Kadare: Solzhenicini, kampion i t drejtave njerzore
Laureati rus i mimit Nobel, Alexander Solzhenicin, autori disident shkrimet e t cilit ekspozuan tmerret e kampeve t internimit t periudhs sovjetike, u varros sot me nj ceremoni q i ngjante nj funerali shtetror, n nj varrez historike t Mosks. Solzhenicini vdiq t djeln n moshn 89 vjeare. Aleksandr Solezhenicin n veprat e tij prshkroi dhe denoncoi sistemin stalinist t ish-Bashkimin Sovjetik. Pr t diskutuar mbi jetn dhe rolin shkrimtarit disident Zri i Ameriks kishte ftuar pr nj bised telefonike shkrimtarin Ismail Kadare.
Zri i Ameriks: Zoti Kadare, Solzhenicini u b simboli i lufts kundr diktaturs, ai ishte njeriu q denoncoi botrisht sistemin m t ashpr totalitar dhe bri publike kampet famkeqe t internimit, t ashtuquajturit Gulag sovjetik. far ndikimi patn veprat e tij n ato vite?
Ismail Kadare: Natyrisht, q mendimi unanim botror sht se Solzhenicini sht nj figure kolosale e shekullit, sht nj shkrimtar emancipues, n shkall planenetare, ai ai lojti nj rol n gjysmn e planetit, q ishte bota komuniste, por edhe n botn tjetr, ku vepra e tij rrezatoi gjersisht. Ka qen nj shkrimtar i pakrahasueshm n demaskimin e krimeve t Stalinit, nj proces q ende vazhdon sot n bot, me dnimin e krimeve t komunizimit, nj proces q ende vazhdon sot n bot, pra sht nj proces ende i pambyllur. Si ndodh shpesh me figurat e mdha, t gjith duan t prfitojn prej tyre, Rusia zyrtare, q pam edhe ceremonin, e nderon at, mendoj un pr t tjera arsye q e nderon Rusia demokratike dhe liberale. Opinioni botror mon tek ai mbi gjithshka veprn e tij t madhe letrare artistike dhe mbrojtjen e t drejtave t njeriut q ai bri n shkall botrore, si rrall kush. Edhe n qoft se vihet re ndonj rezerv, si ndodh me shkrimtart e mdhenj, kjo ka t bj pikrisht me t drejtat njerzore, kampion i t cilave ai qe. sht vn n dukje koht e fundit afrimi i tij me Putinin, q ka luajtur nj rol n mendimet e tij, t cilat patn rn disa her ndesh me veprn e tij, si ishte rasti i Kosovs, kur pr fat t keq, e prsris, pr fat t keq, ai u pajtua me mendimin e Rusis zyrtare, kundr forcave t liris n Ballkan. Disidentt rus kan patur pr kt arsye nj polemik me t dhe Kosova u b, si t thuash, nj pik ndarjeje midis tyre. Por kjo ndodh jo rrall me shkrimtart e mdhenj dhe t shquar, q jo rrall, parimet q ata mbrojn n veprat e tyre, bien disa her ndesh me mendimet q ata kan n nj periudh t caktuar t jets s tyre. Por, n fund, sht vepra ajo q mbetet dhe q mohet dhe jan kto mendime kalimtare, t cilat harrohen dhe pa dyshim, dhe figurn e tij kolosale nuk do ta cnoj kjo gj n trsi, ato mendime kalimtare do t harrohen dhe vepra e tij do t jetoj prgjithmon.
Zri i Ameriks: Pra, ai mbetet nj figure komplekse n historin e letrsis botrore
Ismail Kadare: Nuk mund t thuhet komplekse, figura e tij sht n prgjithsi e qart, por q thash un, sht nj incident
Zri i Ameriks: Ju keni patur rastin ta takoni Aleksandr Solzhenicinin. N 'rrethana e keni njohur dhe cilat jan disa nga mbresat tuaja pr t?
Ismail Kadare: Po, un kam patur rastin ta njoh n Paris,para se t instalohej prfundimisht n Rusi, ai bri nj udhtim n Franc. Ne t dy, kemi t njjtin editor dhe botues francez, dhe n mjediset e Shtpis Botuese Fayard, ku ai u prit, kam patur rastin t njihem me t dhe t bisedoj me t, ishte nj njeri jashtzakonisht i komunikueshm, kishte dshir t fliste, nj dshir q ndoshta ishte e theksuar nga jeta e tij tepr e vetmuar, qoft n burgjet e Stalinit dhe n internim, qoft n nj far jete t izoluar q ka
m von. Ai ishte tepr i komunikueshm.
Zri i Ameriks: Duke
nj paralelizm me ish Bashkimin Sovjetik, n se do t flitej pr nj disidenc, apo nje Solzhenicin t Shqipris, n mend t vjen emri juaj, megjithse ju vet jeni shprehur se nuk keni qen disident. Sa e vshtir ishte disidenca n radht e intelektualve shqiptar gjat periudhs s komunizmit?
Ismail Kadare: Nj here dua t them, se nuk ka figur n letrsin shqipe, n kulturn shqiptare, ose n mendimin kulturor shqiptar, t krahasueshm me Solzhenicinin n at kompleksitetin e tij, si njeri i madh i letrsis dhe i liris, nuk ka. Nuk ka dhe nuk mund t kishte n Shqipri, sepse edhe n Rusi, Solzhenicini doli n at periudh q quhej periudh staliniste, dmth ai kishte vite, vite q shkruante, por u deshn t kalonin 8 vjet nga vdekja e Stalinit, q ai t botonte faqet e para. Kaq e rnd ishte hija e Stalinizmit, n Rusi, ku qe prmbysur ndrkoh. Tani mendoni se si kan kjo hije e Stalinizmit tone dhe e kishim gjall Stalinin deri n rrzimin e komunizimit. Pra, ishte praktikisht dhe teorikisht e pamundur, q n Shqipri t kishte disidenc. N Shqipri nuk ka patur dissidence, n kuptimin klasik t fjals, q disidenca konsiderohet si nj kundrshtim publik ndaj shtetit, si nj kundrshtim, nj sfid, nj dalje publike kundr shtetit q sundon. Ne kt e dim dhe shpesh thuhet se vrtet ka qen n Shqipri kaq e ashpr kjo shtypje e kulturs, e jets shoqrore, apo ndoshta shkrimtart mundet q e teprojn pak pr t justifikuar faktin q ata nuk arritn dot t bnin at disidenc q i bri ata q si n Rusin e Solzhenicinit, se dhe atje pr nj koh t gjat nuk u b disidenca. Un them se shtypja ka qen reale dhe mjafton t kujtoj jo vetm vitet e para t terrorit, kur terrori kundr intelektualve, elites intelektuale, ishte nj praktik e dits n Shqipri, ishte nj sport i dits, si t thuash, por t marrim vitet e fundit, n mes t viteve 70, sht thn disa here, n Shqipri u pushkatuan dy poet, Vilson Blloshmi dhe Genc Leka. Mendoni, t pushkatohen dy poet n mes t viteve 70, kur ndrkaq kishte nj lloj emancipimi n mbretrin komuniste t bots; por un do tju them nj shembull tjetr, edhe m t pabesueshm. Pasnesr, m 11 gusht, mbushen 20 vjet nga varja e nj poeti, un po e prsris fjaln, nga varja e nj poeti shqiptar, nj poet shqiptar me emrin Hazi Mela. U var n mes t Kuksit dhe kur, n vitin 1988. sht e pabesueshme, nj poet shqiptar varet dy vjet para rnies s komunizmit dhe mbahet tre dit i varur n sheshin e Kuksit, pr t terrorizuar qytetin. Ja pra, far persekutimi dhe far terrori ka patur n Shqipri. E megjithat, mund t thuhet, se letrsia shqipe, jo n kt form kaq radikale si Solzhenicini, por n forma m t prmbajtura si Pastrnaku, os esi Bulgakovi, ka arritur t shkruaj vepra q kan shprehur rezervn e tyre t thell kundr regjimit komunist.
Zri iAmeriks: A u b i famshm Aleksandr Solzhenicini pr shkak t disidencs s tij dhe pasqyrimit t komunizimit rus me tr ashprsin e tij, apo edhe pr faktin e vlerave artistike t veprave t tij?
Ismail Kadare: Solzhenicini sht nj shkrimtar i rrall n fatin e tij, ku vepra letrare dhe dokumentare kan pak a shum, nj pesh t barabart. Jan t dyja tepr t rndsishme, jan t dyja tepr t fuqishme, sepse rrall ka ndonj shkrimtar q t ket kryevepra letrare, si ta zem, Pavioni i kancerozve, q sht nj roman, pra thjesht nj roman artistik dhe t ket nj vepr dokumenetare, ose m mir nj dshmi tronditse, si Arkipelagu Gulag dhe sht shum e vshtir pr lexuesin t vendos se cila sht m interesante, qoft dhe nga ana e realizimit artistik, se jan t dyja jashtzakonisht t bukura, ve q jan tronditse dhe t thella; jan edhe t bukura, lexohen me nj frym. Prandaj, ai sht nj shkrimtar q e ka t ndar veprn n dy korpuse, q do t thoja, pak a shum t barabart.
Zri i Ameriks: Zoti Kadare, ju faleminderit pr intervistn.
Zri i Ameriks: Zoti Kadare, Solzhenicini u b simboli i lufts kundr diktaturs, ai ishte njeriu q denoncoi botrisht sistemin m t ashpr totalitar dhe bri publike kampet famkeqe t internimit, t ashtuquajturit Gulag sovjetik. far ndikimi patn veprat e tij n ato vite?
Ismail Kadare: Natyrisht, q mendimi unanim botror sht se Solzhenicini sht nj figure kolosale e shekullit, sht nj shkrimtar emancipues, n shkall planenetare, ai ai lojti nj rol n gjysmn e planetit, q ishte bota komuniste, por edhe n botn tjetr, ku vepra e tij rrezatoi gjersisht. Ka qen nj shkrimtar i pakrahasueshm n demaskimin e krimeve t Stalinit, nj proces q ende vazhdon sot n bot, me dnimin e krimeve t komunizimit, nj proces q ende vazhdon sot n bot, pra sht nj proces ende i pambyllur. Si ndodh shpesh me figurat e mdha, t gjith duan t prfitojn prej tyre, Rusia zyrtare, q pam edhe ceremonin, e nderon at, mendoj un pr t tjera arsye q e nderon Rusia demokratike dhe liberale. Opinioni botror mon tek ai mbi gjithshka veprn e tij t madhe letrare artistike dhe mbrojtjen e t drejtave t njeriut q ai bri n shkall botrore, si rrall kush. Edhe n qoft se vihet re ndonj rezerv, si ndodh me shkrimtart e mdhenj, kjo ka t bj pikrisht me t drejtat njerzore, kampion i t cilave ai qe. sht vn n dukje koht e fundit afrimi i tij me Putinin, q ka luajtur nj rol n mendimet e tij, t cilat patn rn disa her ndesh me veprn e tij, si ishte rasti i Kosovs, kur pr fat t keq, e prsris, pr fat t keq, ai u pajtua me mendimin e Rusis zyrtare, kundr forcave t liris n Ballkan. Disidentt rus kan patur pr kt arsye nj polemik me t dhe Kosova u b, si t thuash, nj pik ndarjeje midis tyre. Por kjo ndodh jo rrall me shkrimtart e mdhenj dhe t shquar, q jo rrall, parimet q ata mbrojn n veprat e tyre, bien disa her ndesh me mendimet q ata kan n nj periudh t caktuar t jets s tyre. Por, n fund, sht vepra ajo q mbetet dhe q mohet dhe jan kto mendime kalimtare, t cilat harrohen dhe pa dyshim, dhe figurn e tij kolosale nuk do ta cnoj kjo gj n trsi, ato mendime kalimtare do t harrohen dhe vepra e tij do t jetoj prgjithmon.
Zri i Ameriks: Pra, ai mbetet nj figure komplekse n historin e letrsis botrore
Ismail Kadare: Nuk mund t thuhet komplekse, figura e tij sht n prgjithsi e qart, por q thash un, sht nj incident
Zri i Ameriks: Ju keni patur rastin ta takoni Aleksandr Solzhenicinin. N 'rrethana e keni njohur dhe cilat jan disa nga mbresat tuaja pr t?
Ismail Kadare: Po, un kam patur rastin ta njoh n Paris,para se t instalohej prfundimisht n Rusi, ai bri nj udhtim n Franc. Ne t dy, kemi t njjtin editor dhe botues francez, dhe n mjediset e Shtpis Botuese Fayard, ku ai u prit, kam patur rastin t njihem me t dhe t bisedoj me t, ishte nj njeri jashtzakonisht i komunikueshm, kishte dshir t fliste, nj dshir q ndoshta ishte e theksuar nga jeta e tij tepr e vetmuar, qoft n burgjet e Stalinit dhe n internim, qoft n nj far jete t izoluar q ka
m von. Ai ishte tepr i komunikueshm.
Zri i Ameriks: Duke
nj paralelizm me ish Bashkimin Sovjetik, n se do t flitej pr nj disidenc, apo nje Solzhenicin t Shqipris, n mend t vjen emri juaj, megjithse ju vet jeni shprehur se nuk keni qen disident. Sa e vshtir ishte disidenca n radht e intelektualve shqiptar gjat periudhs s komunizmit?
Ismail Kadare: Nj here dua t them, se nuk ka figur n letrsin shqipe, n kulturn shqiptare, ose n mendimin kulturor shqiptar, t krahasueshm me Solzhenicinin n at kompleksitetin e tij, si njeri i madh i letrsis dhe i liris, nuk ka. Nuk ka dhe nuk mund t kishte n Shqipri, sepse edhe n Rusi, Solzhenicini doli n at periudh q quhej periudh staliniste, dmth ai kishte vite, vite q shkruante, por u deshn t kalonin 8 vjet nga vdekja e Stalinit, q ai t botonte faqet e para. Kaq e rnd ishte hija e Stalinizmit, n Rusi, ku qe prmbysur ndrkoh. Tani mendoni se si kan kjo hije e Stalinizmit tone dhe e kishim gjall Stalinin deri n rrzimin e komunizimit. Pra, ishte praktikisht dhe teorikisht e pamundur, q n Shqipri t kishte disidenc. N Shqipri nuk ka patur dissidence, n kuptimin klasik t fjals, q disidenca konsiderohet si nj kundrshtim publik ndaj shtetit, si nj kundrshtim, nj sfid, nj dalje publike kundr shtetit q sundon. Ne kt e dim dhe shpesh thuhet se vrtet ka qen n Shqipri kaq e ashpr kjo shtypje e kulturs, e jets shoqrore, apo ndoshta shkrimtart mundet q e teprojn pak pr t justifikuar faktin q ata nuk arritn dot t bnin at disidenc q i bri ata q si n Rusin e Solzhenicinit, se dhe atje pr nj koh t gjat nuk u b disidenca. Un them se shtypja ka qen reale dhe mjafton t kujtoj jo vetm vitet e para t terrorit, kur terrori kundr intelektualve, elites intelektuale, ishte nj praktik e dits n Shqipri, ishte nj sport i dits, si t thuash, por t marrim vitet e fundit, n mes t viteve 70, sht thn disa here, n Shqipri u pushkatuan dy poet, Vilson Blloshmi dhe Genc Leka. Mendoni, t pushkatohen dy poet n mes t viteve 70, kur ndrkaq kishte nj lloj emancipimi n mbretrin komuniste t bots; por un do tju them nj shembull tjetr, edhe m t pabesueshm. Pasnesr, m 11 gusht, mbushen 20 vjet nga varja e nj poeti, un po e prsris fjaln, nga varja e nj poeti shqiptar, nj poet shqiptar me emrin Hazi Mela. U var n mes t Kuksit dhe kur, n vitin 1988. sht e pabesueshme, nj poet shqiptar varet dy vjet para rnies s komunizmit dhe mbahet tre dit i varur n sheshin e Kuksit, pr t terrorizuar qytetin. Ja pra, far persekutimi dhe far terrori ka patur n Shqipri. E megjithat, mund t thuhet, se letrsia shqipe, jo n kt form kaq radikale si Solzhenicini, por n forma m t prmbajtura si Pastrnaku, os esi Bulgakovi, ka arritur t shkruaj vepra q kan shprehur rezervn e tyre t thell kundr regjimit komunist.
Zri iAmeriks: A u b i famshm Aleksandr Solzhenicini pr shkak t disidencs s tij dhe pasqyrimit t komunizimit rus me tr ashprsin e tij, apo edhe pr faktin e vlerave artistike t veprave t tij?
Ismail Kadare: Solzhenicini sht nj shkrimtar i rrall n fatin e tij, ku vepra letrare dhe dokumentare kan pak a shum, nj pesh t barabart. Jan t dyja tepr t rndsishme, jan t dyja tepr t fuqishme, sepse rrall ka ndonj shkrimtar q t ket kryevepra letrare, si ta zem, Pavioni i kancerozve, q sht nj roman, pra thjesht nj roman artistik dhe t ket nj vepr dokumenetare, ose m mir nj dshmi tronditse, si Arkipelagu Gulag dhe sht shum e vshtir pr lexuesin t vendos se cila sht m interesante, qoft dhe nga ana e realizimit artistik, se jan t dyja jashtzakonisht t bukura, ve q jan tronditse dhe t thella; jan edhe t bukura, lexohen me nj frym. Prandaj, ai sht nj shkrimtar q e ka t ndar veprn n dy korpuse, q do t thoja, pak a shum t barabart.
Zri i Ameriks: Zoti Kadare, ju faleminderit pr intervistn.