Koha kur i thurnim poezi Titos

Podrimja: Përballemi me krim kulturor!

“Un, para se t merresha me shkrime, merresha me sport. Isha notues, nj ndr m t njohurit, jo vetm n Kosov, por edhe jasht Kosovs. Por, un rastsisht kam hyr n letrsi. Nj mik imi shkruante poezi dhe ai vinte t m shihte mua kur krceja nga shkmbinjt e lart, nga lartsit e mdha. Nj dit m thot: “Po shkruaj poezi”. Un i thash: “Mir, edhe un nj dit do t shkruaj poezi”. Dhe ashtu ndodhi. Ishte ajo poezia e par q poeti nga Kosova, Ali Podrimja, e rrfen, se e botoi tek “Jeta e re” n numrin 4, n vitin 1957. Prej ather, Podrimja nuk e ka ln poezin, nuk sht hedhur ndonjher n proz, por sht nj nga publicistt m aktiv t letrave shqipe. Qndrimi n eseistikn e tij sht politik, kombtar dhe kulturor. sht nj pasqyr si respektohet gjuha dhe morali njerzor brenda territorit nacional t nj vendi, nga ku nis kultura si integrim.

Cila koh sht koha e fillimit t shkrimeve?

Kam filluar t shkruaj q n vitet ‘60. Poezin e par e kam botuar n revistn letrare “Jeta e re”, n numrin 4 t saj, n vitin 1957. Por, puna ime m e dendur dhe q ishte m e vrullshme, fillon nga vitet ‘60. Ather isha nxns i gjimnazit t Gjakovs dhe m kujtohet si sot, pas disa numrave q ishin botuar te “Jeta e re”, q mbarte Esad Mekuli, t cilin un e kam quajtur n shkrimet e mia diskurseve edhe “Engjlli im mbrojts”, m luti t drgoja nj poem pr Kosovn. Un vetm e kisha shkruar poemn, e cila kishte hasur n keqkuptim te organet e pushtetit t athershm. Dhe kshtu, ata i kishte kapur tmerri, shkaku i nj vargu, i cili gjendet n poem: “Kosova sht gjaku im q nuk falet”. Do t thot, para 50 vjetve, e kisha thn kt varg dhe si nxns isha
problem pr shtetin e athershm. Prandaj, at koh, vshtir se do ta harroj ndonjher, sepse ishte me shum t papritura.

Me far problemesh u ballafaquat pr shkak t shkrimeve tuaja n at koh?

Problemi kryesor ishte poema, por pas poems kisha botuar edhe disa poezi t tjera. Posarisht problem m kishte sjell edhe poezia “Bukuria”. Pr kt poezi m thoshin: “Kush sht ai fqinji yt, q ende nuk e ke takuar?” N at poezi kisha nj varg q thosha: “Zgjata dorn ta kpus lulen, mos, m tha fqinji im”. Fjala ishte pr bukurin dhe mirsin n jet, por ata (pushteti i athershm) e kuptonin krejt ndryshe. Ata e kuptonin nga rrafshi politik dhe m thoshin se ke menduar pr Shqiprin. Un nuk mund t thosha se ishte ashtu, sepse mund t dnohesha, ashtu si kishin parapar ata. Mirpo, megjithat mua m prjashtuan nga gjimnazi dhe un u detyrova q privatisht ta mbaroja gjimnazin “Hajdar Dushi” n Gjakov.

Drejtori im i shkolls ishte Ibrahim Zherka, i cili ka qen nj njeri zotri, historian dhe njeri diplomat. M bhej se ai m lexonte n sy dhe prgjigjet e mia atij i plqenin. Atij i plqente q un dshiroja t’ju bishtnoja gjrave m t kqija. Posarisht ra n hall Esad Mekuli, sepse Komiteti Krahinor i athershm e kishte ftuar n bised informative dhe e kishte pyetur pr poezin time. I kishin thn: “ka sht kjo poezi, ka sht ky varg: “Kosova sht gjaku im q nuk falet”, sa vjet i ka ai poet q e ka shkruar...?” Esadi ishte prgjigjur se sht djal i ri dhe kishte treguar q jam gjimnazist. Mirpo, komiteti n at koh kishte thn se ky poet nuk mund t jet gjimnazist dhe se nse sht kshtu, ai gjimnazist nuk meriton q ta vazhdoj shkolln m tutje. Ai qenka njeri i revoltuar, rebel etj., etj.

Pas atyre bisedave, Esadi arrin n Gjakov dhe gati sa nuk qante. Un i krkova falje dhe i thash: “M fal baca Esad, un ashtu e shoh dhe mendoj se “Kosova sht gjaku im q nuk falet”. T tjert mund t thon q Kosova nuk sht gjaku i tyre, por gjaku im, sht”. Ai filloi t shqetsohej dhe m tha: “Nse m dgjon, nse m kupton dhe nse dshiron q “Jeta e re” t mos mbyllet, a bn ta shkruash nj vjersh pr Titon?” Un buzqesha dhe i thash: “Baca Esad, un nuk kam qen n luft dhe as jam takuar me Titon. Nuk e di as ka t shkruaj”. Ai m tha se do t jet mir edhe pr ty dhe se do t shrbej poezia pr Titon ty, edhe si mbrojtje. M kujtohet se me t ishte edhe Nehat Islami. Nehatin e donte shum dhe t dy bashk kishin ardhur te un n Gjakov, me qllim q t m bindnin q t shkruaja nj poezi pr Titon. U thash se nuk di ta shkruaj at poezi. Esad Mekuli m tha: “Shkruaj ti tre-katr rreshta e un i rregulloj”. I thash se ather nuk sht poezia ime. M tha: “T lutem, ose duhet ta shkruash nj poezi pr Titon, ose prndryshe do t na mbyllin revistn “Jeta e re””. Ather ishte gjall Dushan Mugosha.

N at koh, dgjoheshin nga pak edhe shqiptart, por ai i kishte nn komand t gjith. Baca Esad nga ai krcnohej, por un bacs Esad i thash: “Pr bes nuk di t shkruaj poezi pr Titon”, por ai m tha: “Pr hatrin tim, duhet ta shkruash”. U binda dhe e shkrova poezin, por jo aq t gjat. Dhe ai m tha se do t’ia vinte titullin vet. I thash, mbasi ndodhi kjo pun me poemn time dhe pasi dshiroj q un t mos jem shkaktar pr mbylljen e revists “Jeta e re”, po e v n peshoj edhe nderin tim dhe i thash se un nuk mund t’i shoh lott e tu. M tha: “Mir, dhe kshtu do t bjm”. Mirpo, ajo poezi n gjuhn shqipe kishte kaluar shum mir dhe udhheqsit shqiptar thoshin pr mua se ky qenka djal i mir, ne i paskemi ra n qaf etj., etj. Por, poezia ime prkthehet n gjuhn serbe, me rastin e ditlindjes s Presidentit t athershm t Jugosllavis, Titos. Ata duhej patjetr t shihnin se ka kan shkruar shqiptart, sllovent, kroatt, maqedont etj. dhe bjn nj antologji. N at antologji, e prkthejn edhe poezin time.

Poezi pr Titon kishte nga t gjith poett e Kosovs, duke u nisur nga Enver Gjergjeku, Rrahman Dedaj e nga t gjith, sepse koha ishte e till dhe nuk mund t’i bishtnoje puns ather, sepse n at koh, themelohej edhe Universiteti, krijohej edhe Akademia e shum institucione t tjera e t vinte turp ta pengoje, prandaj sht dashur q n njfar mnyre, t bsh loj edhe me fatin tnd, edhe me fatin e shoqris. Dhe, e marrin at poezin time pr Titon, e analizojn dhe prsri thon se ky njeri sht tallur me ne, sepse n poezi ka vargun “Trimi im”. Kur i drejtohesh dikujt me “Trimi im”, sht pezhorativ dhe ata thon se ky i thot Titos “Trimi im”. Sekretari i Fadil Hoxhs m thot: “Na trego pse e ke shkruar kt poezi dhe kt varg?!” Un i pata thn: “I kam thn trimi im, asgj tjetr”. Ai m thot: “Jo, ky varg sht shkruar n mnyr pezhorative”. Un iu prgjigja: “Jo, jo. Un kam menduar se sht trimi im dhe asgj tjetr”. Dhe me kaq u mbyll ai proces rreth asaj poezie. Mirpo, Esadin vrtet e kam pasur nj “engjll mbrojts”, sepse ai m ka mbrojtur shum shpesh dhe vrtet m ka ndihmuar shum.

Deri tani na treguat pr problemet q i keni pasur n t kaluarn pr shkak t krijimtaris suaj. A mund t keni probleme edhe tani, p.sh. me poezin “Zero”, q e keni shkruar n vitin 2004, meqense edhe kjo poezi sht pr korrupsionin?

Krijuesi sht turp t hesht para korrupsionit. sht turp t hesht para injorancs dhe para t keqes, q mund ta kaploj shoqrin. Kam prshtypjen, q ajo sindroma e Shqipris ka kaluar edhe tek ne. Tani ne na kan kapluar kto “Zerot” e ato zero n realitet mund t ishin kafshat e shum njerzve t varfr. Nuk ka asnj funksionar sot, nga m i vogli e deri tek ai m i madhi, q nuk i ka disa makina. Ato makina jan
tmerr pr opinionin, pr ata q do dit enden me duar n xhepa. E kjo sht e turpshme. Mirpo, krijuesi duhet ta luftoj kt, duhet t’u tregoj njerzve, kur nj popull, si jemi ne, ende krkon veten, kur nj shoqri ende bredh n nj hapsir ballkanike dhe ende nuk e ka marr veten n dor, e jo t tregohesh nj shoqri e pasur, kur je nj shoqri e varfr.

Shikoni vetm sa universitete private jan ndrtuar ktu e ndrtimi i gjrave private ka vetm qllim prfitimin e asgj tjetr. Studentt m t dobt jan npr universitete private. Por edhe profesort n universitetin shtetror jan t hutuar, sepse ngasin edhe npr universitete private, n t gjitha ant, sepse ngasin pr prfitime. Un shoh shum intelektual q jan n nivel e q kan emr, por ata nuk bjn ashtu, sepse turprohen pikspari nga familja e vet dhe nga vet populli.

UK-ja e ka pasur pr betim vargun tuaj “Kosova sht gjaku im q nuk falet”. Si e ndieni veten pr kt nder?

Pr mua ky ka qen nder, sepse shum nga ata t rinj q doln npr male dhe kapn pushkt pr ta mbrojtur dinjitetin dhe Kosovn, i kam njohur. Pr mua sht interesant edhe nj rast n Tiran, ku ishte mbajtur nj demonstrat e madhe n vitin 1998 pr lirin e popullit t Kosovs. Dritro Agolli, si e ka zakon ai me at humorin e vet, m tha: “Ali, na ke
telashe”. E pyeta: “Pr ka?” M tha: “Qindra vet e kan mbajtur vargun tnd lart dhe kan brtitur: “Kosova sht gjaku im q nuk falet”. Un i thash se nuk kan
gabim, mir kan br. Edhe i thash, ky sht nder pr mua. Edhe ky varg imi q ka qen pr betim t lufttarve t UK-s, sht nder pr mua.

N cilsin e poetit kombtar, ju e keni prfaqsuar poezin kosovare npr festivale t ndryshme. Nj ndr kto festivale ka qen edhe Festivali Interkontinental i Artit dhe Letrsis. Cili ishte roli juaj n kt festival?

Un kam qen n shum manifestime t tilla dhe kam pasur shum takime me poet. N takime t tilla, do krijues mund t kontribuoj pr shtjen shqiptare. Mund t kontribuoj pr shumka, mirpo takimet e Mediteranit jan ndr takimet m t mdha q mbahen do vit n Evrop. Aty kan marr pjes edhe miqt e mi: Fatos Arapi, Agron Tufa, Visar Zhiti etj. M ftuan dhe un shkova.

Kishit thirrje direkte nga Roma?

Po, direkte. Mirpo, ishte shum qesharake pr mua, q n ato takime ishte edhe nobelisti kinez, pr t cilin un kisha shkruar shum keq. Inatosesha se si nj krijues kinez, pr t cilin nuk kisha dgjuar kurr, ishte nderuar nga Stokholmi me mimin “Nobel”. Dhe duhet ditur se secili intelektual duhet ta mbroj intelektualin e vet, e jo t’i shkel vlerat e veta. D.m.th. sht e turpshme. Un edhe sot kur i shoh intelektualt q grinden mes vete, mua m vjen turp, sepse ne secili kontribuojm n mnyrn ton pr shtjen kombtare, pr kulturn kombtare dhe pr afirmimin ton. Ato takime kan rndsi shum t madhe pr afirmimin e secils kultur, t secils letrsi. Kryesisht aty tubohen letrsit e Mesdheut, mirpo ftohen edhe poet nga Kina, nga Vietnami, nga Australia, nga Amerika.

A do t mund t organizohej n Kosov nj festival i poezis? far sht Festivali Interkontinental i Artit dhe Letrsis n Rom?

Ne kemi pasur Mitingun e Poezis q sht mbajtur afr 50 vjet n Gjakov dhe mbahet ende. Por, krijuesit filluan t grindeshin mes veti. Ka mbetur Lidhja e Shkrimtarve t Kosovs, por u formua edhe Pen Qendra e Kosovs. Realisht, organizator i Mitingut t Poezis n Gjakov ka qen klubi letrar “Gjon Nikoll Kazazi”. Ather Gjakova ishte shum e fort ekonomikisht dhe Gjakova e financonte, mirpo e ndihmonte edhe Ministria pr Kultur. Tani m duket se jan harxhuar fjalt n mesin e krijuesve, u harxhuan xhepat dhe pasuria pr t mbajtur nj manifestim t till.

Tani vazhdimisht manifestimet tona duken t zbehta. Nuk t merr malli edhe t marrsh pjes, sepse nuk e kan at bukurin q e kan pasur dikur. E mbaj mend q at koh vinin poet jo vetm nga Kosova e Shqipria, por edhe nga e tr bota. E tani shkaku i mjeteve, nuk kemi mundsi t’i thrrasim. Tani mblidhen vetm poett e Kosovs, ata q dshirojn t shkojn. Prndryshe, jeta letrare n Kosov vjen vazhdimisht duke u varfruar. Dhe kjo sht nj nga t zezat m t mdha, q e ka plagosur letrsin shqipe.

Sa jeni i knaqur me Ministrin e Kulturs, me at q u ofron shkrimtarve?

Ministria e Kulturs, mir q ekziston dhe mir q ka njerz t kulturs aty, por Ministria e Kulturs duhet t ket edhe mjete m shum. Mjete m shum, sepse nse kjo ministri nuk financon revista, nse nuk financon fletushka letrare, nse nuk financon manifestime t ndryshme letrare, nse nuk i ofron dhe i bashkon krijuesit, ather nuk sht n funksion t kulturs. Kjo ministri kurr nuk ka pasur m pak para se tani. D.m.th., shumicn e mjeteve q i marrin ata, i shfrytzojn pr t paguar personelin q punon aty. D.m.th. mjetet e tjera q mbesin aty, jan t pakta pr nj zhvillim normal t kulturs n prgjithsi tek ne.

Nga kndi juaj, si e keni shikuar polemikn Qose-Kadare?

Ajo polemik q ka ndodhur n mes ktyre dy krijuesve, ndoshta ata i ka dmtuar m s shumti, sepse ka qen shum e acaruar dhe nj polemik e till ka ndodhur nj koh kur Kosova ende nuk e kishte shpallur pavarsin dhe nuk dihej ende se ka po bhej me t. Ndoshta do t ishte m mir t heshtnin, mirpo ata t dy jan krijues dhe e kan thn mendimin e tyre. sht mir q e kan dhn mendimin e tyre, mirpo nuk sht mir kur e shkelin njri-tjetrin. Kjo sht m e dhimbshme.

Sa jeni i knaqur me poett e rinj?

As poett e rinj nuk kan sot hapsir ku mund t botojn dhe ku mund t paraqiten, pr arsye se mungon shumka. Mua m vjen keq q shumica e poetve t rinj bredh n margjina. Nuk gjen vend, sepse nuk i ofron shoqria. Shoqria sht fajtore pr kt dhe shumka tjetr. Shoqria duhet ta dij se nj popull duhet ta ket nj kultur t madhe. Me at kultur duhet t’u prij edhe shum programeve kombtare dhe t’u prij edhe shum projekteve kombtare. Nuk mund t bjn projekte kulturore njerzit q jan jasht sfers s kulturs.