Konfliktet ndёrfetare dhe ndёretnike
Bota e sotme karakterizohet nga rritja e ndrvarsis dhe e kooperimit ndrmjet popujve, grupeve, intstitucioneve dhe kombeve. N t njjtn koh, konfliktet etno-fetare dhe ndrfetare si dhe prdorimet e instrumentalizuara dhe politike t fes jan n rritje n shum rajone t bots. Pr shkak t marrdhnieve ndrmjet fes dhe kombsis, etnicitetit, statusit social dhe madje aspiratave politike, problemet fetare shpesh kan qen prcaktues t konflikteve t armatosura ndrmjet dhe brenda kombeve. Nuk ka patur asnj periudh historike q t mos jet prekur nga ky fenomen.
Nj ndr faktort kryesor q bhet shkaktarr i konflikteve ndrfetare, duket se sht vet njeriu i cili brenda sistemit t tij t besimit, nuk arrin dot si duhet t kuptoj principet e fes e t asaj q beson dhe me sjelljet e tij i tradhton ato. Asnj fe n bot nuk sugjeron dhun dhe armiqsi. T para n aspektin e sistemit t besimit q ofrojn, veanrisht fet monotesite, duket se jan vazhdimsi e njra tjetrs. T gjitha japin kshilla pr nj moral sa m t lart dhe sugjerojn drejtsi dhe harmoni midis njerzve. Miqsia, dashuria, respekti dhe modestia jan veori t prbashkta t ktyre feve.
Rregullat e hebrenjve dhe t krishterve q ndalojn vrasjen, vjedhjen, xhelozit ndaj t tjerve etj, jan t njjta edhe n Islam. Madje, Islami paraqet si nj kusht mjaft t rndsishm pr fitimin e jets s pafundme, edhe vet t drejtn e njeriut ndaj njeriut duke ndaluar do padrejtsi q mund t bhet. Pr muslimant, padrejtsia q i bhet dikujt, mund t falet vetm nga vet ai.
At q vjen tek un, un nuk do ta nxjerr jasht kurr (Gjoni 6,37). Jezusi dhe pasuesit e tij nuk e pranojn qndrimin diskriminues politik (Jezusi e prgzon oficerin romak pr besimin e tij, (Mateu 8.10) , diskriminimin social (pranohen jo vetm fisnikt por edhe t prjashtuarit nga shoqria), diskriminimin fetar (Samaritant dhe farisient trajtohen n t njejtn mnyr kur ata veprojn si njerz t lir). Shkurt, t gjith njerzit jan vllezr.
Por, mbas 11 shtatorit kudo flitet pr prplasje kulturash dhe civilizimesh dhe kuptohet q mungesa e dialogut pashmangrisht do t prodhoj prplasje kulturash. Kjo sepse prplasja e civilizimeve sht produkt i mendsis se kultura e nj grupi shoqror sht superiore karshi grupit tjetr. Dhe natyrshm kjo ndjenj superioriteti t ndersjellt, lind nga vakumi q krijohet nga mungesa e dialogut.
Tre shkaktarr t rndsishm t konflikteve ndrfetare
N koht q po jetojm, bota po ndesh terrorizmin si nj krcnim global i cili n jo pak raste lidhet me ekstremizmin fetar. Shkaku i terrorizmit nuk sht besimi fetar por interpretimi n mnyr t gabuar i fes. Krahas ktyre ekstremizmave, si shkaktarr kryesor t konflikteve ndrfetare, duket se jan individ ose grupe t caktuara, q sipas rasteve drejtohen apo komandohen nga mendime dhe ideologji t ndryshme. Shkrimtar, turk, Prof. Dr. Davut Aydz, kta i ndan n tre grupe. Kshtu, sipas tij, ata jan:
1. Ata njerz apo organizata q krkojn medoemos t tregojn qensin e tyre me an t lufts dhe trazirave;
2. Ata q nuk mjaftohen me kan, keqkuptojn mesazhin e Zotit dhe q nuk pranojn ndarjen e mshirs s Tij me t tjert;
3. Grupe margjinale q kmbngulin n kundrshtit e tyre rreth shtjeve t caktuara.
Po sipas Aydz, nj grup margjinal i cili stimulon konfliktin ndrfetar dhe bhet penges e dialogut, jan vet komunistt. Ndoshta, autori kt e bazon n realitetin e vendit ku jeton, n Turqi, ku grupet me ide komuniste jo rrall her shfaqen me mnyra tepr ekstreme. Nga armiqsia q ata tregojn ndaj feve, komunistt jan kundr do dialogu q mund t arrihet me ndrhyrjen e klerikve fetar. Edhe nse do t arrihet nj dialog, at duhet ta marrin prsipr persona t tjer,- thon ata, - duke kundrshtuar kshtu si prfaqsuesit musliman, ashtu edhe ata t krishter apo hebrenj..
Nacionlizmi si shkak konfliktesh ndrfetare dhe ndretnike
Me ndryshimet e mdha politike q ndodhn pas viteve 80, ku nisi edhe shembja e rregjimeve komuniste npr bot, liria e fjals dhe e veprimit, bri q brenda nj komuniteti shoqror t krijohen grupe me mendime dhe ideologji t ndryshme, duke shkaktuar kshtu edhe formimin e rrymave t reja. Kto rryma, pr t realizuar qllimet e tyre, nuk jan kursyer aspak q t shtojn n masa ndjenjn e konfliktit.
Nj tjetr shkaktarr i konflikteve n fjal, duket se sht edhe ndjenja e nacionalizmit. Sistemi i shteteve gjat shekujve t fundit ka qen i prbr nga nj przierje e shoqrive liberale dhe joliberale. N kto t fundit, forma t tilla si nacionalizmi, shpesh her kan vepruar dhe t gjith shtetet kan qen t prekura nga ky fenomen n nj mas a n nj tjetr..
Shum shoqri gjoja liberale, kan humbur shklqimin nga przierja e nacionalizmit jotolerant, duke dshtuar t prgjithsojn konceptet e tyre t t drejtave, sepse qytetarin e kan bazuar n rac apo prejardhje etnike.
Po t'i shohim konfliktet ne Ballkan, sidomos ne dhjetevjecarin e fundit pas shembjes se Murit te Berlinit dhe komunizmit, qe u pasua me dizintegrimin e shteteve shumetnike si Bashkimi Sovjetik dhe Jugosllavia, kto kan qen kryesisht konflikte nderetnike. Pr shkak te ringjalljes se nj nacionalizmi ekstrem, qe ne rastin e Ballkanit e dim se cili sht ky, dhe pr shkak te ambicies se tij pr te vn nn kontroll apo tutele, ata qe po e linin Federaten, kjo solli konflikte, luftra dhe shum gjak, shum vuajtje dhe e ktheu Ballkanin shum prapa Europes. Ato konflikte, qe ishin te mirfillta nderetnike, kan patur edhe nj prapavije paksa fetare, por jo nga popujt e Ballkanit. Ngjyrimi fetar i sht dhn nga politikanet, te cilt kan manipuluar me ndjenjat fetare dhe duan me te, ta shtyjne nacionalizmin edhe me thelle, ne nj nacionalizem ekstrem pr arritjen e synimeve t tyre politike. Por e vrteta sht, qe edhe ne Ballkan apo me sakt ne at qe quhet ish-Jugosllavi ku u zhvilluan luftra etnike, nuk mund t themi se ato ishin luftra fetare. Aty u demostrua nacionalizmi ekstrem, pas shembjes se komunizmit. Vakuumi ideologjik u mbush me nacionalizem. Ndrsa me pare njihej se ishte ideologjia perfaqesuese e gjithckaje, tani kt e bnte nacionalizmi. Dhe ne disa raste, duke politizuar fen dhe ndjenjat fetare. Shpesh sht thn se "vdekja e ideologjise" ka uar ne rigjallerimin e nacionalizmit edhe te fes, si nj ideologji e re pr "qellime te caktuara.
Ndrkoh, karakteristika prfshirse e t gjitha vendeve t Ballkanit sht fakti se ato jan shtete pritse t minoriteteve t mdha etnike t prqndruara n kufijt me shtetet fqinje nga ku edhe kto minoritete kan ardhur. Pra, Ballkani sht vendi ku bashkjetojn rreth 20 popuj t cilt flasin gjuh t shumta dhe praktikojn tre fe kryesore: katolicizmin, ortodoksizmin dhe islamin.
Pjesa m e madhe e kombeve n rajon kan konkuruar dhe pretenduar nj territor t przier dhe ktu qndron shkaku qndror i konflikteve t prhershme. Kshtu, lvizjet dhe konfliktet n rajon jan frymzuar dhe shkaktuar nga etno-nacionalizmi q derivon nga koncepti etno- territorial.
Feja n vetvete nuk ka qen shkak parsor n konfliktet e vashdueshme n Ballkan. Por, edhe pse Ballkani nuk e ka prjetuar asnjher llojin e luftrave fetare t zhvilluara n Europn Qndrore dhe Perndimore, feja sidoqoft luajti nj rol t konsiderueshem n konfliktet etnike. Tendenca pr t identifikuar lidhjet e ngushta fetare me nj grup specific etnik dhe liria relative fetare brenda Perandoris Otomane, u kombinuan pr ti
kishat lokale si simbole qndrore t formsimit t nacionalizmit brenda Ballkanit. Kshtu, Kisha Latine nuk ishte vetm nj element i rndsishm q i bri kroatt t ndryshm nga serbt, por edhe nj pik grumbullimi ku formsohej nacionalizmi kroat kundr serbve. N t njjtn mnyr, Kisha Ortodokse Serbe, u b fokusi i nacionalizmit serb. Po keshtu islamizimi i popullsise shqiptare ishte nj faktor mjaft i rndsishm pr t'i shptuar presionit asimilues. Shqiptart midis t tjerave prqafuan fen islame edhe per t ruajtur identitetin e tyre kombtar.
Mediat, si faktor i nxitjes s konflikteve ndrfetare
Jo rrall her ndodh q nj deklarat e shkurtr, ndofta edhe nj fjali e vetme, komentohet aq shum npr mjediset mediatike sa q n momentin q ajo publikohet apo transmetohet, duket se shum shpejt do t ket nj konflikt t prmasave t jashtzakonshme. Pr kt, sigurisht q nuk duhet fajsuar gjithmon faktori i medias, por edhe vet ligjruesi, q n raste t caktuara pr qllime t caktuara prdor fraza delikate.
Nuk mund t harrohet ktu debati q u shkaktua pas ligjerats s Ish-presidentit t Republiks, Alfred Moisiu n forumin e Oksfordit n vitin 2005, me tem Toleranca ndrfetare n traditn e popullit shqiptar. Ktu, presidenti Moisiu, ndoshta pa dashje apo pa qllim keq, apo ndoshta edhe ndonj lapsus i atyre q kshilltart i kishin prgatitur e ky mund ta kishte kaluar pa ndonj vmendje t veant, gj kjo jo shum e tolerueshme pr postin q ai gzonte, shprehet se Islami n Shqipri nuk sht fe burimore, por e sjell nga faktori ushtarak turk. S pari, sepse Islamizmi n Shqipri nuk shr fe burimore, as fe e prhapur n kohn e origjins, as besim rezidencial, por nj dukuri e ardhur dhe e trashguar n gjuhn dhe liturgjin e atij faktori q e solli. Islamizmi n Shqipri, sht nj Islam me fytyr evropiane. Si rregull, sht nj Islamizm i cekt. Tek do shqiptar, pak po t grmosh, do t zbulosh thelbin e tij t krishter, ka thn ai.
Kaq mjaftoi q mbar muslimant e Shqipris dhe ata t trevave shqiptare n Ballkan t ngrejn krye kundr nj deklarate t till. Ngjarja u komentua pr dit t tra npr media e forume t ndryshme, deri sa zdhnsi i presidencs doli dhe sqaroi pozicionin e kreut t shtetit dhe keqkuptimin e ndodhur.
Nj tjetr rast mediatik q vlen t prmendet si nj shkak konfliktesh fetare, ishte edhe publikimi q gazeta daneze Jyllands Posten u bri karikaturave t profetit Muhamed, gj kjo revoltoi mbar botn islame. Protesta nga m t ndryshmet u zhvilluan n pothuajse t gjith vendet e bots.
Me qllim nxitjen e dialogut dhe tolerancs fetare dhe shmangien e konflikteve t ndryshme, teologu turk, Fethullah Gylen, ksaj ngjarjeje i jep nj shqyrtim krejt tjetr nga fryma e revolts q prfshiu botn n at koh. N nj intervist pr t prditshmen turke Zaman, Gylen i komenton protestat e muslimanve si t nxitura me qllim nga pala e kundrt, por q sipas tij, nuk sht kjo mnyra e duhur e protestave. shtja nuk qndron n at q besimtart musliman duhet t ulin kryet kur ju ofendohet profeti i tyre, por mnyrat e reagimit duhet t jen ndryshe nga ato q ndodhn. Reagimi duhet t jet n mnyr t kulturuar. Problemit duhet t prpiqesh ta zgjidhsh me mnyra diplomatike. Ndoshta, mund t veprohet ashtu si bri Gandi dikur me Anglin. Do t vendossh embargo kundrejt mallrave t atij vendi, dhe do t pranosh tregun e nj vendi tjetr. - thot ai.
Po sipas Gylen, muslimant nuk mund t reagojn me t njjtn mnyr, pasi sipas tij, n nj rast t till ata quhen t dal nga feja, sepse Jezusi sht nj profet q pranohet n Islam. N po t njjtn intervist, Gylen thot se Muslimant nuk mund t fyejn profetin Isa (Jezus), pasi ai sht nj i drguar i Zotit dhe ne t gjith e pranojm at si t till. N rast se veprojm si pala tjetr, ather ne quhemi t dal nga feja, pasi Islami tregon nj respekt t madh ndaj t gjith profetve. Kjo I ngjan nj ndeshjeje boksi, q ti megjithse e di q kundrshtari t qllon posht brezit, prap se prap pranon t dalsh n ring. N kt rast, nuk do ta pranosh nj gj t till.
Nj ndr faktort kryesor q bhet shkaktarr i konflikteve ndrfetare, duket se sht vet njeriu i cili brenda sistemit t tij t besimit, nuk arrin dot si duhet t kuptoj principet e fes e t asaj q beson dhe me sjelljet e tij i tradhton ato. Asnj fe n bot nuk sugjeron dhun dhe armiqsi. T para n aspektin e sistemit t besimit q ofrojn, veanrisht fet monotesite, duket se jan vazhdimsi e njra tjetrs. T gjitha japin kshilla pr nj moral sa m t lart dhe sugjerojn drejtsi dhe harmoni midis njerzve. Miqsia, dashuria, respekti dhe modestia jan veori t prbashkta t ktyre feve.
Rregullat e hebrenjve dhe t krishterve q ndalojn vrasjen, vjedhjen, xhelozit ndaj t tjerve etj, jan t njjta edhe n Islam. Madje, Islami paraqet si nj kusht mjaft t rndsishm pr fitimin e jets s pafundme, edhe vet t drejtn e njeriut ndaj njeriut duke ndaluar do padrejtsi q mund t bhet. Pr muslimant, padrejtsia q i bhet dikujt, mund t falet vetm nga vet ai.
At q vjen tek un, un nuk do ta nxjerr jasht kurr (Gjoni 6,37). Jezusi dhe pasuesit e tij nuk e pranojn qndrimin diskriminues politik (Jezusi e prgzon oficerin romak pr besimin e tij, (Mateu 8.10) , diskriminimin social (pranohen jo vetm fisnikt por edhe t prjashtuarit nga shoqria), diskriminimin fetar (Samaritant dhe farisient trajtohen n t njejtn mnyr kur ata veprojn si njerz t lir). Shkurt, t gjith njerzit jan vllezr.
Por, mbas 11 shtatorit kudo flitet pr prplasje kulturash dhe civilizimesh dhe kuptohet q mungesa e dialogut pashmangrisht do t prodhoj prplasje kulturash. Kjo sepse prplasja e civilizimeve sht produkt i mendsis se kultura e nj grupi shoqror sht superiore karshi grupit tjetr. Dhe natyrshm kjo ndjenj superioriteti t ndersjellt, lind nga vakumi q krijohet nga mungesa e dialogut.
Tre shkaktarr t rndsishm t konflikteve ndrfetare
N koht q po jetojm, bota po ndesh terrorizmin si nj krcnim global i cili n jo pak raste lidhet me ekstremizmin fetar. Shkaku i terrorizmit nuk sht besimi fetar por interpretimi n mnyr t gabuar i fes. Krahas ktyre ekstremizmave, si shkaktarr kryesor t konflikteve ndrfetare, duket se jan individ ose grupe t caktuara, q sipas rasteve drejtohen apo komandohen nga mendime dhe ideologji t ndryshme. Shkrimtar, turk, Prof. Dr. Davut Aydz, kta i ndan n tre grupe. Kshtu, sipas tij, ata jan:
1. Ata njerz apo organizata q krkojn medoemos t tregojn qensin e tyre me an t lufts dhe trazirave;
2. Ata q nuk mjaftohen me kan, keqkuptojn mesazhin e Zotit dhe q nuk pranojn ndarjen e mshirs s Tij me t tjert;
3. Grupe margjinale q kmbngulin n kundrshtit e tyre rreth shtjeve t caktuara.
Po sipas Aydz, nj grup margjinal i cili stimulon konfliktin ndrfetar dhe bhet penges e dialogut, jan vet komunistt. Ndoshta, autori kt e bazon n realitetin e vendit ku jeton, n Turqi, ku grupet me ide komuniste jo rrall her shfaqen me mnyra tepr ekstreme. Nga armiqsia q ata tregojn ndaj feve, komunistt jan kundr do dialogu q mund t arrihet me ndrhyrjen e klerikve fetar. Edhe nse do t arrihet nj dialog, at duhet ta marrin prsipr persona t tjer,- thon ata, - duke kundrshtuar kshtu si prfaqsuesit musliman, ashtu edhe ata t krishter apo hebrenj..
Nacionlizmi si shkak konfliktesh ndrfetare dhe ndretnike
Me ndryshimet e mdha politike q ndodhn pas viteve 80, ku nisi edhe shembja e rregjimeve komuniste npr bot, liria e fjals dhe e veprimit, bri q brenda nj komuniteti shoqror t krijohen grupe me mendime dhe ideologji t ndryshme, duke shkaktuar kshtu edhe formimin e rrymave t reja. Kto rryma, pr t realizuar qllimet e tyre, nuk jan kursyer aspak q t shtojn n masa ndjenjn e konfliktit.
Nj tjetr shkaktarr i konflikteve n fjal, duket se sht edhe ndjenja e nacionalizmit. Sistemi i shteteve gjat shekujve t fundit ka qen i prbr nga nj przierje e shoqrive liberale dhe joliberale. N kto t fundit, forma t tilla si nacionalizmi, shpesh her kan vepruar dhe t gjith shtetet kan qen t prekura nga ky fenomen n nj mas a n nj tjetr..
Shum shoqri gjoja liberale, kan humbur shklqimin nga przierja e nacionalizmit jotolerant, duke dshtuar t prgjithsojn konceptet e tyre t t drejtave, sepse qytetarin e kan bazuar n rac apo prejardhje etnike.
Po t'i shohim konfliktet ne Ballkan, sidomos ne dhjetevjecarin e fundit pas shembjes se Murit te Berlinit dhe komunizmit, qe u pasua me dizintegrimin e shteteve shumetnike si Bashkimi Sovjetik dhe Jugosllavia, kto kan qen kryesisht konflikte nderetnike. Pr shkak te ringjalljes se nj nacionalizmi ekstrem, qe ne rastin e Ballkanit e dim se cili sht ky, dhe pr shkak te ambicies se tij pr te vn nn kontroll apo tutele, ata qe po e linin Federaten, kjo solli konflikte, luftra dhe shum gjak, shum vuajtje dhe e ktheu Ballkanin shum prapa Europes. Ato konflikte, qe ishin te mirfillta nderetnike, kan patur edhe nj prapavije paksa fetare, por jo nga popujt e Ballkanit. Ngjyrimi fetar i sht dhn nga politikanet, te cilt kan manipuluar me ndjenjat fetare dhe duan me te, ta shtyjne nacionalizmin edhe me thelle, ne nj nacionalizem ekstrem pr arritjen e synimeve t tyre politike. Por e vrteta sht, qe edhe ne Ballkan apo me sakt ne at qe quhet ish-Jugosllavi ku u zhvilluan luftra etnike, nuk mund t themi se ato ishin luftra fetare. Aty u demostrua nacionalizmi ekstrem, pas shembjes se komunizmit. Vakuumi ideologjik u mbush me nacionalizem. Ndrsa me pare njihej se ishte ideologjia perfaqesuese e gjithckaje, tani kt e bnte nacionalizmi. Dhe ne disa raste, duke politizuar fen dhe ndjenjat fetare. Shpesh sht thn se "vdekja e ideologjise" ka uar ne rigjallerimin e nacionalizmit edhe te fes, si nj ideologji e re pr "qellime te caktuara.
Ndrkoh, karakteristika prfshirse e t gjitha vendeve t Ballkanit sht fakti se ato jan shtete pritse t minoriteteve t mdha etnike t prqndruara n kufijt me shtetet fqinje nga ku edhe kto minoritete kan ardhur. Pra, Ballkani sht vendi ku bashkjetojn rreth 20 popuj t cilt flasin gjuh t shumta dhe praktikojn tre fe kryesore: katolicizmin, ortodoksizmin dhe islamin.
Pjesa m e madhe e kombeve n rajon kan konkuruar dhe pretenduar nj territor t przier dhe ktu qndron shkaku qndror i konflikteve t prhershme. Kshtu, lvizjet dhe konfliktet n rajon jan frymzuar dhe shkaktuar nga etno-nacionalizmi q derivon nga koncepti etno- territorial.
Feja n vetvete nuk ka qen shkak parsor n konfliktet e vashdueshme n Ballkan. Por, edhe pse Ballkani nuk e ka prjetuar asnjher llojin e luftrave fetare t zhvilluara n Europn Qndrore dhe Perndimore, feja sidoqoft luajti nj rol t konsiderueshem n konfliktet etnike. Tendenca pr t identifikuar lidhjet e ngushta fetare me nj grup specific etnik dhe liria relative fetare brenda Perandoris Otomane, u kombinuan pr ti
kishat lokale si simbole qndrore t formsimit t nacionalizmit brenda Ballkanit. Kshtu, Kisha Latine nuk ishte vetm nj element i rndsishm q i bri kroatt t ndryshm nga serbt, por edhe nj pik grumbullimi ku formsohej nacionalizmi kroat kundr serbve. N t njjtn mnyr, Kisha Ortodokse Serbe, u b fokusi i nacionalizmit serb. Po keshtu islamizimi i popullsise shqiptare ishte nj faktor mjaft i rndsishm pr t'i shptuar presionit asimilues. Shqiptart midis t tjerave prqafuan fen islame edhe per t ruajtur identitetin e tyre kombtar.
Mediat, si faktor i nxitjes s konflikteve ndrfetare
Jo rrall her ndodh q nj deklarat e shkurtr, ndofta edhe nj fjali e vetme, komentohet aq shum npr mjediset mediatike sa q n momentin q ajo publikohet apo transmetohet, duket se shum shpejt do t ket nj konflikt t prmasave t jashtzakonshme. Pr kt, sigurisht q nuk duhet fajsuar gjithmon faktori i medias, por edhe vet ligjruesi, q n raste t caktuara pr qllime t caktuara prdor fraza delikate.
Nuk mund t harrohet ktu debati q u shkaktua pas ligjerats s Ish-presidentit t Republiks, Alfred Moisiu n forumin e Oksfordit n vitin 2005, me tem Toleranca ndrfetare n traditn e popullit shqiptar. Ktu, presidenti Moisiu, ndoshta pa dashje apo pa qllim keq, apo ndoshta edhe ndonj lapsus i atyre q kshilltart i kishin prgatitur e ky mund ta kishte kaluar pa ndonj vmendje t veant, gj kjo jo shum e tolerueshme pr postin q ai gzonte, shprehet se Islami n Shqipri nuk sht fe burimore, por e sjell nga faktori ushtarak turk. S pari, sepse Islamizmi n Shqipri nuk shr fe burimore, as fe e prhapur n kohn e origjins, as besim rezidencial, por nj dukuri e ardhur dhe e trashguar n gjuhn dhe liturgjin e atij faktori q e solli. Islamizmi n Shqipri, sht nj Islam me fytyr evropiane. Si rregull, sht nj Islamizm i cekt. Tek do shqiptar, pak po t grmosh, do t zbulosh thelbin e tij t krishter, ka thn ai.
Kaq mjaftoi q mbar muslimant e Shqipris dhe ata t trevave shqiptare n Ballkan t ngrejn krye kundr nj deklarate t till. Ngjarja u komentua pr dit t tra npr media e forume t ndryshme, deri sa zdhnsi i presidencs doli dhe sqaroi pozicionin e kreut t shtetit dhe keqkuptimin e ndodhur.
Nj tjetr rast mediatik q vlen t prmendet si nj shkak konfliktesh fetare, ishte edhe publikimi q gazeta daneze Jyllands Posten u bri karikaturave t profetit Muhamed, gj kjo revoltoi mbar botn islame. Protesta nga m t ndryshmet u zhvilluan n pothuajse t gjith vendet e bots.
Me qllim nxitjen e dialogut dhe tolerancs fetare dhe shmangien e konflikteve t ndryshme, teologu turk, Fethullah Gylen, ksaj ngjarjeje i jep nj shqyrtim krejt tjetr nga fryma e revolts q prfshiu botn n at koh. N nj intervist pr t prditshmen turke Zaman, Gylen i komenton protestat e muslimanve si t nxitura me qllim nga pala e kundrt, por q sipas tij, nuk sht kjo mnyra e duhur e protestave. shtja nuk qndron n at q besimtart musliman duhet t ulin kryet kur ju ofendohet profeti i tyre, por mnyrat e reagimit duhet t jen ndryshe nga ato q ndodhn. Reagimi duhet t jet n mnyr t kulturuar. Problemit duhet t prpiqesh ta zgjidhsh me mnyra diplomatike. Ndoshta, mund t veprohet ashtu si bri Gandi dikur me Anglin. Do t vendossh embargo kundrejt mallrave t atij vendi, dhe do t pranosh tregun e nj vendi tjetr. - thot ai.
Po sipas Gylen, muslimant nuk mund t reagojn me t njjtn mnyr, pasi sipas tij, n nj rast t till ata quhen t dal nga feja, sepse Jezusi sht nj profet q pranohet n Islam. N po t njjtn intervist, Gylen thot se Muslimant nuk mund t fyejn profetin Isa (Jezus), pasi ai sht nj i drguar i Zotit dhe ne t gjith e pranojm at si t till. N rast se veprojm si pala tjetr, ather ne quhemi t dal nga feja, pasi Islami tregon nj respekt t madh ndaj t gjith profetve. Kjo I ngjan nj ndeshjeje boksi, q ti megjithse e di q kundrshtari t qllon posht brezit, prap se prap pranon t dalsh n ring. N kt rast, nuk do ta pranosh nj gj t till.