhe mes shqiptareve dhe kjo nuk mund te mos linte gjurme ne shume fusha. Sot praktikisht kemi perplasjen e dy vizioneve per historine njeri qe i mban figurat dhe ngjarjet historike peng te paragjykimeve ideologjike dhe tjetri qe kerkon zhdeformimin e fakteve zbulimin me cdo kusht te realitetit i cili u mbajt i fshehur per kaq dekada. Ky vizion i dyte kerkon nje perfytyrim te sakte te ndershem dhe te balancuar per ato figura qe u perpoqen sinqerisht te cojne perpara historine shqiptare. Per fat te keq komunizmi zuri gati gjysmen e periudhes qe nga shpallja e pavaresise. Kjo do te thote se jane shkruar shume te paverteta te cilat sot perplasen fort me faktet qe vazhdojne te rishfaqen fuqishem ndonese me veshtiresi dhe mundime.
Pra mendoni se ka ardhur koha per rishikimin apo rishkrimin e historise
Per fat te mire sot ne Shqiperi ka vend per shprehjen e lire te te gjitha pikepamjeve dhe mendoj se kjo eshte nje fitore e madhe qe shqiptaret kane arritur nen sistemin politik properendimor i cili zevendesoi ate te Hoxhes. Eshte nje premise e mire dhe ne te vertete historia eshte duke u rishkruar. Ky do te jete nje proces i natyrshem pa sforcime. Nje brez i ri njerezish te pandikuar nga ideologjia dhe nga paragjykimet po hedhin drite mbi disa tema tabu sic eshte edhe kjo per te cilen po flasim. Komunizmi masakroi disa nga figurat me te nderuara te kombit shqiptar duke i zhytur shtate pashe nen dhe. Figurave te tjera po aq te nderuara si Fan Noli u dha lejen e qytetarise por njekohesisht i deformoi sic deshi per ti perdorur ne interesin e vet. Mjaft njerez te brezit te sotem njohin vetem historine qe u shkrua ne ate periudhe. Detyra e historianeve sot eshte te kerkojne faktet dhe te bejne analizen e balancuar te tyre. Te arrish ne perfundime duke interpretuar vetem gjerat qe te interesojne kjo eshte e pandershme. Eshte po ashtu e pandershme te mbulosh faktet qe mund tia zbehin shkelqimin nje figure qe ti mendon se duhet ngritur ne piedestal.
Kthehemi edhe njehere tek Konica. Libri juaj Faik Konica Jeta ne Uashington u prit me jehone te madhe ne kohen e botimit. Si vijoi rruga e tij me vone Si ishte perballja me lexuesit ne panairin e fundit
Eshte e vertete qe libri u prit mjaft mire kur u botua ne prill te ketij viti nga shtepia prestigjoze Onufri. E quaj veten me fat por edhe te habitur nga vemendja qe iu kushtua. Dhe me beri pershtypje se vemendja e medias ndaj librit nuk ishte e sforcuar. Me pas pati nje numer shkrimesh pozitive. Do te deshiroja te kishte edhe kritika sepse asnje liber nuk eshte i persosur por me vjen keq qe ne Shqiperi zhanri i kritikes thuajse nuk ekziston. Gjithsesi mendoj se shume njerez vleresuan faktin qe libri bazohej thuajse teresisht mbi material te pakundershtueshem arkivor dhe shume pak mbi memuare qe mund te krijojne perfytyrime subjektive te lexuesit. Aty nuk ka perpjekje as per ta hymnizuar dhe as per ta denigruar Konicen. Libri u paraqit edhe ne panairin e sivjetem por sigurisht ai nuk u shkrua per panair. Konica qendroi aty krahas shume librave te tjere i qete dhe pa buje.