Korrupsioni, efektet shoqrore dhe shoqria civile

Nga Hajro LIMAJ*

Korrupsioni,sht nj nga detyrat kryesore t organeve t policis, t prokuroris, t gjykatave, akademikve dhe t politiks. Ai prbn faktorin m t rndsishm ne bllokimin e zhvillimit ekonomik, social dhe demokratik t vendit. Sipas statistikave ndrkombtare, n disa shtete t ndryshme, pr ryshfete do vit paguhen afrsisht 1 trilion dollar. Prandaj,me minimizimin e korrupsionit dhe administrimin korrekt t t ardhurave kombtare, t ardhurat pr frym, sipas studiuesve t ksaj fushe, mund t rriten deri n 4 her.

Pr kto arsye, shkaqet e lindjes s korrupsionit dhe masat parandaluese t tij prbjn nj tem t rndsishme diskutimi, jo vetm n Shqipri, por n t gjitha vendet e rruzullit toksor. Korrupsioni, n shoqri t ndryshme sht n prmasa dhe n forma t ndryshme. Mbi prqindjen e korrupsionit n vendin ton nuk jepen t dhna shum t sigurta, sepse nuk ekzistojn mundsit e matjes s drejtprdrejt t prmasave t tij.

Pr kt arsye, institucionet ndrkombtare kan ngritur indekset e perceptimit t korrupsionit. Indekset n fjal, kan pr objektiv t masin nprmjet perceptimeve vlerat e korrupsionit n do vend. Nga studimet e bra rezulton se shumica e veprimtarive t korrupsionit realizohen midis autoriteteve publike, qeveritare dhe shoqrive private, veanrisht nprmjet tenderave t ndryshme, projekteve dhe shitje- blerjeve.

Pr kt arsye, n vendet e zhvilluara demokratike shoqria civile luan nj rol t rndsishm pr denoncimin dhe hetimin e veprimtarive t korrupsionit. Me pavarsin politike dhe ekonomike q ato kan, kthehen n avokate mbrojtse t pasuris kombtare dhe t shtetit demokratik ligjor.

Ato nprmjet analizave dhe komenteve t ndryshme, veanrisht nprmjet medias, prgatisin opinionin shoqror kundr veprimtarive t korrupsionit me burim qeveritar apo institucionesh private, si dhe u bjn presion strukturave shtetrore pr hetimin dhe ndshkimin e autoriteteve t implikuara. Nj pozicion t till, n rritje, edhe n vendin ton po zn nj pjes e rndsishme e medias s shkruar dhe elektronike.

Ato nprmjet njoftimeve, komenteve dhe analizave t prditshme jan kthyer n denoncueset kryesore t korrupsionit dhe krimit t organizuar. Por, prse korrupsioni vlersohet si smundja m e rrezikshme e nj shoqrie demokratike ? Vlersohet e till, mbasi ajo influencon direkt tek shoqria , veanrisht n drejtimin ekonomik, social, politik dhe t siguris. Prandaj zhvillimet ekonomike nuk mund t funksionojn sipas krkesave t shtetit ligjor dhe nuk mund t garantojn siguri.

Realizimi i marrveshjeve tregtare, zgjidhja me rrug ligjore e pengesave q lindin, qartsojn shpejtsin dhe drejtimin e zhvillimeve ekonomike t do vendi. N shoqrit q sigurohet ligji, siguria, transparenca dhe dhnia e llogaris vrshojn edhe investime t mdha nga investitort vendas dhe t huaj.

Por, n vendin ton, trafikimi i qenieve njerzore, tranzitimi i lndve narkotike, me gjith zbutjen e tyre, korrupsioni pushtetarve nprmjet tenderve t pasuris publike, emrimeve t pa drejta n administratn publike nprmjet shantazheve politike dhe prplasjet midis pushteteve te pavarura kan sjell prfitime ekonomike dhe politike t politikanve dhe shtetarve q menaxhojn burimet financiare, por nga ana tjetr kan dmtuar rnd shtetin ligjor.

Kjo luft e pa principt, edhe pse shpesh vishet me petkun propagandistik pr forcimin e shtetit, prbn shkakun e formimit t pa siguris, t besimit dhe t krijimit t klaneve revanshiste t rrezikshme pr shtetin e demokracis kushtetuese. Prandaj, me gjith prmirsimet e bra, investimet e huaja n Shqipri jan n nivele t pa knaqshme, mbasi biznesment e huaj dhe vendase tremben t hedhin parat e tyre n infrastrukturn rrugore, turizm, industris prpunuese, energjetik, telekom etj.

Vetm anulimi dhe zvarritja q i u b pr 2 vjet privatizimit t Telekomit nga ndryshimi i pushteteve politik , sa biznesmen te huaj u trembn dhe u trhoqn nga projektet q po hartonin. Por, pr shkaqet dhe prfundimet e korrupsionit far mund t thuhet? Ose, korrupsioni si influencon n marrdhniet e shoqris ? Ose, kush sht roli i korrupsionit n formimin e marrdhnieve t qytetarve me shtetin ?... etj.

Duhet pranuar shkencrisht se korrupsioni nga shekulli i kaluar sht kthyer n nj epidemi, e cila ka hyr n poret e shumics s shoqris. Shtetet zgjeruan fushn e veprimtarive t puns dhe t ekonomis. N sigurimin e shrbimeve publike u zgjerua sektori shtetror. Por, n kundrshtim me kt, veprimtarit publike n sektorin e shrbimeve dhe t prodhimit nuk kan sjell transparencn e nevojshme.

Pr kt arsye, politikant dhe qeveritart qndrojn larg kuptimit t dhnies llogari n prdorimin me efektivitet t taksave t velura nga qytetari. Kjo shprehet si n qeverin qendrore dhe n at vendore. Kto zhvillime jo pozitive influencojn n kronologjin e korrupsionit. Deklarimi, se n ndonj shoqri, qeveri apo shtet nuk ka korrupsion, sht i pa drejt dhe jo realist, mbasi korrupsioni shprehet n forma dhe n shkall t ndryshme.

Kjo sht e vlefshme edhe ndaj propagands q bjn qeveritart e rinj kur marrin pushtetin ekzekutiv. Edhe sot, me gjith ndrhyrjet q bhen nga kryeministri, korrupsioni ekziston n forma t ndryshme n qeverisjen qendrore dhe vendore, n jetn politike, n ekonomi, n tregti, n arsim, n sport, bile edhe n garat e bukuris e t muziks. Korrupsioni q ekziston n shrbimet publike, sht njri nga shqetsimet m t rndsishme t shoqris ton.

Ai ka sjell prezencn e konkurrencs s pandershme n fushn ekonomike, sociale dhe politike. Pr kt arsye nuk mund t bhet nj konkurrenc e shndosh midis institucioneve dhe personave. U jepen tender pr ndrtime rrugsh n Tiran apo n qytete t tjera firmave q nuk kan kapacitetet e nevojshme dhe projektet nga nj vit q kan kontratn realizohen mbas tre vjetsh, duke krijuar nj situat tepr t rnd ambientale.

Firmave t ndrtimit ju jepen lejet e ndrtimit t pallateve, por Bashkia me Policin Ndrtimore nuk bjn asnj kontroll t zbatimit t projektit dhe realizimit t tij n kohn e prcaktuar, duke krijuar konflikte financiare midis qytetarit dhe ndrtuesit dhe ndrtuesit me ambientin. Shkak i ksaj gjendje t rnd sht korrupsioni i ngritur n sistem midis Bashkive dhe firmave t ndrtimit dhe firmave te ndrtimit me Policit Ndrtimore.

Kshtu,korrupsioni pengon rendin e influencave t prodhimtaris ,t ekonomis, t pastrtis dhe t rendit. N sektort privat rriten mimet,veanrisht n at t ndrtimeve dhe t telefonis celulare t monopolizuara vetm nga dy firma greke,Vodafon dhe AMC. Rritet ekzistenca e konkurrencs s pa drejt, rriten pa drejtsisht pagesat e npunsve publike dhe rriten financimet e prodhimit. Bile ,nse vazhdon rnia e financimeve t firmave q japin ryshfet, punonjsit publik q marrin ryshfet, vendosin prpara tyre rregulla q nuk ekzistojn pr t vonuar qllimisht investimet e nevojshme. T marrsh nj leje rrethimi ose ndrtimi n Bashki duhen jo m pak se dy vjet.

Pra,korrupsioni n sektorin publik,bhet shkak i shpenzimeve dhe investimeve t pa nevojshme, i lodhjes s pa nevojshme t shoqris dhe i humbjes s besimit tek ekzistenca reale e shtetit. Shpesh tek ne bhen investime t gabuara n vende t gabuara,vetm me qllime prfitimi t pa ligjshme. Dhe n krye t korrupsioneve q prishin rendin publik jan ryshfetet,manovrat me tenderat,trafikimi lndve narkotike dhe njerzore.

Ekzistenca e tyre n prmasa ndrkombtare tregon nivelin e korrupsionit, por kjo nuk do t thot aspak se nuk ekzistojn mundsit q ai t minimizohet duke u ndshkuar ashprsisht nprmjet organeve ligjore. Prandaj, rritja e korrupsionit dhe mungesa e lufts ndaj tij , jan shkaqet e humbjes s vlerave t shoqris demokratike dhe t humbjes s besimit t qytetarve n autoritetin e shtetit.

Vazhdimi i ksaj situate krijon konceptin se t gjitha qeverit dhe t gjith politikant jan njsoj. Kt konkluzion e tregoi edhe testimi qe u b n Shqipri,ku qytetart m t korruptuarit vlersuan politikant, qeveritart dhe sistemin e drejtsis,ndrsa m t ndershmit dhe m t besuarit;ish presidentin Moisiu me ushtarakt, i cili edhe ai i prket atij kontingjenti t shoqris.

Ky sht edhe shkaku kryesor q pothuajse t gjitha partit politike dhe qeverit n Shqipri qndrojn larg ushtarakve dhe nuk i integrojn ata n detyra t rndsishme shtetrore, bile hakmerren ndaj prkushtimit dhe atdhedashuris duke mos ju dhn t drejtat e tyre ligjore q rrjedhin nga Statusi i Ushtarakut ,ne kundrshtim me qndrimet e Ameriks,Anglis,Francs,Spanjs, Turqis etj.

Ndrsa tek ne, ekzistenca e ushtarakve n funksionet e burimeve kryesore financiare i tremb, sepse qeveritart dhe politikant nuk mund t sigurojn t ardhura t kundra ligjshme nprmjet tyre,ose popullore nuk mund t vjedhin me thas. Korrupsioni bhet shkak i mundsis s pasurimit pa punuar dhe prfitimit t parave t shumta.

Ky sht nj realitet n vendin ton. Mjafton tu referohesh shumics s politikanve, shtetarve, ndrtuesve apo t fortve, te cilt jan pasuruar n nj koh t shkurtr n prmasa t pa besueshme. Kshtu prshb, ndrtuesit e pallateve mbasi vjelin parat e qytetarve i braktisin ata duke mos kryer punimet e nevojshme sipas detyrimeve ligjore dhe Bashkia u jep leje ndrtimi pr objekte t tjera.

Pra, ndryshojn hetimet q kan t bjn drejt gabim,mir-keq. Prandaj korrupsioni ka dobsuar institucionet demokratike,ka ngadalsuar zhvillimet ekonomike dhe vazhdon t krcnoj qeverisjen ligjore t vendit. Ai, si e shikojm edhe ne, kthehet n pengesn m t madhe t zhvillimit ekonomik, social dhe politik t shoqris.

Pr kt arsye, vendet donatore kan nj shqetsim t madh pr mos vlersimin e forms s planifikimit t kredive q jepen dhe ndihmave t bra ndaj vendeve t pa zhvilluara ose q jan n zhvillim. Kjo u vrtetua edhe nga refuzimi q bn disa ambasador t huaj n Tiran pr donacione,pa u zbardhur plotsisht skenari dhe autoret e tragjedis s Grdecit.

Ata e dine q parat q jepen, shumica prdoren pr interesat e politikanve dhe burokratve jasht qllimit t tyre. Nj nga vendet Evropiane q ka abuzuar n kt drejtim sht edhe Shqipria. Prandaj, sasia e donacioneve ka rn shum. Kshtu, komunitetet nuk mund t bjn investimet e nevojshme n sektorin e ekonomis.

Korrupsionet n politik pengojn zhvillimet demokratike t komuniteteve. Tek ne ai sht aq shum i prhapur, sa q akoma nuk sht realizuar regjistri themeltar i popullsis dhe karta e identitetit, si dy kushtet baz pr realizimin e zgjedhjeve t ndershme dhe t drejta. T gjitha vendet e tjera kto i kan zgjidhur me koh,prandaj u integruan n BE dhe n NATO prpara neve.

Korrupsioni q ekziston n zgjedhjet q bhen dhe mos funksionimi i mir i organeve kushtetuese, bhen shkak n mos konsolidimin e transparencs dhe dhnies s llogaris , n mos sigurimin e ligjit. Shkaku kryesor i mungess s shtetit ligjor, sht prezenca e korrupsionit edhe brenda sistemit ligjor, pr veprimet dhe mos veprimet e tij n koh dhe drejtsisht.

Si prfundim, korrupsioni q ekziston n politikn shqiptare paralizon kapacitetin institucional t shtetit. Burimet nuk mund t prdoren me efektivitet ose u shrbejn interesave personale t autoriteteve politike dhe shtetrore. Me ato mund t blihen autoritet publike. Korrupsioni shkatrron ligjshmrin e qeverisjes. Shkatrron vlerat demokratike, prish besimin dhe marrdhniet midis njerzve.

N nj shoqri, mos parandalimi i korrupsionit dhe prhapja jasht normave e tij ,tek qytetart formon ndjenjn e pafuqishmris. Pafuqishmria sht nj gjendje psikologjike individuale dhe shoqrore-politike. Prfundimi i pa fuqishmris psikologjike krijon psikozn se nuk do t mund t merren nn kontroll faktort q influencojn n jetn sociale dhe politike t individve.

Ndrsa, kuptimi politik i pa fuqishmris zotrohet n besimin se nuk do t mund t influencoj n jetn sociale dhe politike t individve. Individi e vendos veten kundr zhvillimeve sociale dhe politike. Ktij i thon izolim social. Personi q ndodhet brenda izolimit social, nuk merr pjes n influencat politike dhe shoqrore t tjera.

Ai nuk e ndien veten prgjegjs. Nuk u beson partive politike dhe zgjedhjeve,bile nuk shkon as t votoj n zgjedhjet q organizohen me konceptin se t gjith politikant dhe qeveritart njsoj jan dhe mendojn vetm pr veten e tyre. Prandaj ai mendon se me votn e tij nuk do te mund t ndryshoj asgj.

Kshtu erdhi,kshtu shkon prgjigjet. Ndjenja e pa fuqishmris, sht nj nga pengesat m t rndsishme q ndodhet prpara zhvillimit t individit dhe shoqris ton. Por lufta me korrupsionin ka sukses me pjesmarrjen e t gjitha pjesve t shoqris. Ndjenja e pa fuqishmris bhet shkak edhe n mos zhvillimin e pjesmarrjes s shoqris.

Zgjidhjen e problemeve kryesore sociale,ekonomike dhe politike,me n krye qeveritart dhe deputett e zgjedhur nga qytetart ua len njerzve t tjer,probleme t cilat pothuajse nuk zgjidhen fare. Pr kt krkohet aktivizimi dhe pjesmarrja aktive e qytetarve. Por shum organizata te shoqris civile tek ne jan mbshtetse apo pjes
prbrse e qeveritarve dhe politikanve.

Prandaj forcimi i organizatave t shoqris civile ,organizimi i tyre sipas standardeve t shoqris demokratike liberale dhe rritja e aktivitet t tyre nprmjet t gjitha formave sht nj nga detyrat q shtron Bashkimi Evropian pr vendin ton.

Forcimi i tyre me intelektual t arsimuar n Perndim,aktivizimi i tyre me studime dhe komente, dhnia e hapsirave t nevojshme pr t denoncuar korrupsionin,veanrisht n t gjitha strukturat politike,qeveritare dhe gjyqsore do t ishte nj ndihmes e madhe pr luftn kundr korrupsionit dhe pr afrimin e qytetarve me krkimin dhe zgjidhjen e problemeve q kan. Duke t ecim shum m shpejt pr t kapur kohn e humbur.

*Drejtor i Institutit t Politikave te Siguris Kombtare .