Kudam for ever - Retrospektive e bulevardit me te famshem gjerman ne 125 vjetorin e tij

Ne disa rruge mund ta perjetosh historine edhe kur shetit neper to. Nje rruge e tille eshte edhe Kurfyrstendami bulevardi me prestigjioz i Berlinit madje i gjithe Gjermanise. Aty nuk ka monumente te personaliteteve te rendesishme gjermane. Historia ne kete rruge nuk eshte ne piedestale ajo eshte prezente neper shtepi kthesa rrugesh dhe sheshe te vogla. Kush kalon prane ndertesave impozante kupton dicka nga jeta mondane e hebrenjve ne fillim te shekullit te 20-te. Ne vitin 1913 ne Kurfyrstendam shkurt Kudam jetonin 120 milionere ne apartamente madheshtore.

Bildunterschrift Pamje e Kudamit ne pjesen perendimore ne vitin 1965

Shkrimtari Walter Benjamin shkroi ne Kujtime nga femijeria ne Berlin Me cfare fjalesh ta pershkruash ndjesine e papershkrueshme te sigurise borgjeze qe percjellin keto ndertesa Jo vetem mjerimi nuk mund te gjente as edhe nje cope vend ne keto ndertesa por as vdekja.

Karriera e pandalshme e nje rruge princesh

Ne vitin 1933 kjo epoke perfundoi me nje te goditur. Me nazistet erdhen shpronesimet dhe pogroma. Ne vitin 1938 iu vu zjarri sinagoges ne Fasanenstrasse nje nga degezimet anesore te Kudamit. Lufta e Dyte Boterore shkaterroi shume shtepi ne kete rruge. Fillimisht Kudami ishte ndertuar si nje rruge per te kaluar princi dhe aristokracia me qellim qe te shkonin ne keshtjellen e qytetit apo te gjuetise. Vetem ne vitin 1875 themeluesi i shtetit gjerman Otto von Bismarcku urdheroi zgjerimin e kesaj rruge dhe kthimin e saj ne nje bulevard. Pas kesaj nisi karriera e pandalshme e Kurfyrstendamit ne Berlin.

Bildunterschrift Groszligansicht des Bildes mit der Bildunterschrift Benno Ohnesorg i qelluar ne 1962 ne protestat kunder shahut ne Kudam. Njera nga ngjarjet katalizatore te vitit 68.

Pas ca kohesh kaloi neper kete rruge autobuzi i pare elektrik kater vite me vone Carl Benz regjistroi patenten e makines ndersa ne 5. Maj 1886 u inagurua linja e pare e tramvajit. Kjo dite konsiderohet edhe lindja e Kurfyrstendamit. Sipermarresi amerikan Buffalo Bill i cili shpiku edhe klishene e Wild West - perendimit te eger shkroi ne vitin 1890 per Kudamin Dreq o pune gjithmone kjo rruge ndryshon fytyren e saj ndertesa pompoze vila qyteti gardhe ndertesa te paperfunduara dhe prape gjithe ai truall i papunuar bosh dhe i shkrete. Kjo te kujton atmosferen e transformimit ne perendimin e eger. Po aq vrullshem levizte jeta edhe ne Kudam ne zemer te Berlinit. Ne kafenene romane debatonte Berthold Brecht Erich Kaumlstner dhe Max Reinhard. Ne 1922-n u shfaq ketu filmi i pare me ze i shoqeruar nga protestat per ndikimin negativ te kesaj shpikjeje.

Bildunterschrift Qindr anjerez festojne ne Kudam ribashkimin monetar gjerman

Kudami pas Luftes se Dyte Boterore

Pas Luftes se Dyte Boterore e pas nje pauze ne vitin 1945 Kudami u rigjallerua serish. Ne vitin 1952 yjet e filmit boteror kaluan ne Kudam per te shkuar ne Berlinale. Por pastaj erdhi koha e Murit te Berlinit dhe Lufta e Ftohte qyteti u nda dhe Kudami mori nje rol te ri. Ai u kthye ne vitrinen e perendimit me zyra moderne shume dyqane dhe pika defrimi. Gjate vizites se shahut iranian ne vitin 1962 u zhvilluan protesta te ashpra. Nje nga studentet Benno Ohnesorg u vra. Levizjet e njohura te viteteve 60-te marrin udhe. Ne prill 1968 Rudi Dutschke i shpeton per pak nje atentati. Te dyja keto ngjarje njihen si katalizatoret e levizjes se 68-s.

Bildunterschrift Groszligansicht des Bildes mit der Bildunterschrift Love Parade u zhvillua per here te pare ne Kudam Berlin. Ketu pamje e festimeve ne vitin 1997

Deri ne Renien e Murit Kudami mbeti zemra e Berlinit. Kush largohej nga qyteti e kapte shpejt malli si artisten e njohur gjermane Hildegard Knef kur kendonte Ne vitin 1989 aty u festua Love parade per here te pare. Ndersa ne naten nga 9 ne 10 Nentor 1989 ne Kudam u festua festa me emocionuese e gjermaneve ajo e Renies se Murit.

Por edhe sot berlinezet kur kane dicka per te festuar - mblidhen ne Kudam.

Autor Kay Alexander-Scholz/Lindita Arapi

Redaktoi Mimoza Cika-Kelmendi