Kuvendim pr misionet e paprmbushura
Duke kaluar mesprmes Pjacs, u ndesha ballas me shkrimtarin dhe intelektualin e shquar L. F, si gjithmon, t veshur sa thjesht, po aq dhe stil. Ndrsa zinim vend n nj tavolin t lir buz shatrivanit, desha ta pyes se pse n kombinimin e veshjeve t tij zotrojn ngjyrat e kafta - nga t eltat gjer tek tonet e errta. Sepse, gjykuar nga vitet e shumta t burgut q ka kaluar, pikrisht kt ngjyr ai duhej ta urrente, sikundr u ndodh atyre q kan kaluar shrbimin e detyrueshm ushtarak, t cilve u przien nga e gjelbra ushtarake. Nuk di pse e sprapsa kt pyetje, ndoshta duke menduar se gjat biseds do ta sillte rasti i volitshm, andaj, pas klisheve t zakonshme ritualore e pyeta, sa pr t hapur bisedn, me nj tjetr klishe:
- Me se po merresh kto koh... kuptohet, prve shkrimeve dhe analizave n shtyp?
- Me personazhet e burgut. A e di? Kam frik se nuk do t kem koh, ndrkaq po kuptoj se koha vrtet nuk do t m mjaftoj, edhe sikur t mos kisha detyrime t tjera dhe t merresha vetm me ta.
- Mendon se kjo sht ende nj mnyr bashkkohore pr t
letrsi?
- Si the? u mundua t prqendrohej L.F.
- Desha t them: a mendon se ka kush interes t t ndjek n ato tema?
- Epo pyetje m budallaqe sm kishin zn vesht... m fal, por ajo sht jeta ime pr shtatmbdhjet vjet... madje vitet m t muara t jets sime. Si mendon ti, m plasi mua n i intereson kujt apo jo? Mos do t ishte m bashkkohore t shtiresha sikur kto shtatmbdhjet vite t burgut nuk kan ndodhur fare?
- Jo, por, mendova se lexuesin ton e kan orientuar n prjetime t nj natyre tjetr emocionale, si n romanet e... (ktu prmenda disa emra shkrimtarsh t socrealizmit, t cilt kan qen pjes e gjyqit dhe e ekspertizave n dorshkrimet e tij). Ti vet e di se far fati psoi tek ne letrsia e burgut!
- sht tjetr hesap ajo, - u mbrojt duke nxjerr t dyja pllmbt para L. F. Un nuk mund tu shes dngla romantike shqiptarve, pavarsisht se n pazar nuk po ecka letrsia e burgut dhe pavarsisht se qeverit tona kuazikomuniste i shprfillin prej programesh.
- Ather kush do tju lexoj?
- Ore zotni, un nuk po flas pr kultivim kastravecash q t mi blejn medoemos... se libri, - i mshoi fjals ai, duke picruar syrin e majt, - libri do t lexohet nga 10-15 lexues, nj ndr t cilt, fjala vjen, do t jesh ti. M kupton? E pra, nse e lexon ti, do tua rekomandosh edhe nja 10-15 t tjerve, e kshtu me radh, gjersa pr disa vjet, do ta lexojn disa qindra e, ndoshta, nj mij vet. Aq dua dhe un, spretendoj m shum.
- T kuptohemi drejt: a mendon se librat e tu dhe t bashkmendimtarve t tu do t mund t ndikojn sado pak n rikthimin e nj kujtese tjetr, e cila, si po e sheh edhe vet, sht minimizuar aq shum, sa duket e prlargt, a thua se 3-4 breza njerzor n diktatur na qenkshin nj sajes e gojdhanave antike.
- Po si duket... askujt nuk i intereson t kthej kokn prapa, t shoh, t mbaj flegrat hapur, duke ndjer kutrbimin e qelbit q fryn nga plagt e asaj kujtese...
- do t thot kjo nuk i intereson, kur, nga ana tjetr, lumi i gazetave t prditshme, me vrapin e tyre t pandalshm mbajn gjall nj kujtes tjetr, at t bmave t diktatorit me suitn apo diavoliadn e tij, duke shpalosur nj inventar t imtsishm t t gjith rekuizits, q nga shrbetort, gjellbrsit, rrobaqepsit, rojat... t gjith kto personazhe t krimbur n kujtime, kujt i interesojn?
- Ja, tani na hape pun, - tha duke mrmritur shkrimtari L.F. - Duhet thn se do pushtet i pjell nga gjiri i ktij populli, e vendos vet se far kujtese kolektive legjitimon. Kujtesn tjetr ai (pushteti) e bllokon nprmjet mekanizmave t vet n nivelin zyrtar dhe jozyrtar, prderisa kujtesa tjetr e kompromenton at me ndrgjegjen aspak t lavdshme. sht pak a shum si me njeriun, q aspektet e turpshme t privatsis s tij i spraps n kujtes, sepse, t jetosh me turpet e tua, sht nj ndjenj jo komode. T kuptohemi, nuk ka pushtet q ta shtrij diktatin e vet mbi instrumentin individual t kujtess. Ksisoj, nse ke nj kujtes t prkundrt me at q sundon n rrafshin kolektiv, ti mund ta mbash, madje mund t ngordhsh me t, por ama mekanizmi i regullatorit kolektiv ta nxjerr jasht loje, d.m.th, nuk lejon ti imponohesh.
- Megjithat, kam prshtypjen, i nderuar L.F., se ju po i ngatrroni konceptet. Pse? Sepse pushtetet politike q dalin nga ky popull e kan zanafilln n shtresa t caktuara shpqrore, apo jo?
- Po. E pastaj?
- Nse, fjala vjen, pushtetet e s majts jan pjell e nj elektorati t formsuar historikisht dhe t identifikuar me t privilegjuarit e PPSH-s, ather kto pushtete t majta do ti hapin udh, ose m sakt, do t stimulojn kujtesn nostalgjike t bmave t diktatorit dhe bashkpuntorve t tij, duke bllokuar, natyrisht, kujtesn tjetr, pa e ln kt t diktoj botn e saj n kujtesn Kolektive. Pikrisht ky elektorat t knaqurish nga komunizmi, ka prodhuar kundrpolin e tij me njrz t paknaqur, dyert e mdha, nacionalistt, klasat e deklasuara, kulakt, etj., q kan at kujtesn tjetr, t ciln, priren ta dshmoj e sia dalin dot. Dhe pushtetet politike n qeverisje q jan pjell e ktij elektorati, nuk kan pse e bllokojn at kujtesn tjetr, prkundrazi, mendoj se sht n interesin e tyre ta mbshtesin lulzimin e ksaj kujtese t djatht.
- Ndrsa vazhdon demarshi i kujtess nostalgjike, t majt, madje n pikun e lulzimit t saj, megjithse, n mos gabohem, qeverisemi nga nj pushtet i djatht... megjithse nga t katr ant e bots na krkojn t dnojm krimet e komunizmit. Kshtu? M duket se t kuptova drejt, apo jo? Por, si e dim, shtypi yn sht i lir dhe asnj pushtet nuk mund ti imponoj atij se far kujtese duhet t dshmoj, apo jo? Pronart e ktij shtypi mbajn gjall me kt kujtes nostalgjik nj lexues nostalgjik, i cili na rezulton t jet i shumt, derisa prdit blihen kto speciale me bmat dhe thashathemet mbi diktatorin dhe rekuizitn e tij. Si tia bjm?
- Si tia bjm? Ti kundrvihemi ksaj kujtese t turpshme e t pamoralshme me nj form efikase. Pushteti i s djathts, vrtet nuk mund ti imponoj shtypit t lir ndalimin e ksaj sage t pandalshme, anipse sanksione mund t vendosen, duke i klasifikuar kto prrenj nostalgjik si recidive t komunizmit, ndrkoh q Europa na krkon t dnojm pikrisht krimet e komunizmit. T klasifikohen kto recidive t barazvlefshme me recidivet e nazizmit...
- Kaq?
- Si fillim kaq. Me tej, qeverit e djathta mund t projektojn nj platform t studiuar mir me nj aktivitet serioz botimesh n kolana ku t botohen t sistematizuara veprat q dshmojn kujtesn tjetr, kujtesn e rezistencs ndaj diktaturs, t martirizimit npr burgje, kampe prqendrimi, internime, persekutime, procese gjyqsore e pushkatime, memuare, ditare, epistolare. Vetm kshtu mund t dshmohej n mnyr koherente ekzistenca e nj kujtese t dhimbshme, porse tepr dinjitoze. Mandej kto vepra t promovoheshin duke u
pjes e nj diskursi t gjer intelektual e publik, ngjashm me, fjala vjen, veprn e At Zef Pllumit Rrno vetm pr me tregue. Madje, sensibilizimit mund ti paraprinte prfshirja e veprave m t mira t ktij zhanri n leximet e detyrueshme shkollore e universitare. Kjo do tia shtonte identitetin e trashgimis gjith spektrit t politiks s djatht n Shqipri.
- Interesante, - tha, duke picruar syrin e majt shkrimtari L.F. Teksa t dgjoja ty, po mendoja se sa i thjesht ka qen pr tu realizuar ky projekt q n vitin 1992 e ktej, po a e di ti mor i dashur, se kta, kinse t djathtt tan, jo vetm nuk e ajn menderen pr ksi gjerash, por spo na japin as shprblimin e viteve t burgut. E more vesh ti? Kan djegur skemn e shprblimit pr ish- t dnuarit politik, je n vete! Si i thua ti ksaj?
- Un i them ksaj: t pressh degn mbi t ciln qndron. Sepse votat n votat e ktyre njerzve bazohet ekzistenca e s djathts. Dhe po me kta njerz sillet n mnyrn m t pashpirt: i braktis, u tadhton interesat, nuk i prkrah, qeveris me njerz me t shkuar komuniste dhe, q t gjitha kto, jan forma t alternuara t prbuzjes. Si shpjegohet prania kaq e dendur e njerve me origjin puniste n instanca t larta t qeverisjes s djatht? Sepse po na dalin t gjith drejtuesit, me kshilltar e ministra, q t gjith, bij komunistsh t shquar...
- Dihet kjo tashm: Berisha e ka par gjithmon me platonizm kt kontigjent dhe kjo dobsi, pr mendimin tim, na on n nj moment t errt t zanafills s opozits shqiptare. Ne nuk e dim se si ka qen nata e themelimit t ksaj partie, ose m mir, nata e bigzimit t partive politike t opozits s par shqiptare.
- Ska rndsi... kush krkon, mson dhe artin e leximit mes rreshtash; por nj gj m bn prshtypje t zymt: nse Partia Demokratike mori prsipr nj mision t madh n historin ton t bashkoj forcat e djathta nn kauzn antikomuniste, tani, pas kaq vitesh, bhet e qart se ajo ka tradhtuar pikrisht kt kauz, duke marr m qaf ndoshta forcat m progresive t shoqris son, m t sinqertat e m t pafajshmet.
- Vrtet, ju that dika thelbsore dhe un, megjithse jam nj liberal i majt n bindjet e mia (por t mos ngatrrohemi, jam liberal i majt n at kuptim q ka ky togfjalsh n realitetin botkuptimor europian, jo n surrogatin shqiptar), pra, edhe pse i majt, mendoj se formacinet klasore t djathta n Shqipri jan tradhtuar, shfrytzuar dhe prbuzur, gjersa, duke kaluar n nj opozit t gjat tet vjeare, ashtu t flakur e t paprkrahur, jan thuajsuar politikisht dhe ekonomikisht, me nj vitalitet tashm t vyshkur. Ky sht nj varfrim tragjik i peisazhit ton politik...
- E pra, kto shtresa u tradhtuan, pa e formsuar fizionomin dhe identitetin e tyre. Ato u braktisn shi n at koh kur pritej t realizonin misionin e tyre historik, duke krijuar, e mandej thelluar nj boshllk t llahtarshm edhe tani, gjashtmbdhjet vjet pas rnies s diktaturs. Dhe ky boshllk n prfaqsimin politik t realitetit ton shoqror sht mungesa e nj partie antikomuniste. Nj parti e till do t kishte mundur t realizonte nj mision t domosdoshm n realitetin shqiptar, por, ajme...
- U sabotua?
- Kjo ndoshta sht fjala m e sakt q i shkon prshtat.
- Me se po merresh kto koh... kuptohet, prve shkrimeve dhe analizave n shtyp?
- Me personazhet e burgut. A e di? Kam frik se nuk do t kem koh, ndrkaq po kuptoj se koha vrtet nuk do t m mjaftoj, edhe sikur t mos kisha detyrime t tjera dhe t merresha vetm me ta.
- Mendon se kjo sht ende nj mnyr bashkkohore pr t
letrsi?
- Si the? u mundua t prqendrohej L.F.
- Desha t them: a mendon se ka kush interes t t ndjek n ato tema?
- Epo pyetje m budallaqe sm kishin zn vesht... m fal, por ajo sht jeta ime pr shtatmbdhjet vjet... madje vitet m t muara t jets sime. Si mendon ti, m plasi mua n i intereson kujt apo jo? Mos do t ishte m bashkkohore t shtiresha sikur kto shtatmbdhjet vite t burgut nuk kan ndodhur fare?
- Jo, por, mendova se lexuesin ton e kan orientuar n prjetime t nj natyre tjetr emocionale, si n romanet e... (ktu prmenda disa emra shkrimtarsh t socrealizmit, t cilt kan qen pjes e gjyqit dhe e ekspertizave n dorshkrimet e tij). Ti vet e di se far fati psoi tek ne letrsia e burgut!
- sht tjetr hesap ajo, - u mbrojt duke nxjerr t dyja pllmbt para L. F. Un nuk mund tu shes dngla romantike shqiptarve, pavarsisht se n pazar nuk po ecka letrsia e burgut dhe pavarsisht se qeverit tona kuazikomuniste i shprfillin prej programesh.
- Ather kush do tju lexoj?
- Ore zotni, un nuk po flas pr kultivim kastravecash q t mi blejn medoemos... se libri, - i mshoi fjals ai, duke picruar syrin e majt, - libri do t lexohet nga 10-15 lexues, nj ndr t cilt, fjala vjen, do t jesh ti. M kupton? E pra, nse e lexon ti, do tua rekomandosh edhe nja 10-15 t tjerve, e kshtu me radh, gjersa pr disa vjet, do ta lexojn disa qindra e, ndoshta, nj mij vet. Aq dua dhe un, spretendoj m shum.
- T kuptohemi drejt: a mendon se librat e tu dhe t bashkmendimtarve t tu do t mund t ndikojn sado pak n rikthimin e nj kujtese tjetr, e cila, si po e sheh edhe vet, sht minimizuar aq shum, sa duket e prlargt, a thua se 3-4 breza njerzor n diktatur na qenkshin nj sajes e gojdhanave antike.
- Po si duket... askujt nuk i intereson t kthej kokn prapa, t shoh, t mbaj flegrat hapur, duke ndjer kutrbimin e qelbit q fryn nga plagt e asaj kujtese...
- do t thot kjo nuk i intereson, kur, nga ana tjetr, lumi i gazetave t prditshme, me vrapin e tyre t pandalshm mbajn gjall nj kujtes tjetr, at t bmave t diktatorit me suitn apo diavoliadn e tij, duke shpalosur nj inventar t imtsishm t t gjith rekuizits, q nga shrbetort, gjellbrsit, rrobaqepsit, rojat... t gjith kto personazhe t krimbur n kujtime, kujt i interesojn?
- Ja, tani na hape pun, - tha duke mrmritur shkrimtari L.F. - Duhet thn se do pushtet i pjell nga gjiri i ktij populli, e vendos vet se far kujtese kolektive legjitimon. Kujtesn tjetr ai (pushteti) e bllokon nprmjet mekanizmave t vet n nivelin zyrtar dhe jozyrtar, prderisa kujtesa tjetr e kompromenton at me ndrgjegjen aspak t lavdshme. sht pak a shum si me njeriun, q aspektet e turpshme t privatsis s tij i spraps n kujtes, sepse, t jetosh me turpet e tua, sht nj ndjenj jo komode. T kuptohemi, nuk ka pushtet q ta shtrij diktatin e vet mbi instrumentin individual t kujtess. Ksisoj, nse ke nj kujtes t prkundrt me at q sundon n rrafshin kolektiv, ti mund ta mbash, madje mund t ngordhsh me t, por ama mekanizmi i regullatorit kolektiv ta nxjerr jasht loje, d.m.th, nuk lejon ti imponohesh.
- Megjithat, kam prshtypjen, i nderuar L.F., se ju po i ngatrroni konceptet. Pse? Sepse pushtetet politike q dalin nga ky popull e kan zanafilln n shtresa t caktuara shpqrore, apo jo?
- Po. E pastaj?
- Nse, fjala vjen, pushtetet e s majts jan pjell e nj elektorati t formsuar historikisht dhe t identifikuar me t privilegjuarit e PPSH-s, ather kto pushtete t majta do ti hapin udh, ose m sakt, do t stimulojn kujtesn nostalgjike t bmave t diktatorit dhe bashkpuntorve t tij, duke bllokuar, natyrisht, kujtesn tjetr, pa e ln kt t diktoj botn e saj n kujtesn Kolektive. Pikrisht ky elektorat t knaqurish nga komunizmi, ka prodhuar kundrpolin e tij me njrz t paknaqur, dyert e mdha, nacionalistt, klasat e deklasuara, kulakt, etj., q kan at kujtesn tjetr, t ciln, priren ta dshmoj e sia dalin dot. Dhe pushtetet politike n qeverisje q jan pjell e ktij elektorati, nuk kan pse e bllokojn at kujtesn tjetr, prkundrazi, mendoj se sht n interesin e tyre ta mbshtesin lulzimin e ksaj kujtese t djatht.
- Ndrsa vazhdon demarshi i kujtess nostalgjike, t majt, madje n pikun e lulzimit t saj, megjithse, n mos gabohem, qeverisemi nga nj pushtet i djatht... megjithse nga t katr ant e bots na krkojn t dnojm krimet e komunizmit. Kshtu? M duket se t kuptova drejt, apo jo? Por, si e dim, shtypi yn sht i lir dhe asnj pushtet nuk mund ti imponoj atij se far kujtese duhet t dshmoj, apo jo? Pronart e ktij shtypi mbajn gjall me kt kujtes nostalgjik nj lexues nostalgjik, i cili na rezulton t jet i shumt, derisa prdit blihen kto speciale me bmat dhe thashathemet mbi diktatorin dhe rekuizitn e tij. Si tia bjm?
- Si tia bjm? Ti kundrvihemi ksaj kujtese t turpshme e t pamoralshme me nj form efikase. Pushteti i s djathts, vrtet nuk mund ti imponoj shtypit t lir ndalimin e ksaj sage t pandalshme, anipse sanksione mund t vendosen, duke i klasifikuar kto prrenj nostalgjik si recidive t komunizmit, ndrkoh q Europa na krkon t dnojm pikrisht krimet e komunizmit. T klasifikohen kto recidive t barazvlefshme me recidivet e nazizmit...
- Kaq?
- Si fillim kaq. Me tej, qeverit e djathta mund t projektojn nj platform t studiuar mir me nj aktivitet serioz botimesh n kolana ku t botohen t sistematizuara veprat q dshmojn kujtesn tjetr, kujtesn e rezistencs ndaj diktaturs, t martirizimit npr burgje, kampe prqendrimi, internime, persekutime, procese gjyqsore e pushkatime, memuare, ditare, epistolare. Vetm kshtu mund t dshmohej n mnyr koherente ekzistenca e nj kujtese t dhimbshme, porse tepr dinjitoze. Mandej kto vepra t promovoheshin duke u
pjes e nj diskursi t gjer intelektual e publik, ngjashm me, fjala vjen, veprn e At Zef Pllumit Rrno vetm pr me tregue. Madje, sensibilizimit mund ti paraprinte prfshirja e veprave m t mira t ktij zhanri n leximet e detyrueshme shkollore e universitare. Kjo do tia shtonte identitetin e trashgimis gjith spektrit t politiks s djatht n Shqipri.
- Interesante, - tha, duke picruar syrin e majt shkrimtari L.F. Teksa t dgjoja ty, po mendoja se sa i thjesht ka qen pr tu realizuar ky projekt q n vitin 1992 e ktej, po a e di ti mor i dashur, se kta, kinse t djathtt tan, jo vetm nuk e ajn menderen pr ksi gjerash, por spo na japin as shprblimin e viteve t burgut. E more vesh ti? Kan djegur skemn e shprblimit pr ish- t dnuarit politik, je n vete! Si i thua ti ksaj?
- Un i them ksaj: t pressh degn mbi t ciln qndron. Sepse votat n votat e ktyre njerzve bazohet ekzistenca e s djathts. Dhe po me kta njerz sillet n mnyrn m t pashpirt: i braktis, u tadhton interesat, nuk i prkrah, qeveris me njerz me t shkuar komuniste dhe, q t gjitha kto, jan forma t alternuara t prbuzjes. Si shpjegohet prania kaq e dendur e njerve me origjin puniste n instanca t larta t qeverisjes s djatht? Sepse po na dalin t gjith drejtuesit, me kshilltar e ministra, q t gjith, bij komunistsh t shquar...
- Dihet kjo tashm: Berisha e ka par gjithmon me platonizm kt kontigjent dhe kjo dobsi, pr mendimin tim, na on n nj moment t errt t zanafills s opozits shqiptare. Ne nuk e dim se si ka qen nata e themelimit t ksaj partie, ose m mir, nata e bigzimit t partive politike t opozits s par shqiptare.
- Ska rndsi... kush krkon, mson dhe artin e leximit mes rreshtash; por nj gj m bn prshtypje t zymt: nse Partia Demokratike mori prsipr nj mision t madh n historin ton t bashkoj forcat e djathta nn kauzn antikomuniste, tani, pas kaq vitesh, bhet e qart se ajo ka tradhtuar pikrisht kt kauz, duke marr m qaf ndoshta forcat m progresive t shoqris son, m t sinqertat e m t pafajshmet.
- Vrtet, ju that dika thelbsore dhe un, megjithse jam nj liberal i majt n bindjet e mia (por t mos ngatrrohemi, jam liberal i majt n at kuptim q ka ky togfjalsh n realitetin botkuptimor europian, jo n surrogatin shqiptar), pra, edhe pse i majt, mendoj se formacinet klasore t djathta n Shqipri jan tradhtuar, shfrytzuar dhe prbuzur, gjersa, duke kaluar n nj opozit t gjat tet vjeare, ashtu t flakur e t paprkrahur, jan thuajsuar politikisht dhe ekonomikisht, me nj vitalitet tashm t vyshkur. Ky sht nj varfrim tragjik i peisazhit ton politik...
- E pra, kto shtresa u tradhtuan, pa e formsuar fizionomin dhe identitetin e tyre. Ato u braktisn shi n at koh kur pritej t realizonin misionin e tyre historik, duke krijuar, e mandej thelluar nj boshllk t llahtarshm edhe tani, gjashtmbdhjet vjet pas rnies s diktaturs. Dhe ky boshllk n prfaqsimin politik t realitetit ton shoqror sht mungesa e nj partie antikomuniste. Nj parti e till do t kishte mundur t realizonte nj mision t domosdoshm n realitetin shqiptar, por, ajme...
- U sabotua?
- Kjo ndoshta sht fjala m e sakt q i shkon prshtat.