Ka ardhur koha për diskriminim pozitiv në favor të gruas në Shqipëri

Pak fjal rreth historikut t politikave t diskriminimit pozitiv…

Vendi ku ka lindur diskriminimi pozitiv sht Amerika e viteve ‘60. Prfituesit e para t ktyre masave ishin afro-amerikant dhe m pas antar t grupeve t tjera t diskriminuara si pr shembull femrat, emigrantt, personat me aftsi t kufizuara etj. Diskriminimi pozitiv mund t prkthehet: “M shum mundsi, m shum shpres pr nj grup t diskriminuar, t nnvleftsuar”. Diskriminimi pozitiv synon t lehtsoj aksesin e grupeve t ndryshme sociale n nj fush t caktuar pr t arritur qllime t caktuara si dhe n rolet vendimmarrse n kt fush.

Shpesh flitet pr diskriminim pozitiv, por njhersh edhe pr forma t diskriminimit pozitiv. Qllon q kuota identifikohet me diskriminimin pozitiv. Sigurisht, kuota sht nj nga format m t njohura t diskriminimit pozitiv, por jo e vetmja. Ekzistojn 119 praktika q mund t konsiderohen si masa t diskriminimit pozitiv. Lorenzi-Cioldi thekson se disa prej tyre u japin shum rndsi karakteristikave individuale t kandidatit, ndrkoh q forma t tjera t diskriminimit pozitiv mbshteten n karakteristikat e grupit t cilit kandidati i prket. Masat e diskriminimit pozitiv t cilat mbshteten n tiparet personale pranohen m leht, ndrsa ato t cilat marrin n konsiderat vetm prkatsin grupore t kandidatit, gjykohen si m t padrejtat dhe provokojn m shum armiqsi. Pa mendoni, si do t reagonit ju nse kolegia e re n zyrn tuaj do t punsohej thjesht pa u prpjekur pr arsyen e vetme sepse sht femr?

Nj studim i
n Shqipri

Si n Evrop edhe n SHBA jan realizuar me qindra studime pr diskriminimin pozitiv n an t gruas. Para disa kohsh pata mundsi t realizoja nj studim lidhur me kt tem me 320 persona q punojn pran sektorit publik, privat si dhe organizatave jo fitimprurse n Tiran. Zbatimi i disa politikave t diskriminimit pozitiv n disa institucione me qllim rritjen e pranis s gruas n role vendimmarrse na mundsoi t njihnim opinionet ndaj tyre. Sigurisht, politika t tilla jan miratuar dhe po aplikohen n Shqipri, por edhe ky kontekst na mundsoi t zbulonim qndrimet ndaj ktyre masave dhe prfitueseve t tyre.

Politikat e diskriminimit pozitiv, t cilat mbshteten n prkatsin grupore t kandidates ose, e thn ndryshe, politikat t cilat favorizojn punsimin e nj gruaje, thjesht sepse sht grua, kundrshtohen m shum se politikat t cilat marrin n konsiderat profilin individual t kandidates, pra meritn dhe kompetencat profesionale. N fakt, masat e diskriminimit pozitiv, t cilat favorizojn punsimin e nj gruaje n nj post t rndsishm thjesht sepse ajo sht grua, konsiderohen si politika jo t drejta, ajo punsohet sepse e meriton, prmban n vetvete nj sistem t plot vlerash.

Megjithat, natyra e politiks nuk sht i vetmi faktor q ndikon qndrimin ndaj saj. Gjinia dhe niveli i edukimit jan dy faktor me pesh q ndr t tjera prcaktojn reagimet ndaj politikave t diskriminimit pozitiv. Femrat, si prfitueset e ktyre procedurave, jan m t hapura ndaj vnies s tyre n praktik. Zbatimi i ktyre masave pr to prkthehet n kompensim t diskriminimit q kan psuar dhe psojn femrat. Pr sa i prket ndikimit t nivelit t edukimit vihet re se personat q kan kryer studimet e larta, jan m armiqsor ndaj ktyre politikave. Kjo armiqsi e personave dhe pse m t arsimuar ndaj masave t diskriminimit pozitiv mund t shpjegohet me faktin se kta individ duke pasur poste m t rndsishme, do t ndihen m t krcnuar nga “zbarkimi” n zyrn e tyre t nj femre kompetente ose jo, n punsimin e s cils gjinia luan rolin kryesor. Ata kan ngjitur shkallt e hierarkis profesionale, shpesh, fal merits individuale, por edhe se jan meshkuj, ndrkoh q nj prfitueseje t masave pozitive i mjafton thjesht t qenit femr pr t pasur nj post ky. Nga ana tjetr, personat q nuk kan kryer studimet e larta, n munges t posteve t rndsishme dhe rrjedhimisht t ndjenjs s krcnimit jan m t hapur ndaj procedurave t diskriminimit pozitiv.

Por zbatimi i ktyre masave ndikon gjithashtu edhe n opinionet ndaj prfitueses. Si do ta gjykojm nj grua q punsohet fal ktyre procedurave n raport me gruan q fiton nj post n saj t profilit dhe aftsive t veta? Edhe n kt rast, politika q bazohet thjesht n gjinin e kandidates, provokon nj qndrim negativ ndaj ksaj t fundit. Krahas natyrs t politiks, del n pah q niveli i edukimit luan rol n gjykimet ndaj kandidates s punsuar. M t shkolluarit priren t jen m negativ n karakteristikat q i japin prfitueses s politikave t diskriminimit pozitiv. Kshtu, ata e shohin gruan q punsohet n nj pozicion t rndsishm fal mass s diskriminimit pozitiv si m pak t zonjn, m pak t vendosur, m pak t organizuar, m pak krijuese, m pak t motivuar dhe me m pak besim n vetvete.

A sht diskriminimi pozitiv n favor t gruas dhe a sht zgjidhje pr Shqiprin?

Rnia e komunizmit n Shqipri, transformimet demokratike t vendit, decentralizimi industrial dhe privatizimi i ekonomis jan, ndr t tjera, disa prej faktorve t cilt kan ndikuar aksesin e gruas n tregun e puns. N vitin 1989, prqindja e pjesmarrjes s grave n tregun e puns ishte 77.5%. N vitin 1998, grat prbnin 43.8% t fuqis puntore ndrsa n vitin 2003, ato zinin vetm 39.1% t posteve. Natyrisht, kjo pjesmarrje e kufizuar e femrave n tregun e puns sht shoqruar me nj prqindje t ult t tyre n postet e rndsishme. Kshtu, n sektorin publik 73.7% e posteve drejtuese zihen nga meshkuj, ndrsa femrat jan m t shumta n postet e vartseve (56.1%) (Galanxhi, Nallbani, & Danaj, 2004). Tani, n vitin 2010, gjrat qndrojn ndryshe. Gruaja shqiptare ka nj prmirsim n statusin e saj, q sjell prmirsim e saj edhe n shoqri. Gruaja po prballon me sukses sfidat e reja bashkkohore. Ndryshe nga shum vende t tjera t bots, tek ne vendi i kryetarit t Parlamentit i sht besuar nj zonje gjithashtu, edhe vendi i kryetarit t Gjykats s Lart i sht besuar nj zonje, por edhe kryeprokurori i prgjithshm sht zonj. Tashm kemi nj Kod Zgjedhor me kuot gjinore t prcaktuar. Si rrjedhoj prfaqsimi i gruas t rritet nga 7% n 16%. Na knaq fakti se npr shkollat e larta 58% e studentve n trsi jan vajza, ndrsa stafi akademik prbn 43% t punonjsve. Ndrsa niveli i papunsis tek grat prbn masn 49%, n nivelin e prfaqsimit t administrats publike prbjn 43%. Niveli i tyre i drejtimit arrin n 27%.

Tranzicioni politik n Shqipri sht shoqruar gjithashtu me nj reduktim t pjesmarrjes s femrave n sfern politike. Gjat viteve 1974-1978, femrat zinin 35.2% t posteve n Parlamentin shqiptar. N vitin 1991, prania e tyre ishte ende e dukshme me nj pjesmarrje n 20.4% t posteve, ndrsa n vitin 2004, femrat kishin vetm 5.7% t posteve n Parlament (Mua & t tjer, 2004). Pas zgjedhjeve t vitit 2005, prania e gruas n Parlamentin shqiptar sht
m e ndjeshme. Zyra e statistikave pran Parlamentit v n dukje se 7.1% e posteve zihen nga deputete (Kuvendi i Shqipris, 2006).

N shum vende t bots jan zbatuar dhe zbatohen politika t diskriminimit pozitiv pr t rritur pjesmarrjen e gruas n politik. Reagimet ndaj ktyre politikave jan kontradiktore: shpeshher ato jan konsideruar si nj zgjidhje efikase, por n raste t tjera zbatimi i tyre ka shkaktuar armiqsi ndaj prfitueseve. Pr m tepr edhe vet prfitueset i kan par m dyshim kto politika.

Zgjedhjet pr qeverisjen vendore do t zhvillohen s shpejti. Parlamenti shqiptar ka miratuar politika t diskriminimit pozitiv q synon rritjen e pjesmarrjes s femrave n politik. N kushtet e nj pranie t kufizuar t femrave n politik, a mund t jen masat pozitive nj rrugdalje? Nse po, cila mund t jet natyra e ksaj politike? Si mund t reagojn zgjedhsit ndaj saj? Kandidatet? Po femrat t cilat do t nisin karriern e tyre politike fal ksaj procedure? Kjo mund t jet nj tem debati apo jo?...

Analiste e Problemeve Gjinore dhe Sociale

Rajna Kovai