Letërsia dhe globalizmi

Letrsia dhe globalizmi... n t par, m ngjajn si dy terma a dy fjal q me prdhun mund t’i vsh pran e pran. N poezi pranvnia e nj fjal me nj tjetr disi jo t pranueshme pr t’u vn afr e afr, prodhon dimensionin artistik, befasin asociative, shprthimin e t moskuptueshmes, pr ta kthyer moskuptimin m qart e m ndritshm n kuptimsi. Borhesi mund t jet msuesi i madh i pranvnies s fjalve a termave q, n shikim t par, assesi nuk mund t qndrojn bashk. P.sh. ai e v yllin Aleph n nj bodrum nntoke. Sot nj fantazi e till sht e prekshme. Ylli Aleph n tunelin nntoksor t nj metroje diku n ndonj nga metropolet e mdha t bots, mund t jet kompjuteri. Koht shkojn dhe realiteti i teknologjis s lart ia kalon edhe nj vizioni t till borhesian. Qytetrim yn i teknologjis s lart e ka globalizuar prfytyrimin dhe mnyrn ton t jetess... gjer n kufijt e s pabesueshmes. Ather letrsia, ’mund t’i jap letrsia nj bote t till globale n tregje, n imazhe, n prfytyrime?

Letra, shkronja, t shkruarit sht atribut i individit jo i qytetarit. Kulturn, letrsin, pikturn e bn individi, qytetari dhe shoqria bjn qytetrimin. Kur lexojm nj poezi nga Libri i odeve i Konfuit, nj hajku japonez t Basios, nj poezi t Safos, nj sonet a tragjedi t Shekspirit, ne ndodhemi prpara individsh, jo para qytetarsh t qytetrimeve t ndryshme n veshje, n mnyr jetese, n filozofi, qytetrime q edhe kan vdekur, qytetrime q pr kohn kur jetonin, mundet nuk kishin asnj ur komunikimi mes tyre. Kjo vjen nga q qytetrimi dhe shoqria i prgjigjen pyetjes: si t jetoj?, ndrsa letrsia dhe kultura e lart i prgjigjen pyetjes: prse jetoj? Mjafton t lexojm disa nga veprat e autorve q prmenda m sipr, Hamletin, librat e Tolstoit apo Pavioni i kancerozve t Solxenicinit, ku shtrohet hapur pyetja prse jeton njeriu.

Koha e sotme e prjeton prdit realitetin e pyetjes: si t jetoj, ku t jetoj? Mijra e miliona njerz n bot sot po e braktisin jetn tradicionale n vendet e tyre pr t krkuar nj jetes m t mir n vendet e zhvilluara. Kjo ka ndodhur e ndodh edhe n Shqipri. Gati nj e treta e qytetarve shqiptar kan braktisur vendin, kulturn, mnyrn e t jetuarit, pr t gjetur nj vend ku atyre dhe fmijve t tyre u premtohet nj jetes m e mir. Kjo pr mua, pr vendin tim, mund t jet shum e trishtuar. sht boshatisur nj e treta e nj hambari kulturor, e nj pasurie tradicionale me synimin pr nj jet m t mir. Gjaku i nj kulture, i nj gjuhe, rrjedh e rrjedh diku tjetr. N kt perspektiv mund t mendosh se gjuha e nns sime, gjuha ime, gjuha shqipe, nj nga gjuht me themelore t familjes gjuhsore indoevropiane pas dyqind a treqind vjetsh, mbase dhe m hert, mund t jap shpirt. Nj dit mund t shuhet e t asgjsohet. Nuk dua t bj Kasdandrn, por as t’i mbyll syt prball nj realiteti krcnues. Globalizmi triumfues i ka t gjitha t drejtat pr ta asgjsuar nj gjuh dhe nj kultur kaq t vogl sa kjo e imja. Gjuha ime q u ka mbijetuar sa e sa kohrave, i ka mbijetuar tolatitaritetit t greqishtes dhe t latinishtes antike, i ka mbijetuar sundimit otoman kur gjuha shqipe me ligj u ndalua t shkruhet pr pes qind vjet, i mbijetoi totalitarizmit komunist, tashm ne ern e globalizmit mund t marr rrokullimn vetvetiu n honet e asgjsimit. Thash vetvetiu, vullnetshm, se sot njeriu ka t drejt t zgjedh si t jetoj e ku t jetoj. Para disa javsh mediat dhan lajmin e konfirmuar nga UNESCO-ja, se n Indi vdiq folsja e vetme e gjuhs Bo. Vdiq n Indi gjuha Bo se folsit e saj prvetsuan nj gjuh tjetr q u jepte m shum mundsi jetese. Gjuht vdesin n ern e sotme jo nga pushtimi ushtarak, por nga pushtimi i asaj si t jetoj, ku t jetoj, kush m jep m shum buk, m shum t mira pr t jetuar.

Mbase ky sht ngushtsisht problemi im, i nj vendi t vogl, i nj gjuhe t vogl. N ern e globalizmit e t universalizimit konkurrenca e ballafaqimi i vlerave do t jet m i hapur, m i ashpr e mund t ndodh q kultura t tilla si kjo e imja mund t tkurren e t tkurren dhimbshm. Ky mbase sht fati yn n ern e globalizmit. Dhe ne duhet t kemi sy ta shohim, t prballemi, jo t’i fshihemi ktij problemi.

Tani q h pr h u rreka ta kaprcej ann personale t problemit, mund t m lejohet t them ndonj gj pr m tej. T them dika pr fatin e letrsis nn globalizm.

Si rregull, kur duam t dim ’do t ndodh nesr, ne shohim pas, pr t par ’ka ndodhur n t kaluarn n situatat pak a shum t ngjashme me tonn.

Gjithmon kulturn, letrsin e kan prodhuar individt dhe qytetrimin – qytetart, shoqria. Letrsia e madhe dhe e qndrueshme n vlerat e saj nuk ka folur pr kohn, por pr gjithkohsin e brendsive t individit. Duke folur pr individin, letrsia q nga fillimet e saj ka gjetur nj bar pavdeksie, nj bar kundr totalitarizmit, perandorive, despotizmit, kundr strukturave n dukje t qndrueshme e t frikshme. N Kinn e dinastit Tan, n Kinn e poetve Li Bo dhe Du Fu, artistt zgjodhn filozofin e individualizmit taoist prkundrejt konfucianizmit etatist. Zgjodhn subjektivizmin, t imtn, t veantn, prball me Murin e Madh t shtetit, t s prgjithshmes.

Totalitarizmin e globalizmin pr kohn e shpiku dhe Roma e Oktavian Augustit. Krishterimi q lindi diku n periferit e paprfillshme t ksaj perandorie t gjithfuqishme, fillimisht, prmohej dhe ndjeksve t tij u rezervohej kryqzimi, nj dnim i denj pr skllevrit. Por globalizmin romak e sfidoi periferia, rrethina dhe krishterimi triumfuan mbi grmadhat e globalizmit romak.

Pr t mos e zgjatur, Dostojevski, nj i dnuar me vdekje nga Cari, prodhoi nj letrsi t nj universaliteti t pakufi, t pacak pr sot dhe pr nesr. F. Kafka, nj npuns i paprfillshm, nj individ i ndrydhur n kasafortat e ndryshkura t burokracis, prodhoi nj letrsi shprthyese q hidhte n er q nga prvuajtja reale e jetsore at q n dukje ishte e sigurt, e betonuar.

Un vij nga nj vend q i prkiste globalizmit komunist. Nj globalizm ky aq i sigurt, sa ata q i kundrviheshin, i asgjsonte n kampe, i pushkatonte, i varte n litar. Globalizmi komunist ishte mizorisht i dhunshm n devizn e tij: o me mua, o me asgjsimin tnd. Dhe prap, prtej ktyre alternativave prjashtuese, ajo q mbeti nga gjith grmadhat e globalizmi politik, ekonomik, ligjor, kulturor komunist qe fjala, letrsia, ajo letrsi q nuk e pranoi shtratin e Prokustit, ku donte ta vinte letrsin komunizmi. Letrsia nuk sht prjashtuese n fjaln, n lndn, n natyrn e saj. Si n gjith kohrat, nga letrsia shqipe e kohs s komunizmit mbeti ajo letrsi q nuk iu kushtua totalitarizmit t ngrir e njerzor komunist, por letrsia q u strehua te brendsia e gjithkohshme e individit.

Disa kt magji t letrsis pr t qen e gjithkohshme, pr t triumfuar ndaj qytetrimeve asfiksuese dhe strukturave t ngrira shtetrore, e lidhin me fjaln. Fjala n letrsi sht nj trsi e pakontrolluar nga vetja, nga ai q e shkruan, nga ai q e lexon sot a q do ta lexoj nesr, po dhe pas nj mij vjetsh. Kjo aftsi e fjals pr t prmbajtur kode q bhen t zbrthyeshme n mnyr t re n koh t reja e n kontekste t tjera, sjell at q Borhesi thoshte se kush lexon sot Don Kishotin ai po e rikrijon nga e para romanin q Servantesi e ka shkruar rreth pesqind vjet m par. N saje t fjals edhe letrsia q t ngjan se sht shkruar pr nj koh t caktuar, n penn e shkrimtarve mjeshtror i kaprcen kohrat.

N nj far mnyre, me ’thash deri tani, tentova t provoj se letrsia ka nj histori t gjat mbijetese, ajo ka ditur t’u mbijetoj totalitarizmave e globalizmave q nuk jan shpikur sot. Ajo u ka mbijetuar si totalitarizmave perandorak edhe atyre ideologjik.

N fillim t ksaj fjale un paraqita frikn nga totalitarizmi globalist lidhur me gjuhn time dhe me kulturn time t vogl.

Gjuha shqipe dokumentohet pr her t par aty nga fillimi i shekullit t pesmbdhjet n trsin e nj tekst latinisht t nj peshkopi katolik. Dhe fjalt e para t shkruara shqip, pr sa dija njeh deri m sot, jan fjalt e formuls s pagzimit: un t pagzoj pr emnit t atit, t birit dhe t shpirtit t shenjt. Peshkopi shqiptar, duke par se Shqipria po pushtohej nga otomant, se priftrinjt po vriteshin dhe zona t tra nuk po mbuloheshin me priftrinj, i porosiste besimtart q fmijt mund t’ pagzonin vet prindrit duke thn formuln e msiprme.

Libri i par n gjuhn shqipe sht nj libr kishtar, i shkruar nga nj prift katolik me emrin Gjon Buzuku m 1555, pothuaj njkohshm me prkthimin e Bibls n gjuhn gjermane nga Martin Luteri.

Si e thash, gjuha shqipe u mbijetoi kohve, edhe pushtimit otoman, nga i cili trembej aq shum peshkopi q shkroi formuln e pagzimit, pushtim q e ndaloi me ligj shkrimin e gjuhs shqipe. I mbijetoi dhe totalitarizmit komunist.

Sot gjuha shqipe ka nj shkrimtar t kalibrit botror, Ismail Kadaren, q sht i ftuar nderi n mbledhjen ndrkombtare t PEN-it ktu n Bled, i ftuar dhe pr promovimin e nj libri t prkthyer n gjuhn sllovene.

Prap dua t’i kthehem ides sime, se t rrezikuara nga globalizmi mund t jen pikrisht gjuht e vogla dhe kulturat e vogla, t cilat kan nj histori t vshtir mbijetese. Zhdukja e kulturave t tilla nga presioni i globalizmit sht real. Pr t mos ndodhur nj dukuri e till, un do t doja t prsris fjalt e peshkopit q e shkroi i pari gjuhn time: gjuh shqipe, un t pagzoj pr emrit t atit, t birit e t shpirtit t shenjt. Por mbase nuk duhen vetm lutjet. Prfitoj nga ftesa pr t folur n nj forum t till q t trheq vmendjen ndaj asaj q sot pr sot prbn problemin m t madh pr kombet e gjuht e vogla, por q jan pasuri e madhe pr njerzimin, pr diversitetin kulturor t njerzimit: prballja me globalizmin mund t jet fatale pr kultura e gjuh t tilla.

Fjal e mbajtur n mbledhjen ndrkombtare t PEN-it, n Bled t Slovenis, dat 24-28 mars 2010.

Nga 24-28 mars n Lubjan u mbajt mbledhja e 42-t e Komitetit t Shkrimtarve pr paqen t PEN Internacional. N kt mbledhje ishte i ftuar nderi I. Kadare, president nderi pr PEN - Qendrn e Shqipris, i cili promovoi dhe romanin “Pallatin e ndrrave” n sllovenisht. Promovimin n kshtjelln e Lubjans me pjesmarrjen e shkrimtarve t PEN nga e gjith bota e udhhoqi slloveni dr. Edvard Kovac, kryetar e Komitetit t Shkrimtarve pr paqen t PEN, profesor i filozofis n Sorbon. Mediat sllovene i dhan vend t gjer vizits s Kadares. Intervista n TV e n gazeta. Ishin t pranishm dhe ambasadort e Shqipris dhe t Kosovs.

N sesionin pr letrsin me tem Letrsia dhe Globalizmi un mbajta kt ese q ishte botuar anglisht n prmbledhjen e materialeve t mitingut. N sesionin pr paqen me tem “Paqja, nj ndrr nokturne apo nj realitet” nga Kadare ishte botuar tregimi “ndrr mashtruese”.