Kadare; shkrimtari epok n 72 vjetorin e lindjes
Ismail Kadare, nj ndr shkrimtart m t mdhenj t letrave shqipe, kanditat i mimit Nobel n letrsi, lindi m 28 janar t vitit 1936 n Gjirokastr. Ai sht autor i romaneve "Gjenerali i ushtris s vdekur", i prkthyer t paktn n tet gjuh t bots, "Muzgu i perendive t steps", "Koncert n fund t dimrit", dhe i nj serie vjershash, permbledhjesh, novelash dhe poezish. Kadare sht nderuar me titullin e larte "Nderi i Kombit", ndrsa bn pjes n Akademin Franceze ndr 12 antar-shok t huaj t ksaj Akademie, apo edhe i Akademis s Berlinit.
Kadare kaloi fmijrin n qytetin e gurt t Gjirokastrs dhe jeta mitike q ofron ky qytet duket se la gjurm t thella n gjith jetn dhe krijimtarin e tij. Shkolln e mesme e kreu n gjimnazin "Asim Zeneli". M pas kreu studimet e larta n Fakultetin e Historis e t Filologjis n Universitetin e Tirans, pastaj n Institutin "Gorki" t Letrsis Botrore n Mosk. Kadareja ka punuar n gazetn "Drita", e m pas drejtoi revistn "Les letres albanaises".
sht fakt q Kadare ka qen dhe sht protagonist i jets politike dhe i mendimit t vendit qysh prej viteve '60. Edhe pse n fund t vitit 1990, Kadare u largua s bashku me familjen n Paris, ai mbajti lidhje me Shqiprin. Ai sht nj nga personalitetet m t shquara t kulturs shqiptare, ambasador i saj n bot, sht shkrimtari q i ktheu mitet legjendare n realitet, shkrimtari q bri histori prej prehistoris; pa rn n kundrthnie me vetveten dhe gjykimin modern, ai arsyetoi estetikisht n mnyr t prkor dhe pr kohn absolute.
N Shqiprin e ndodhur n udhkryq vepra e Kadares ka qen dhe mbetet nj shpres apo nj ogur i bardh pr t. Ismail Kadare sht autor i shum veprave n poezi e proz, laureat i shum mimeve kombtare, kandidat i mimit Nobel pr shum vite me radh, antar i Akademis s Shkencave t Shqipris dhe Antar i Akademis Franceze t Shkencave Morale.
Vepra e Ismail Kadares sht prkthyer n 32 gjuh t huaja, duke arritur kshtu nj rekord t prhapjes n tr botn e qytetruar. N fushn e prozs, Ismail Kadare ka lvruar tregimin, noveln dhe romanin. Prozn e tij e karakterizojn prgjithsimet e gjra historiko-filozofike, subjekti i ngjeshur dhe mendimi i thell i shprehur shpesh me an t parabols, mbi bazn e asociacionit apo t analogjive historike. Ideja e romanit "Gjenerali i ushtris s vdekur" (1964) sht shpirti liridashs i popullit shqiptar. Temn e shpirtit t pamposhtur t shqiptarve npr shekuj autori e trajtoi edhe n romanin Kshtjella (1975). N romanin "Kronik n gur" (1970) Kadare kritikoi psikologjin provinciale , ndrkoh q probleme t rndsishme t historis jan trajtuar edhe n prmbledhjet me tregime e novela "Emblema e dikurshme" (1977), "Ura me tri harqe" (1978) dhe Gjakftohtsia (1980).
E veanta e Ismail Kadares shfaqet sidomos n trajtimin, nga nj kndvshtrim i ri, i tems historike dhe n tingllimin e mpreht aktual q sht i aft t'i jap asaj. Nj nga krijimet m t shquara t Ismail Kadares dhe t t gjith letrsis s re shqiptare sht romani "Dimri i madh" (1977). Veprat m t mira t Ismail Kadares jan prkthyer n shum gjuh t bots dhe jan pritur shum mir nga publiku lexues.
Por edhe poezia e Ismail Kadares sht nj prej zhvillimeve m novatore n vjershrimin shqip gjat nj gjysm shekulli. Ajo shprehu vendosmrin e shkrimtarve t brezit t viteve '60 pr t realizuar qllime estetike t ndryshme prej paraardhsve.
"Frymzime djaloshare" (1954), "ndrrimet" (1957), "Endrr industriale" (1960), "Shekulli im" (1961), "Poem e blinduar" (1962), "Prse mendohen kto male" (1964), "Shqiponjat fluturojn lart" (1966), "Motive me diell" (1968), "Koha" (1976), "Shqipria dhe tri Romat", prbjn titujt kryesor t veprs poetike t Kadares.
Ismail Kadare, n periudhn e par t krijimtaris s tij, u trhoq pas poems epiko-lirike. N prirjen e prgjithshme ai nuk u shkput prej fryms monumentalizuese t poezis s mparshme, por e kushtzoi kt me tipin e njeriut shqiptar, t historis s tij kombtare, t fatit t tij npr shekuj. Thuajse n t gjitha poemat e shkruara n vitet '60 -'70 ka nj grshetim t mjeteve t reja t t shprehurit me mnyrn tradicionale t t vshtruarit t jets dhe t historis.
Poezia e Kadares, ndryshe prej prozs s tij, sht prgjithsisht e qart, pa ekuivoke, shpesh marciale, thuajse prher optimiste. Ajo, n kritikn zyrtare, sht pritur si pasurim problematik i poezis shqipe, veanrisht me temn e qndress shumshekullore t popullit shqiptar n rrugn e tij t gjat t historis. Poezia e tij sht poezi e sfidave t mdha shqiptare. Ajo sht e prshkuar nga qndrimi hyjnizues ndaj historis kombtare, ndaj lavdis s tyre, ndaj toks s t parve, ndaj gjuhs shqipe.
Qndresa hyn n poezin e Kadares qysh prej kohrave antike, deri n periudhat m t afrta t historis. Vemas ajo lidhet me "motin e madh", t epoks s Gjergj Kastriotit; por Kadare hyjnizoi nj periudh m t hershme se kjo, q ishte mitizuar m hert prej Rilindjes Kombtare: periudhn e humanizmit evropian (si mendon shkenca e historis, kjo periudh e gjeti Shqiprin n t njjtn shkall zhvillimi me ann tjetr t Adriatikut), e cila pati shprehjen e saj dhe n njeriun dhe qytetrimin shqiptar. Poema epiko-lirike shqipe arriti nj nivel t lart afirmimi me vepra t tilla t I. Kadares, si "Prse mendohen kto male" dhe "Shqiponjat fluturojn lart", pastaj me "Shekulli i 20-t", "Poem e blinduar", "Shqipria dhe tri Romat" e vepra t tjera.
Poezia e Kadares sht e prirur drejt sintetizmit dhe abstraksionit. N kt cilsi poezia e Kadares t sjell ndrmend vjershrimin e Migjenit. Sintetizmi shfaqet n mungesn e fardo subjekti apo elementi t subjektit. Poemat e Kadares, prgjithsisht poezia e tij, jan art mendimi, pa elemente t rrfimit (narracionit). Si t tilla, si poema mendimi, ato ofrojn shumsi leximesh, n koh dhe n mjedise t ndryshme.
Gjithashtu poezia intime e Kadares prshkruhet nga malli pr qytetin e lindjes, pr njerzit q lan gjurm n fmijrin e tij, pr atdheun kur ndodhet larg tij, pr kohn studentore, vajzat dhe rrugt e Mosks kur sht n atdhe, e mbi t gjitha, pr vajzn q le gjurm n shpirtin e tij, por q prgjithsisht ndodhet larg.
Prgjithsisht vepra e Kadares sht e sunduar prej mitit t s shkuars, evokimit t lavdis s dikurshme. Kadare synon ta liroj njeriun shqiptar prej akuzash q e kan ndjekur ndr shekuj, duke prfshir akuzn si popull i lindur me instinktin e lufts dhe t mercenarizmit, binjak me armn dhe peng i saj.
Raporti midis jets dhe vdekjes, midis t gjallve dhe varreve, midis brezit q shkoi dhe atij q vjen, nj nga raportet m thelbsore t qenies njerzore, prbn nj rregullator t mbifuqishm t gjith yllsis s veprave t Kadares. Synimi parsor i do letrsie serioze q t qndroj mbi kohn dhe hapsirn zuri vend kryesor q tek romani "Gjenerali i ushtris s vdekur".
Vepra t Kadares
Frymzime djaloshare - 1954
Shekulli im - (1961)
Gjenerali i ushtris s vdekur - roman- 1963
Prse mendohen kto male - 1964
Dasma - 1968
Motive me diell - (1968)
Kshtjella - roman - 1970
Kronik n gur - roman - 1971
Koha (1976)
Dimri i madh - roman - 1977
Ura me tri harqe - 1978
Prilli i thyer - 1980
Gjakftohtsia - prmbledhje novelash - 1980
Koha e shkrimeve - 1986
Koncert n fund t dimrit - 1988
Vepra Letrare - 1981-1989
Dosja H - 1990
Piramida - 1992
Shqipri - 1995
Pallati i ndrrave - 1996
Dialog me Alain Bosquet - 1996
Spiritus - roman- 1996
Kushriri i engjjve - ese- 1997
Poezi - 1997
Kombi shqiptar n prag t mijvjearit t tret - ese- 1998
Tri kng zie pr Kosovn - triptik - 1998
Ikja e shtrgut - tregim - 1999
Qorrfermani - roman - 1999
Vjedhja e gjumit mbretror - tregime - 1999
Ra ky mort e u pam - ditar pr Kosovn, artikuj, letra - 2000
Koh barbare (Nga Shqipria n Kosov) - biseda - 2000
Breznit e Hankonatve - 2000
Bised prmes hekurash - 2000
Elegji pr Kosovn - 2000
Lulet e ftohta t marsit - roman - 2000
Unaza n kthetra - 2001
Eskili, ky humbs i madh - 2001 (ribotim)
Qyteti pa reklama - roman - 2001
Jeta, loja dhe vdekja e Lul Mazrekut - roman - 2002
Pasardhsi - roman - 2004
Identiteti evropian i shqiptarve - 2006
Hamleti, princi i vshtir - Sprov - 2006
Kadare kaloi fmijrin n qytetin e gurt t Gjirokastrs dhe jeta mitike q ofron ky qytet duket se la gjurm t thella n gjith jetn dhe krijimtarin e tij. Shkolln e mesme e kreu n gjimnazin "Asim Zeneli". M pas kreu studimet e larta n Fakultetin e Historis e t Filologjis n Universitetin e Tirans, pastaj n Institutin "Gorki" t Letrsis Botrore n Mosk. Kadareja ka punuar n gazetn "Drita", e m pas drejtoi revistn "Les letres albanaises".
sht fakt q Kadare ka qen dhe sht protagonist i jets politike dhe i mendimit t vendit qysh prej viteve '60. Edhe pse n fund t vitit 1990, Kadare u largua s bashku me familjen n Paris, ai mbajti lidhje me Shqiprin. Ai sht nj nga personalitetet m t shquara t kulturs shqiptare, ambasador i saj n bot, sht shkrimtari q i ktheu mitet legjendare n realitet, shkrimtari q bri histori prej prehistoris; pa rn n kundrthnie me vetveten dhe gjykimin modern, ai arsyetoi estetikisht n mnyr t prkor dhe pr kohn absolute.
N Shqiprin e ndodhur n udhkryq vepra e Kadares ka qen dhe mbetet nj shpres apo nj ogur i bardh pr t. Ismail Kadare sht autor i shum veprave n poezi e proz, laureat i shum mimeve kombtare, kandidat i mimit Nobel pr shum vite me radh, antar i Akademis s Shkencave t Shqipris dhe Antar i Akademis Franceze t Shkencave Morale.
Vepra e Ismail Kadares sht prkthyer n 32 gjuh t huaja, duke arritur kshtu nj rekord t prhapjes n tr botn e qytetruar. N fushn e prozs, Ismail Kadare ka lvruar tregimin, noveln dhe romanin. Prozn e tij e karakterizojn prgjithsimet e gjra historiko-filozofike, subjekti i ngjeshur dhe mendimi i thell i shprehur shpesh me an t parabols, mbi bazn e asociacionit apo t analogjive historike. Ideja e romanit "Gjenerali i ushtris s vdekur" (1964) sht shpirti liridashs i popullit shqiptar. Temn e shpirtit t pamposhtur t shqiptarve npr shekuj autori e trajtoi edhe n romanin Kshtjella (1975). N romanin "Kronik n gur" (1970) Kadare kritikoi psikologjin provinciale , ndrkoh q probleme t rndsishme t historis jan trajtuar edhe n prmbledhjet me tregime e novela "Emblema e dikurshme" (1977), "Ura me tri harqe" (1978) dhe Gjakftohtsia (1980).
E veanta e Ismail Kadares shfaqet sidomos n trajtimin, nga nj kndvshtrim i ri, i tems historike dhe n tingllimin e mpreht aktual q sht i aft t'i jap asaj. Nj nga krijimet m t shquara t Ismail Kadares dhe t t gjith letrsis s re shqiptare sht romani "Dimri i madh" (1977). Veprat m t mira t Ismail Kadares jan prkthyer n shum gjuh t bots dhe jan pritur shum mir nga publiku lexues.
Por edhe poezia e Ismail Kadares sht nj prej zhvillimeve m novatore n vjershrimin shqip gjat nj gjysm shekulli. Ajo shprehu vendosmrin e shkrimtarve t brezit t viteve '60 pr t realizuar qllime estetike t ndryshme prej paraardhsve.
"Frymzime djaloshare" (1954), "ndrrimet" (1957), "Endrr industriale" (1960), "Shekulli im" (1961), "Poem e blinduar" (1962), "Prse mendohen kto male" (1964), "Shqiponjat fluturojn lart" (1966), "Motive me diell" (1968), "Koha" (1976), "Shqipria dhe tri Romat", prbjn titujt kryesor t veprs poetike t Kadares.
Ismail Kadare, n periudhn e par t krijimtaris s tij, u trhoq pas poems epiko-lirike. N prirjen e prgjithshme ai nuk u shkput prej fryms monumentalizuese t poezis s mparshme, por e kushtzoi kt me tipin e njeriut shqiptar, t historis s tij kombtare, t fatit t tij npr shekuj. Thuajse n t gjitha poemat e shkruara n vitet '60 -'70 ka nj grshetim t mjeteve t reja t t shprehurit me mnyrn tradicionale t t vshtruarit t jets dhe t historis.
Poezia e Kadares, ndryshe prej prozs s tij, sht prgjithsisht e qart, pa ekuivoke, shpesh marciale, thuajse prher optimiste. Ajo, n kritikn zyrtare, sht pritur si pasurim problematik i poezis shqipe, veanrisht me temn e qndress shumshekullore t popullit shqiptar n rrugn e tij t gjat t historis. Poezia e tij sht poezi e sfidave t mdha shqiptare. Ajo sht e prshkuar nga qndrimi hyjnizues ndaj historis kombtare, ndaj lavdis s tyre, ndaj toks s t parve, ndaj gjuhs shqipe.
Qndresa hyn n poezin e Kadares qysh prej kohrave antike, deri n periudhat m t afrta t historis. Vemas ajo lidhet me "motin e madh", t epoks s Gjergj Kastriotit; por Kadare hyjnizoi nj periudh m t hershme se kjo, q ishte mitizuar m hert prej Rilindjes Kombtare: periudhn e humanizmit evropian (si mendon shkenca e historis, kjo periudh e gjeti Shqiprin n t njjtn shkall zhvillimi me ann tjetr t Adriatikut), e cila pati shprehjen e saj dhe n njeriun dhe qytetrimin shqiptar. Poema epiko-lirike shqipe arriti nj nivel t lart afirmimi me vepra t tilla t I. Kadares, si "Prse mendohen kto male" dhe "Shqiponjat fluturojn lart", pastaj me "Shekulli i 20-t", "Poem e blinduar", "Shqipria dhe tri Romat" e vepra t tjera.
Poezia e Kadares sht e prirur drejt sintetizmit dhe abstraksionit. N kt cilsi poezia e Kadares t sjell ndrmend vjershrimin e Migjenit. Sintetizmi shfaqet n mungesn e fardo subjekti apo elementi t subjektit. Poemat e Kadares, prgjithsisht poezia e tij, jan art mendimi, pa elemente t rrfimit (narracionit). Si t tilla, si poema mendimi, ato ofrojn shumsi leximesh, n koh dhe n mjedise t ndryshme.
Gjithashtu poezia intime e Kadares prshkruhet nga malli pr qytetin e lindjes, pr njerzit q lan gjurm n fmijrin e tij, pr atdheun kur ndodhet larg tij, pr kohn studentore, vajzat dhe rrugt e Mosks kur sht n atdhe, e mbi t gjitha, pr vajzn q le gjurm n shpirtin e tij, por q prgjithsisht ndodhet larg.
Prgjithsisht vepra e Kadares sht e sunduar prej mitit t s shkuars, evokimit t lavdis s dikurshme. Kadare synon ta liroj njeriun shqiptar prej akuzash q e kan ndjekur ndr shekuj, duke prfshir akuzn si popull i lindur me instinktin e lufts dhe t mercenarizmit, binjak me armn dhe peng i saj.
Raporti midis jets dhe vdekjes, midis t gjallve dhe varreve, midis brezit q shkoi dhe atij q vjen, nj nga raportet m thelbsore t qenies njerzore, prbn nj rregullator t mbifuqishm t gjith yllsis s veprave t Kadares. Synimi parsor i do letrsie serioze q t qndroj mbi kohn dhe hapsirn zuri vend kryesor q tek romani "Gjenerali i ushtris s vdekur".
Vepra t Kadares
Frymzime djaloshare - 1954
Shekulli im - (1961)
Gjenerali i ushtris s vdekur - roman- 1963
Prse mendohen kto male - 1964
Dasma - 1968
Motive me diell - (1968)
Kshtjella - roman - 1970
Kronik n gur - roman - 1971
Koha (1976)
Dimri i madh - roman - 1977
Ura me tri harqe - 1978
Prilli i thyer - 1980
Gjakftohtsia - prmbledhje novelash - 1980
Koha e shkrimeve - 1986
Koncert n fund t dimrit - 1988
Vepra Letrare - 1981-1989
Dosja H - 1990
Piramida - 1992
Shqipri - 1995
Pallati i ndrrave - 1996
Dialog me Alain Bosquet - 1996
Spiritus - roman- 1996
Kushriri i engjjve - ese- 1997
Poezi - 1997
Kombi shqiptar n prag t mijvjearit t tret - ese- 1998
Tri kng zie pr Kosovn - triptik - 1998
Ikja e shtrgut - tregim - 1999
Qorrfermani - roman - 1999
Vjedhja e gjumit mbretror - tregime - 1999
Ra ky mort e u pam - ditar pr Kosovn, artikuj, letra - 2000
Koh barbare (Nga Shqipria n Kosov) - biseda - 2000
Breznit e Hankonatve - 2000
Bised prmes hekurash - 2000
Elegji pr Kosovn - 2000
Lulet e ftohta t marsit - roman - 2000
Unaza n kthetra - 2001
Eskili, ky humbs i madh - 2001 (ribotim)
Qyteti pa reklama - roman - 2001
Jeta, loja dhe vdekja e Lul Mazrekut - roman - 2002
Pasardhsi - roman - 2004
Identiteti evropian i shqiptarve - 2006
Hamleti, princi i vshtir - Sprov - 2006