Këneta e Maliqit, zbulohen letrat për pushkatimin e 63 intelektualëve

Sulejman Xhixha duke treguar për Panorama letrat e ish-të burgosurve nga kampi i Maliqit

Sulejman Xhixha rrëfen për të atin

Kampi i Vloçishtit, letrat për vrasjen e 63 intelektualëve

Dëshmitë e bashkëvuajtësit për të birin: Muharrem Xhixha u ekzekutua nga Hito Hitaj

Ai dhe shumë të tjerë patën fatkeqësinë që t’i njohin baballarët nga rrëfimet e miqve bashkëvuajtës. Sulejman Xhixha e sjell ndër mend të atin ashtu siç mund ta kujtojë një fëmijë 4-vjeçar.
Ai dhe shumë të tjerë patën fatkeqësinë që t’i njohin baballarët nga rrëfimet e miqve bashkëvuajtës. Sulejman Xhixha e sjell ndër mend të atin, ashtu siç mund ta kujtojë një fëmijë 4-vjeçar. Kaq ishte mosha e tij kur e pa për herë të fundit babain e tij, Muharrem Xhixha, si njeri të lirë, në vitin 1946. Më pas e takoi rrallë, herë pas hekurave e herë pas telave, por gjithmonë në burg. Derisa ia vranë pas shpine dhe e varrosën gjysmë të gjallë në llumin e kënetës së Maliqit dy vite më vonë, më 1948-n. “Një ekzekutim i paramenduar, vrasja e tij ishte lajmëruar një muaj para në Krujë”, thekson i biri, Sulejmani. Një e vërtetë që ai e ka mësuar dekada më vonë nëpërmjet dëshmive dhe letrave të ish-të burgosurve të mbijetuar nga kampi famëkeq i Vloçishtit, që panë me sytë e tyre masakrën e plumbave mbi trupat e katër personave. Katër vetëm në një ditë, 63 intelektualë u pushkatuan apo u varën ndër vite. Të tjerë, në mes atyre 3 mijë të burgosurve në Maliq, ende nuk dihet se ç’fat patën. Sigurisht, nga ai më i ziu. U zhdukën, u eliminuan dhe sot e kësaj dite nuk u dihet varri. Dihen vetëm tragjeditë. Njërën prej të cilave, Sulejman Xhixha na e rrëfen për gazetën “Panorama”. Historia nis herët, që në vitin 1931, kur babai i tij, Muharremi, ishte nëpunës i zyrave gjyqësore të Mbretërisë në Krujë. Si i tillë, ai i kishte shërbyer më pas Abaz Kupit dhe i ishte bashkuar Rinisë Legaliste. Pas rënies së monarkisë, Muharrem Xhixha vijon të jetë nëpunës në administratën shtetërore, në pozicionin e llogaritarit apo sekretarit, ku si njohës i mirë i italishtes merrej me përkthime dhe literaturë. Një funksion i thjeshtë prej nëpunësi, por që pas zgjedhjeve të vitit 1946 u konsiderua nga komunistët në pushtet si veprimtari armiqësore ndaj atdheut. Arrestohet me disa dhjetëra intelektualë të tjerë krutanë dhe dërgohet në burgun e Durrësit, ku dënohet me 8 vjet burg. Që aty, transferohet në kampin e Vloçishtit në Maliq dhe vetëm 28 vjeç vritet dhe lihet në llucën e kënetës. Gjysmë i vdekur e gjysmë i gjallë, derisa llumi i pisët e thithi në brendësi. Vrasja e tij më 1948-n u justifikua nga Ministria e Mbrojtjes si “tentativë arratisjeje”, por zyrtarisht certifikata e vdekjes u lëshua vetëm 28 vite më vonë, pra më 1976-n. Ndërsa eshtrat e Muharrem Xhixhës janë gjendur nga familja pas 46 vitesh (1994), aq sa mund të gjendeshin. Mos harroni, kjo është njëra nga 3 mijë historitë horror të Vloçishtit. Ajo vjen sot jo vetëm nëpërmjet dëshmisë së të birit, Sulejmanit, por edhe të letrave origjinale dhe dokumenteve të arshivës.
Janë publikuar shumë emra të viktimave nga kampi i Vloçishtit, por tragjedia e babait tuaj është zbuluar vetëm së fundi. Pse?

Muharrem Xhixha

Ata emra që janë zbuluar janë shumë pak. Bëhet fjalë për mijëra viktima, ndërkohë që janë publikuar me dhjetëra. Është debat i gjerë ky se pse heshtet për viktimat e komunizmit. Personalisht, që me ardhjen e demokracisë, jam marrë me mbledhjen e dëshmive, dokumenteve e gjithçka tjetër që mund të vijë në ndihmë për të zbuluar masakrat në atë kamp. Im atë, fatkeqësisht, si shumë të tjerë, vdiq aty. U dënua zyrtarisht me 8 vite burg, por fundi i tij jozyrtar ishte parashkruar ndryshe: Të vritej.
Pse u dënua babai juaj?
Im atë ka qenë nëpunës gjatë kohës së monarkisë, por edhe më pas. Gjatë punës që bënte nëpër institucione, babai im nuk mbetej i painformuar rreth zhvillimeve të rëndësishme në vend. Ishte njohës shumë i mirë i italishtes dhe kishte kaligrafi shumë të bukur. Ishte angazhuar që në krijimin e saj me Rininë e Legalitetit, kishte marrë pjesë nëpër mbledhjet që bëheshin dhe kishte plotësuar detyrat e marra përsipër. Për të gjitha këto kanë dëshmuar shokët e tij të kësaj organizate, si Abdulla Berberi, Ramiz Dani apo Zihni Dervishi, që nuk ishte nga Kruja.
Dëshmi të tipit…
Dëshmi që u arrestua kot babai im. Duke qenë se sot gjithnjë e më shumë dëshmitë gojore konsiderohen si emocionale, që t’ju bind, po ju vë përpara arkivin. Një pjesë e mirë qytetarësh krutanë u përpoqën që t’i bënin rezistencë të vendosur diktaturës. Për këtë u organizuan për të kundërshtuar me çdo mjet demokratik fitoren e “Frontit” në zgjedhjet e para, që do të mbaheshin më 2 dhjetor 1945. Historia dihet tashmë, për shkak të rrethanave të asaj kohe “Fronti” humbi. Lidhur me humbjen e Frontit në këto zgjedhje, po citoj dy nga dokumentet arkivore të AQSH-së (vendim i Gjykatës Ushtarake të Tiranës në Durrës, nr.269, datë 26.08.1946, fq. 3), ku thuhet: “Pati edhe raste që goglat e kutisë së zezë, komisionet njëngjyrëshe i hidhnin në kutitë e kuqe, si në Petrelë të Tiranës, në Kavajë, në Krujë dhe në Lumë të Kukësit”. Më tej shkruhej: “Komiteti Qarkor i Durrësit i raportonte Komitetit Qendror të PKSH: Një pjesë e konsiderueshme e intelektualëve është kundër nesh dhe ka votuar pro Frontit. Listën e tyre do t’ia japim edhe Mbrojtjes”. Kjo listë do të ishte dhe tragjedia e shumë intelektualëve shkodranë. Më 14 janar 1946, në qendër të Krujës, në Pazar, e për ditë të hënë, u pushkatuan pa gjyq Hashim Hoxha, Myftar Taga, Hasan Berhami, Mustafa Dervishi e Sulejman Qira. Gjatë janar-shkurtit pati një valë tjetër arrestimesh, ndër to edhe im atë. Ai u lidh dorë për dore me të arrestuarin tjetër, të nderuarin Hysen Meça dhe të dy bashkë u dërguan më këmbë nga Kruja në Durrës. Dikush njoftoi Baba Myrtezanë për arrestimin e tyre, që në atë kohë drejtonte Gjyshatën e Bektashinjve në Fushë-Krujë. Ishte atdhetar i devotshëm, intelektual, antikomunist. E arrestuan edhe atë dhe gjatë torturave nga më çnjerëzoret, e mbytën. Për të maskuar këtë barbari, deklaruan se kishte tentuar të vetëvritej duke u hedhur nga dritaret e godinës ku kryheshin hetimet në Tiranë, te Selvia. Në fakt, nga dritaret e kishin hedhur pasi kishte vdekur dhe kjo kishte ndodhur në muajin maj 1942.
Më saktë, a mund të dimë motivacionin e dënimit të babait tuaj?
Babai im, Hysen Meça, Nafije Kupi (e arrestuar më parë më 10 janar 1946) dhe Zenel Preza, dolën në gjyq rreth 6-7 muaj pas arrestimit. Gjykimi u zhvillua nga Gjykata Ushtarake e Tiranës në Durrës, më 26 gusht 1946 dhe përbëhej nga:

Foto e vitit 1947 dërguar babait të burgun e Durrësit, me tre fëmijët. Sulejmani, Aliu dhe në korrige motra Havaja

major Irak