Investimet e huaja dhe Shqipria
T gjitha vendet, nprmjet politikave t tyre prpiqen t trheqin sa m shum investime direkte t huaja pr n vendet e tyre. Pr kt qllim, pr t rritur prodhimin dhe pr t futur n prdorim teknologjit m bashkkohore, ato luftojn me t gjitha mnyrat pr t thithur sa m shum kapitalet e njri tjetrit.
Kshtu, pr shembull, mbas Lufts s Dyt Botrore, Shtetet e Bashkuara t Ameriks ishin n pozicionin e vendit t vetm q eksportonte direkt kapitale t rndsishme n vende t ndryshme t bots. Por, ky pozicion i saj me koh ndryshoi. Tani ajo sht n krye t vendeve q trheq m shum kapitale direkte t huaja.
Kshtu, kur vlera e regjistruar e kapitaleve t firmave t huaja q ndodheshin n Amerik n vitin 1995 ishte pak m shum se 50 miliard dollar, kjo shifr n vitin 2003 i kaloi t 1 trilion e 400 miliard dollarve. Ashtu, si edhe kapitali i huaj n Amerikn e Veriut n vitin 2004 mbrriti n 100 miliard dollar, i cili n krahasim me vitin 2003 u rrit mbi 60%.
Por, kampion pr thithjen e kapitaleve t huaja, vitet e fundit po bhen ekonomit e vendeve t Azis. Kshtu, kapitali i huaj i drejt pr drejt q shkoi n ekonomit e Azis n vitin 2004, ku ekonomit e Kins dhe t Indis shklqyen midis ekonomive t tjera, ishte rreth 200 miliard dollar. Pra, u realizua nj rritje me 70% n krahasim me vitin e mparshm. Ndrsa pr vitin 2005 kapitali, i cili shkoi vetm pr n Kin dhe n Indi mbrriti n 90 miliard dollar.
Por, tradicionalisht kontinenti q ka trhequr m shum kapitale t huaja ka qen Evropa. Kshtu, n vitin 2004 sasia e kapitaleve t huaja q shkuan direkt n Evrop ishte rreth 250 miliard dollar. Por, kjo shifr tani sht n rnie. Nj nga arsyet e ksaj rnie sht tej ngopja e tregut t saj. Por, kapitali i huaj n vendet q shkon pr t investuar dshiron dhe krkon t shikoj shtetin ligjor.
Ai nuk mund t pranoj zvarritje, preferenca dhe ryshfete t mdha. Shkurtimisht, ai zgjedh vendet q do t mund t konkurroj brenda kushteve t ekonomis s tregut. N fakt, plotsimi i ktyre kushteve prbn edhe shkaqet q vitet e fundit po shklqen ylli i investimeve direkte t huaja n Kin dhe n Indi. Sipas indeksit t konkurrencs s bots t prgatitur nga Forumi Ekonomik Botror, t prllogaritura n mbledhjet e organizuara n Davos, pozicioni konkurrues i ekonomive t Kins dhe Indis po rritet me shpejtsi.
N radhitjen konkurruese botrore Kina z vendin e 49 dhe India t 50-in. N kt list Italia radhitet e 47, Greqia e 46, Franca e 30, Gjermania e 15 dhe situata duke shkuar sht n rnie. Por, ashtu si nnvizuam m lart, pozicioni konkurrues i ekonomive evropiane duke u afruar n vite sht n rnie. Ngopja e tregut, prbn nj nga shkaqet e rndsishme t zmbrapsjes s hyrjes s kapitaleve t huaja n Evropn Perndimore. Por kjo rnie i ka dhn pasojat e saj negative, si n rritjen e papunsis dhe mbshtetjes sociale. Prandaj Franca, pr t mundsuar rithithjen e kapitalit t drejt pr drejt t huaj ka filluar t jap reklama n gazeta dhe revista pr fushat ku mund t investohet direkt me kapitalet e huaja.
Kt gj kan filluar ta bjn me radh edhe vendet e tjera. Por le t vijm tek vendi jon, qllimin e t cilit ka edhe kjo analiz. Deri tani Shqipria ka thithur investime t huaja n nivelet m t ulta n raport me vendet e tjera t rajonit. Kshtu, n vitin 2004 investimet e huaja kan qen 341 milion dollar, kur prej vitit 1992 e deri m tani ka absorbuar nga 170 deri n 200 milion dollar investime t huaja direkte n vit. Sipas studimeve zyrtare Shqipria ka mundsi pr t absorbuar deri n 2,6 miliard euro investime t huaja, kur deri tani ka mundur t trheq m pak se 1 miliard euro. N kto rrethana, n programin e Qeveris Berisha u prcaktua motoja se Shqipria do t jet vendi m atraktiv pr investimet e huaja n rajon e m gjer.
Pr realizimin e ktij objektivi ajo premtoi luftn kundr korrupsionit, reduktim t ekonomis informale, liberalizim t procedurave t hyrjes n treg, hartim dhe zbatim t nj pakete masash inkurajuese pr investitort, garantim t t drejtave dhe zgjidhjes s konflikteve q lidhen me pronsin, zgjerim dhe modernizim t sektorit financiar etj. Por, shifra prej 56 dollarsh pr frym q kapin investimet direkte t huaja n Shqipri, tregon nivelin shum t ult t ktyre investimeve dhe e radhisin vendin me m pak investime n vendet e Evrops Juglindore, mbas BosnjHercegovins.
Me kt gjendje edhe sikur burimet e brendshme t vendit t shfrytzohen maksimalisht, ato jan t pamjaftueshme pr t arritur jo vetm krkesat q parashtrohen pr integrimin Evropian, por edhe pr t prballuar krkesat minimale t jetess: si jan furnizimi me energji elektrike, uj t pijshm dhe mjedis jetsor. Prandaj, zgjidhja e vetme dhe m e sigurt pr zhvillimin e shpejt t ekonomis s vendit sht rritja e investimeve direkte t huaja. Deri tani investimet e huaja m tepr kan qen n sektort e shrbimeve dhe n blerjen e objekteve ekzistuese industriale dhe jo me sjelljen dhe instalimin e teknologjis s re n degt e zhvillimit strategjik q krkon Shqipria, si jan veanrisht industria energjetike, industria e turizmit dhe industria e agrobiznesit. Edhe pse kto tre deg prbjn shtyllat mbi t cilat mund t ishte zhvilluar Shqipria, rezulton se asnj investitor i huaj nuk po investon n fushn e energjis.
Mungesa e energjis gjat periudhs m t madhe t vitit, n dimr dhe n ver, po thellon krizn ekonomike, shoqrore dhe sociale. Bizneset jan tronditur shum, prodhimet jan n rnies, ndrsa jetesa e qytetarve sht vshtirsuar mjaft. Mungesa e energjis elektrike dhe e ujit t pijshm jan kthyer n shqetsimet dhe problemet kryesore t qytetarve t Shqipris. Pr kto arsye vrtetohet se politikat e qeverive t vendit jan jasht krkesave dhe problemeve q ka urgjente vendi.
Duhet kuptuar se marrja e kredis me garanci shtetrore t koncesionit t aeroportit t Rinasit, t hekurudhs Durrs-Tiran, t shitjes s Banks s Kursimeve, privatizimit t AMC-s, shitjes s licencs s dyt celulare, t Telekomit etj nuk jan tregues t thithjes s investimeve t huaja direkte, nuk prbjn dhe nuk njihen as n terminologjin ekonomike botrore si investime t huaja direkte. N rastin ton kemi t bjm me shitje licencash dhe biznesesh shtetrore n kuptimin e privatizimit t tyre tek t huajt.
Arkitektt e ksaj gjendje jan politikant shqiptar, t cilt sa nga pa aftsia, po aq edhe nga pushtimi tyre nga monopolet ekonomiko-financiare vendase, nuk kan mundur t krijojn besimin politik dhe ligjor tek t huaj pr t
investime direkte n degt kryesor t zhvillimit strategjik t vendit. Kjo munges investimesh n degt strategjike t zhvillimit t vendit e ktheu Shqiprin n kt kriz t rnd energjetike, duke e future at n nj kolaps t vrtet politik, ekonomik, financiar, psikologjik dhe nxirjes s mtejshme t imazhit n bot.
Televizionet e huaja deri n Kanada n lajmet kryesore t tyre tregojn fmijt shqiptar duke msuar me qirinj, errsirn dhe pluhurin q ka pushtuar n do cep Tirann, kryeqytetin e Shqipris. Prandaj nse Qeveria mendon ta nxjerr realisht Shqiprin nga kjo gjendje duhet q t angazhohet seriozisht n krijimin e kushteve t plota pr thithjen e investime t huaja direkte n Shqipri, veanrisht pr ndrtimin e hidrocentraleve dhe termocentraleve t reja, n ndrtimin e qytezave t mdha turistike gjat bregdetit dhe n ndrtimin e industris prpunuese bashkkohor t agrobiznesit.
Thithja e ktyre investimeve direkte do ti jap nj bum zhvillimit ekonomik dhe shoqror, ashtu si sht realizuar n shum vende ish-komuniste t Evrops Lindore. Prandaj marrja e eksperiencs ligjore pr sigurimin e lehtsirave t nevojshme pr konkurrencn e investimeve t huaja direkte dhe sigurimin e rendit dhe qetsis n vend, duhej t ishin prioritetet afatshkurtra t Qeveris, n vend t konflikteve t pa ndrprera politike. do vones e mtejshme n zgjidhjen e ktyre objektivave do t thelloj vshtirsit ekonomike t qytetarit, do t falimentoje e mbyll me qindra dhe mijra biznese t vogla, do t largoj edhe ata investitor t huaj q ndodhen n Shqipri dhe do t shtyj n kalendat greke mundsin e ardhjes se investimeve t huaja direkte. Koha krkon shpejtsi dhe politika vizionare.
Kshtu, pr shembull, mbas Lufts s Dyt Botrore, Shtetet e Bashkuara t Ameriks ishin n pozicionin e vendit t vetm q eksportonte direkt kapitale t rndsishme n vende t ndryshme t bots. Por, ky pozicion i saj me koh ndryshoi. Tani ajo sht n krye t vendeve q trheq m shum kapitale direkte t huaja.
Kshtu, kur vlera e regjistruar e kapitaleve t firmave t huaja q ndodheshin n Amerik n vitin 1995 ishte pak m shum se 50 miliard dollar, kjo shifr n vitin 2003 i kaloi t 1 trilion e 400 miliard dollarve. Ashtu, si edhe kapitali i huaj n Amerikn e Veriut n vitin 2004 mbrriti n 100 miliard dollar, i cili n krahasim me vitin 2003 u rrit mbi 60%.
Por, kampion pr thithjen e kapitaleve t huaja, vitet e fundit po bhen ekonomit e vendeve t Azis. Kshtu, kapitali i huaj i drejt pr drejt q shkoi n ekonomit e Azis n vitin 2004, ku ekonomit e Kins dhe t Indis shklqyen midis ekonomive t tjera, ishte rreth 200 miliard dollar. Pra, u realizua nj rritje me 70% n krahasim me vitin e mparshm. Ndrsa pr vitin 2005 kapitali, i cili shkoi vetm pr n Kin dhe n Indi mbrriti n 90 miliard dollar.
Por, tradicionalisht kontinenti q ka trhequr m shum kapitale t huaja ka qen Evropa. Kshtu, n vitin 2004 sasia e kapitaleve t huaja q shkuan direkt n Evrop ishte rreth 250 miliard dollar. Por, kjo shifr tani sht n rnie. Nj nga arsyet e ksaj rnie sht tej ngopja e tregut t saj. Por, kapitali i huaj n vendet q shkon pr t investuar dshiron dhe krkon t shikoj shtetin ligjor.
Ai nuk mund t pranoj zvarritje, preferenca dhe ryshfete t mdha. Shkurtimisht, ai zgjedh vendet q do t mund t konkurroj brenda kushteve t ekonomis s tregut. N fakt, plotsimi i ktyre kushteve prbn edhe shkaqet q vitet e fundit po shklqen ylli i investimeve direkte t huaja n Kin dhe n Indi. Sipas indeksit t konkurrencs s bots t prgatitur nga Forumi Ekonomik Botror, t prllogaritura n mbledhjet e organizuara n Davos, pozicioni konkurrues i ekonomive t Kins dhe Indis po rritet me shpejtsi.
N radhitjen konkurruese botrore Kina z vendin e 49 dhe India t 50-in. N kt list Italia radhitet e 47, Greqia e 46, Franca e 30, Gjermania e 15 dhe situata duke shkuar sht n rnie. Por, ashtu si nnvizuam m lart, pozicioni konkurrues i ekonomive evropiane duke u afruar n vite sht n rnie. Ngopja e tregut, prbn nj nga shkaqet e rndsishme t zmbrapsjes s hyrjes s kapitaleve t huaja n Evropn Perndimore. Por kjo rnie i ka dhn pasojat e saj negative, si n rritjen e papunsis dhe mbshtetjes sociale. Prandaj Franca, pr t mundsuar rithithjen e kapitalit t drejt pr drejt t huaj ka filluar t jap reklama n gazeta dhe revista pr fushat ku mund t investohet direkt me kapitalet e huaja.
Kt gj kan filluar ta bjn me radh edhe vendet e tjera. Por le t vijm tek vendi jon, qllimin e t cilit ka edhe kjo analiz. Deri tani Shqipria ka thithur investime t huaja n nivelet m t ulta n raport me vendet e tjera t rajonit. Kshtu, n vitin 2004 investimet e huaja kan qen 341 milion dollar, kur prej vitit 1992 e deri m tani ka absorbuar nga 170 deri n 200 milion dollar investime t huaja direkte n vit. Sipas studimeve zyrtare Shqipria ka mundsi pr t absorbuar deri n 2,6 miliard euro investime t huaja, kur deri tani ka mundur t trheq m pak se 1 miliard euro. N kto rrethana, n programin e Qeveris Berisha u prcaktua motoja se Shqipria do t jet vendi m atraktiv pr investimet e huaja n rajon e m gjer.
Pr realizimin e ktij objektivi ajo premtoi luftn kundr korrupsionit, reduktim t ekonomis informale, liberalizim t procedurave t hyrjes n treg, hartim dhe zbatim t nj pakete masash inkurajuese pr investitort, garantim t t drejtave dhe zgjidhjes s konflikteve q lidhen me pronsin, zgjerim dhe modernizim t sektorit financiar etj. Por, shifra prej 56 dollarsh pr frym q kapin investimet direkte t huaja n Shqipri, tregon nivelin shum t ult t ktyre investimeve dhe e radhisin vendin me m pak investime n vendet e Evrops Juglindore, mbas BosnjHercegovins.
Me kt gjendje edhe sikur burimet e brendshme t vendit t shfrytzohen maksimalisht, ato jan t pamjaftueshme pr t arritur jo vetm krkesat q parashtrohen pr integrimin Evropian, por edhe pr t prballuar krkesat minimale t jetess: si jan furnizimi me energji elektrike, uj t pijshm dhe mjedis jetsor. Prandaj, zgjidhja e vetme dhe m e sigurt pr zhvillimin e shpejt t ekonomis s vendit sht rritja e investimeve direkte t huaja. Deri tani investimet e huaja m tepr kan qen n sektort e shrbimeve dhe n blerjen e objekteve ekzistuese industriale dhe jo me sjelljen dhe instalimin e teknologjis s re n degt e zhvillimit strategjik q krkon Shqipria, si jan veanrisht industria energjetike, industria e turizmit dhe industria e agrobiznesit. Edhe pse kto tre deg prbjn shtyllat mbi t cilat mund t ishte zhvilluar Shqipria, rezulton se asnj investitor i huaj nuk po investon n fushn e energjis.
Mungesa e energjis gjat periudhs m t madhe t vitit, n dimr dhe n ver, po thellon krizn ekonomike, shoqrore dhe sociale. Bizneset jan tronditur shum, prodhimet jan n rnies, ndrsa jetesa e qytetarve sht vshtirsuar mjaft. Mungesa e energjis elektrike dhe e ujit t pijshm jan kthyer n shqetsimet dhe problemet kryesore t qytetarve t Shqipris. Pr kto arsye vrtetohet se politikat e qeverive t vendit jan jasht krkesave dhe problemeve q ka urgjente vendi.
Duhet kuptuar se marrja e kredis me garanci shtetrore t koncesionit t aeroportit t Rinasit, t hekurudhs Durrs-Tiran, t shitjes s Banks s Kursimeve, privatizimit t AMC-s, shitjes s licencs s dyt celulare, t Telekomit etj nuk jan tregues t thithjes s investimeve t huaja direkte, nuk prbjn dhe nuk njihen as n terminologjin ekonomike botrore si investime t huaja direkte. N rastin ton kemi t bjm me shitje licencash dhe biznesesh shtetrore n kuptimin e privatizimit t tyre tek t huajt.
Arkitektt e ksaj gjendje jan politikant shqiptar, t cilt sa nga pa aftsia, po aq edhe nga pushtimi tyre nga monopolet ekonomiko-financiare vendase, nuk kan mundur t krijojn besimin politik dhe ligjor tek t huaj pr t
investime direkte n degt kryesor t zhvillimit strategjik t vendit. Kjo munges investimesh n degt strategjike t zhvillimit t vendit e ktheu Shqiprin n kt kriz t rnd energjetike, duke e future at n nj kolaps t vrtet politik, ekonomik, financiar, psikologjik dhe nxirjes s mtejshme t imazhit n bot.
Televizionet e huaja deri n Kanada n lajmet kryesore t tyre tregojn fmijt shqiptar duke msuar me qirinj, errsirn dhe pluhurin q ka pushtuar n do cep Tirann, kryeqytetin e Shqipris. Prandaj nse Qeveria mendon ta nxjerr realisht Shqiprin nga kjo gjendje duhet q t angazhohet seriozisht n krijimin e kushteve t plota pr thithjen e investime t huaja direkte n Shqipri, veanrisht pr ndrtimin e hidrocentraleve dhe termocentraleve t reja, n ndrtimin e qytezave t mdha turistike gjat bregdetit dhe n ndrtimin e industris prpunuese bashkkohor t agrobiznesit.
Thithja e ktyre investimeve direkte do ti jap nj bum zhvillimit ekonomik dhe shoqror, ashtu si sht realizuar n shum vende ish-komuniste t Evrops Lindore. Prandaj marrja e eksperiencs ligjore pr sigurimin e lehtsirave t nevojshme pr konkurrencn e investimeve t huaja direkte dhe sigurimin e rendit dhe qetsis n vend, duhej t ishin prioritetet afatshkurtra t Qeveris, n vend t konflikteve t pa ndrprera politike. do vones e mtejshme n zgjidhjen e ktyre objektivave do t thelloj vshtirsit ekonomike t qytetarit, do t falimentoje e mbyll me qindra dhe mijra biznese t vogla, do t largoj edhe ata investitor t huaj q ndodhen n Shqipri dhe do t shtyj n kalendat greke mundsin e ardhjes se investimeve t huaja direkte. Koha krkon shpejtsi dhe politika vizionare.