Me fol dibranisht
M fol dibranisht nuk don t thot medoemos t flassh n dialektin e Dibrs (nga sht vet autori); dibranishtja si gojfolje e nndialektit geg, me arealet e saj, sugjeron vetm efekte ekzotike gjuhsore dhe t tilla i gjen n do krahin shqiptare, sa m n thellsi t shtyhesh. Prfytyroni nj nga figurat m qendrore t mitit ton kombtar, nipin e Palit, birin e Gjon Kastriotit, Gjergj Kastriot Skndrbeun nga Sina-Kastrioti i Dibrs, duke folur dibranishten e shekullit XV... Mjafton kjo pr t rrzuar prceptimet ksenofobike ndaj gojfoljeve dialektore t bots shqiptare, si paragjykime mendjelehta t lindura shum von, pas ujdisjes s gjuhs standarde.
Me fol dibranisht, un nnkuptoj nj cilsi ligjrimi krejt t veant q prbn jo mbshtjelljen fonetike t folsit, por, para s gjithash, botn e tij filozofike, estetike dhe psiko-mentale. Kto cilsi t ligjrimit dibran jan vn n dukje shum m hert se ky shkrim, nga t huaj dhe shqiptar, por un po i kthehem sot ktij vlersimi pr dy arsye, q nuk hyjn si rndom n sindromn e krenaris tyryfile karakteristik shum e prhapur tejkund npr arketipin krahinor t shqiptarve. Arsyeja e par sht fakti q ekzistenca ime, e veprimtaris time intelektuale e shpirtrore sht trsej e varur nga gjuha, n t gjitha shfaqjet e saj dhe, arsyeja e dyt q ka mahnitur prher, sht lehtsia dhe eleganca n primin e mesazhit, sado e acaruar qoft situata.
Pra, kemi t bjm me qasje operative terapeutike ndaj ligjrimit, q me menuri shkaprcen tensionet kritike duke fashitur patetikn e konfliktit, pa prfunduar situata n tragjedi. Dhe kjo qasje ndaj ligjrimit sht, parasgjithash, arti fluid i zrit t logjiks dhe arsyes, para rrmbimit zemrak t kokave t nxehta, jo pa doza humori shtendoss. Nj mnyr e till, e trthort e artikulimit t t vrtetave t mdha e t vogla, sht gjithnj apel pr vetprmbajtje, apel pr pr medituar m gjer mbi dukurin, pr t mos u yshtyr n veprime t nxituara ku pasojat jan t pakthyeshme. Sepse duke nisur qysh nga forma figurative e kumtimit t mesazhit dhe kohs q i lihet recepientit pr ta tretur, zbrthyer apo interpretuar, kalon nj koh, prgjat s cils, psikika e njeriut prballet me nj pun operacionale logjike e prjetuese, e mjaftueshme pr t rishikuar nj raport harmonik t marrdhnieve t njeriut me botn, t marrjes n hesap t argumentit dhe motivit t tjetrit me gjith hapsirn e supozuar t liris s tjetrit. Sado i padurueshm qoft njeriu, ai, tekefundit, nuk sht krejt indiferent prball ndjenjs s drejtsis, fajsis, tolerancs, t cilat konstruktojn s brendshmi thelbin e marrdhnieve t tij individuale dhe shoqrore prball t tjerve. Gjykim shoqror i sociumit ku jeton idividi sht nj instanc shum e prfillshme dhe shpesh shrben si gur themeli pr moralin njerzor t bashkjetss dhe shembullit t mir apo t keq.
Por ku qndron sekreti i kuvendimit dibran dhe far e bn at t ket nj potencial prtejgjuhsor n funksionin e komunikimit? Mendoj se vet struktura e ngjizjes, vet arti i thurjes s mesazhit, vet intenca q provokon te dgjuesi nj prtypje t ngadalt dhe nj prgjigje jo t shpejt, i ka t ndrkallura kto sekrete. Kuvendimi dibran nuk sht formalisht i drejtprdrejt; ai vjen i veshur figurativisht, sidomos kur zotr t tij jan mjeshtra t qmotit, apo barts q e kan trashguar tradicionalisht. Nga pikpamja semiotike sht nj komunikim i referentit prball recepientit q kan ekzistojn n nj situat t njohur, t prbashkt.
Prndryshe ant e komunikimit nuk do t orientoheshin me konvencionet dhe marrveshja nuk do t realizohej. Simbolika, alegoria dhe analogjia i japin ktij kuvendimi nj dimension filozofik, psikologjik, estetik dhe, s mbrami, etik dhe didaktik.T ushtruarit ndr shekuj, e ka
kt ligjrim nj aparatur t koklavitur e tepr t holl, ku folsi dhe dgjuesi prfshihen n nj situat t tendosur vigjilence dhe prfytyrimi n lidhje me kontekstin e kuvendimit.
Pra, puna mendore, e pashkputur nga etika shoqrore, t dikton nj pozicionim t kujdesshm, ka prcakton nj dinamik t gjall n evolucion t prhershm. Modelet e ktij ligjrimi, tham q jan t lashta e t prpunuara vazhdimisht dhe, n fakt, struktura e tyre e hapur, t lejon si pasurimin, ashtu edhe harrimin. Por ky ligjrim alegorik nuk duron instanca dembele (folsin dhe dgjuesin/auditorin). N rast t kundrt mekanizmi i tij t prjashton.
Faktet dhe argumentet n komunikimin e ktij ligjrime nuk thuhen trash e drejtprdrejt: ato skicojn me art dhe shije t holl nj situat t trthort, t nginjura me imazhe dhe konvencione alegorike, me qllim q ndikimi real t receptohet i prkthyer n gjuhn pragmatike t situats, ka sjell shpesh nj ripozicionim ndaj shtjes apo dhe ndryshim t pikvshtrimit. Ky aparat i ndrlikuar dhe tepr efikas n artin e kuvendimit shprthen n paravoli, skica, analogji duke u ushqyer me hapsira t begata imagjinare, me vizione q rrokin trsin e dhe perspektivn e situats. Pr kt arsye ata q nuk e njohin kt art apo ata q jan t ngatht e shohin veten t flakur jasht n mnyr qesharake. Etika dhe mendjemprehtsia n kuvendimin alegorik dibran operon parashtron jo qitjet me pistolet nga nj distanc e afrt, por goditjet e largta kilometrike me top. Sa m virtuoz, hermetik apo i maskuar t jet thelbi i paravolis alegorike, aq m befasues dhe trondits sht mesazhi n fund, i cili, gjithmon, synon armatosjen e kundrshtarit nga urtsia e keqe.
Instrumentari i ktij aparati t sofistikuar ka nj shndet gjithher bashkkohor, n do situat, mjafton q kuvendimi alegorik t gjej magun, ustain e tij. Prandaj nuk mund t flitet pr vjetrim t metods dialogjiste t kuvendimit dibran, sado i supermodernizuar me teknologjin e informacionit t jet aktualiteti. Ndoshta ky sht nj tipar q nuk varet nga gjendja diakronike apo sinkronike e gjuhs, por nga aftsia pr tu prshtatur me shenjat dhe pr tu
atyre nj shprndarje e rishprndarje funksionale. Kt mendim do ta prforconin materialet e bollshme, nse do t kundroheshin sipas nj linje koherente historike, me ndryshimet shoqrore, kulturore apo politike.
Ja pr shembull, nj model i fundshekullit t XIX, kur dobsohet roli qndror i ndikimit dhe vendimeve t nand maleve dhe kur prparsin e prfaqsimit e marrin elitat religjioze, prkatsisht hoxhallart dhe shehlert.
N nj mbledhje t krerve t Nand Maleve, teqeve dhe Oxhaqeve t Dibrs, para se me fillue kuvendimi, para paris s tubueme nn nj lis t mom del nj plak, i cili n nj dor mbante nj thik t madhe, ndrsa me dorn tjetr trhiqte pr brirsh nj dash t madh leshgjat.
Pasi e shtrin dashin n rrethin e burrave, plaku on thikn n gabzherrin e tij dhe, para se ta therr, bn nj ritual paraprak, duke i knduar dashit nj kng me kto fjal:
Dash, dash, o i majri dash!
Pate ni oban dallash!
Mi ke brinat dymdhet pash!
Ma ke leshin si mundash!
Ma ke kokn pr shehler!
Mi ke shpatllat pr bejler!
Ma ke bishtin pr asqer!
far tteproje pr ne tqer!
Kush e ka parasysh kulturn tradicionale dibrane t ndarjes s nishaneve t berrit, sipas meritave dhe respektit, e kupton far mir se simiotika e ktij gjesti, gjoja ritualor, sht nj alegori e prkryer e shprndarjes s nishaneve sipas rndsis dhe meritave, duke propozuar nj hierarki t re n parin e Dibrs. Sepse q n fillim, plaku, duke iu drejtuar dashit t flis, qorton obanin e tij (nnkpto: t kopes/grigjs; dashi sht prijsi i kopes dhe kopeja prfshin edhe konotacionin simbolik t popullit n kuptimin fetar, ku prijs i grigjs, bari i popullit sht prifti apo hoxha/shehu). Plaku e qorton obanin e kopes, sepse ai (bariu), nuk i ka pri mir grigjs (popullit), ngase ka qen nj oban dallsh, i gabuar n rrugn e interesave t grigjs. Mandej, kokn me t ciln ndrohet personi m i rndsishm, kryet e vendit, ai ia jep shehlerve, pra bariut t mir q sht udhheqs shpirtror i popullit. Apeli alegorik lexohet kshtu: situata nuk sht m e till, q t udhheqin krert e maleve, ka on n radikalizimin e konfliktit, por elita fetare q ruan shndetin shpirtrore dhe largon popullin nga gjakderdhja. Prandaj dhe bejlert mi ke shpatullat pr bejler - (nnkupto: krert e maleve dhe kryet e oxhaqeve), kalojn tanim n plan t dyt, gjithsesi, t respektuar n hierarki. Konfigurimi i hierarkis, m posht, vijon t jet i ndjeshm dhe t tregoj respektin dhe rndsin e lufttarve, duke iu dhan atyre nj prej tre nishaneve dhe duke prcaktuar rolin e dors s tret n hierarkin shoqrore (ma ke bishtin pr asqer).
Dhe s fundi, pas tre niveleve t hierarkis, vjen vegjlia, populli i madh, tashm i prfaqsuar nga shprehsit e interesave t tyre, i bindur t ndaj hisen e asaj far t teproj nga zotsia dhe puna e elitave t tij. Ndonse mund t bart di t sforcuar, prapseprap nj analogji t till alegorike m plqen ta prqas me skemn hierarkike q ndrton filozofi i lasht grek, Platoni, ne veprn e tij Republika kur ndan tre nivelet e shpirtit: shpirti dshirues, n nivelin e barkut; shpirti guximtar, q synon t luftoj, t zotroj, t angazhohet pr nj shtje a pr nj tjetr, i cili ndodhet n nivelin e diafragms; shpirti i arsyeshm, i cili ndodhet n kok.
Secili nga kto tre nivele sht i domosdoshm, por ato prbjn nj hierarki. Njlloj ndodh edhe me qytetart n qytetin-shtet. Fshatart dhe artizant jan n nivelin e dshirs, lufttart, n nivelin e guximit; npunsit n nivelin e urtsis. Edhe tek ndarja q bn plaku dibran, konfigurimi i niveleve prbn nj hierarki t qart, por jo t shpirtit individuar, por t shpirtit shoqror. Ksisoj niveli i dshirave t vegjlis nuk mund t dal prball guximit t lufttarve, prpara fisnikris s krerve dhe dyerve t mdha dhe as prpara urtsis s barinjve shpirtror.
Alegoria e kuvendimit dibran sht njsoj arm e efektshme edhe n koht e reja. Le t marrim nj shembull n qrshorin e vitit 1991, kur nj ish-inxhinjer, politikan i Partis Socialiste (deri m 10qershor 1991 ish-PPSH), takohet me zgjedhsit dhe u shpjegon atyre platformn e partis s tij. Ngrihet nj plak i thjesht dibran dhe me pyetjen e tij, n dukje krejt larg nga problemi, shkakton kt situat:
Or bir, i drejtohet ai kandidatit pr deputet. Ta zm se kemi nj kriminel q ka vra njerz fmij e gra, burra e pleq, me nj fjal, nj gjaksor i vrtet. Ky njeri kapet, drejtsia i gjen provat e krimit, i fakton dhe vet krimineli i pranon krimet, pa u penduar. Mbas dy ditsh lihet gjyqi, caktohet prokurori dhe pritet dnimi.
Desha me e dit prej tej, or gjal, a duhet t dnohet me vdekje ky kriminel? Sigurisht duhet t dnohet me vdekje, i prgjigjet ish-inxhinjeri, kandidat pr deputet, dhe shton duke prforcuar: prderisa e ka pranuar krimin, pa reflektuar pendes. Po mir, thot plaku, po nse gjat kohs s hetuesis, ky kriminel, duke shfrytzuar hapsirat ligjore t t drejtave njerzore ka aplikuar pr ndrrimin e emrit dhe nj dit para gjyqit, atij i vjen pashaporta e re, tashm me nj emr tjetr, a duhet t dnohet ky njeri? Sigurisht duhet t dnohet, i thot kandidati. Po si mundt dnohet pra, sepse krimineli kundrshton me t drejt: ai thot se drejtsia po gabon, ngase gjith hetimet, gjith prova e fajsis i takon nj personi tjetr q quhet Nazif, ndrsa ai tund pashaportn dhe dshmon para gjyqtarve se quhet Robert, jo Nazif. Keni keni me Nazifin, thot ai, nuk m intereson, shkoni e kapni Nazifin: un jam nj person tjetr, quhem Robert dhe nuk marr prsipr fajet e Nazifit! Kshtu q, zotrinj gjyqtar, ju skeni t drejt ta prlyeni emrin e nderuar e t pastr t Robertit me fajet e kriminelit Nazif. Jo, kundrshton kandidati, ska rndsi ndrrimi i emrit, rndsi ka identititeti i personit q ka kryer krimet, t cilat jan dshmuar se i ka kryer ai, Roberti, q para nj dite quhej Nazif.
Ndrsa loja vazhdonte me kt kurth dhe loj spekulative, alegoria ishte m se e qart dhe, n fakt, t pranishmit po shkuleshin gazit. I vetmi q nuk e kuptonte kurthin ishte deputeti, i cili me zell prpiqej ti shpjegonte ktij plaku naiv procedurn e ndshkimit t fajtorit real, pavarsisht pehlivanllqeve t tij me ndrrimin e emrit. Rndsi ka fakti i padyshimt q identifikon vrassin kriminel me viktimat t tjerat skan rndsi! brtiste hareshm kandidati, duke e marr gazin e prgjithshm si reagim ndaj naivitetit kmbnguls t plakut. Ather ky plak naiv, e braktis lojn dhe e formulon ndryshe pyetjen:
I kujt partie je ti, or gjal?
I Partis Socialiste.
Ti, filani, filani, filani e filani... (plaku numroi thuajse gjith kryesin e partis), si e kishi emrin e partis para nj jave?
Partia e Puns s Shqipris.
Po ho mor i bekuem, pse na lodh ma teqe... Ky osht aj Nazifi e Roberti qi ta pata llafin, or deshamajr!.
Ka edhe nj rast tjetr, po me situatn politike t zgjedhjeve n vitin 1997. Si mbahet mend, Partia Demokratike hyri shum inferiore n zgjedhje, me nj bankrot moral e reputacion t dmtuar, pas trazirave, shkatrrimeve e vrasjeve. Demokratt e degs s Dibrs e kishin shum vshtir, jo t bnin fushat, por thjesht t hynin n bisedime me popullin. Kshtu u ndodh nj grup demokratsh n nj fshat n kufi me Lurn. U sorrollatn posht e prpjet katundit, pa vendosur se ku t trokisnin pr tia nisur puns. Kshtu i gjeti n udhkryqin e katundit nj plak vendali. I pa, i erdhi keq pr drojn dhe sikletin e tyre dhe i ftoi n shtpi, ku zun vend n bahe. U qiti kafet, cigaret, por prve mermrimave dhe fajalve t zakonshme, askush nuk guxonte t hynte n tem, edhe pse prisnin nj moment psikologjik t prshtatshm pr tia nisur disi. Kur e pa se djemt ngurronin dhe nuk po merrnin guximin t flisnin, plaku u krijon nj situat alegorike me nj paravoli tipike shtendosse.
Nji shoqi em luracak, or djem, kishte mbet midis katr rrugve dhe as andej, as kndej. Kryq mes katr rrugve, ai ia kishte qep syt nji peme t nalt ku rreth e rrotull asaj peme sorralleteshin e vinin vrdall lukuni qensh mbas nji bue. Kaloj n mngjes ai aty. Edhe n drek ai aty. Bie nara mbasdite, ai aty se aty. Po kur ktheva n mbramje dhe prap e gjeta aty, i zdrypa kalit dhe e pyeta:
- Bib or lum majku, ka tka gjet?
- Hall i madh or mek. Sdi kah me ia mbajt!
- far halli, mor majk?
- Paj, me hy mrenda, nuk mle Prenda. Me hyp npem, m merren mendt. Me zdryp posht, mhan qent... kshtu puna.
Pas qeshjes me analogjin groteske, ishte krijuar nj far pakti i prshtatshm q garantonte zhvillimin e biseds.
Vet natyra e alegoris dibrane sht nj stimuluese aktive pr t hyr n dialog dhe, n dialog e sipr gjithka e gjen nj zgjidhje, pasi vetm dialogu dhe pjesmarrja n t, krijon kushtet pr prplasjen e mendsive, mentaliteteve, paragjykimeve e kqekuptimeve t ndryshme dhe se vetm nprmjet shtjells s ktij kuvendimi aktiv, mund t kaprcehen pozicionet fiktive. Si nj faktor tepr cilsor i emancipimit t ndrsjellt komunikativ, kjo form kuvendimi sht nj relikte e mbijetuar, t ciln jo vetm nuk e ka fozilizuar koha, por mund t zbatohet me mjaft krshri ndjellse, pr vet natyrn e prfshirjes n loj. Homo Ludens e filozofit holandez Johan Huizinke, presupozon prfshirjen e njeriut n lojra konstruktesh logjike dhe, duke prsosur inteligjencn e tij n loj e sipr, t fitoj prve zbavitjes edhe nj dimension krijues, estetik dhe edukativ. Pikrisht n kt kuptim, kuvendimi alegorik dibran sht nj ornament delikat dhe krkon nj qasje, prfshirje dhe receptim t kujdesshm, si do art i dobishm human, i cili i zgjidh tragjedit pa gjak nprmjet terapis s ligjrimit bisedimor.
Me fol dibranisht, un nnkuptoj nj cilsi ligjrimi krejt t veant q prbn jo mbshtjelljen fonetike t folsit, por, para s gjithash, botn e tij filozofike, estetike dhe psiko-mentale. Kto cilsi t ligjrimit dibran jan vn n dukje shum m hert se ky shkrim, nga t huaj dhe shqiptar, por un po i kthehem sot ktij vlersimi pr dy arsye, q nuk hyjn si rndom n sindromn e krenaris tyryfile karakteristik shum e prhapur tejkund npr arketipin krahinor t shqiptarve. Arsyeja e par sht fakti q ekzistenca ime, e veprimtaris time intelektuale e shpirtrore sht trsej e varur nga gjuha, n t gjitha shfaqjet e saj dhe, arsyeja e dyt q ka mahnitur prher, sht lehtsia dhe eleganca n primin e mesazhit, sado e acaruar qoft situata.
Pra, kemi t bjm me qasje operative terapeutike ndaj ligjrimit, q me menuri shkaprcen tensionet kritike duke fashitur patetikn e konfliktit, pa prfunduar situata n tragjedi. Dhe kjo qasje ndaj ligjrimit sht, parasgjithash, arti fluid i zrit t logjiks dhe arsyes, para rrmbimit zemrak t kokave t nxehta, jo pa doza humori shtendoss. Nj mnyr e till, e trthort e artikulimit t t vrtetave t mdha e t vogla, sht gjithnj apel pr vetprmbajtje, apel pr pr medituar m gjer mbi dukurin, pr t mos u yshtyr n veprime t nxituara ku pasojat jan t pakthyeshme. Sepse duke nisur qysh nga forma figurative e kumtimit t mesazhit dhe kohs q i lihet recepientit pr ta tretur, zbrthyer apo interpretuar, kalon nj koh, prgjat s cils, psikika e njeriut prballet me nj pun operacionale logjike e prjetuese, e mjaftueshme pr t rishikuar nj raport harmonik t marrdhnieve t njeriut me botn, t marrjes n hesap t argumentit dhe motivit t tjetrit me gjith hapsirn e supozuar t liris s tjetrit. Sado i padurueshm qoft njeriu, ai, tekefundit, nuk sht krejt indiferent prball ndjenjs s drejtsis, fajsis, tolerancs, t cilat konstruktojn s brendshmi thelbin e marrdhnieve t tij individuale dhe shoqrore prball t tjerve. Gjykim shoqror i sociumit ku jeton idividi sht nj instanc shum e prfillshme dhe shpesh shrben si gur themeli pr moralin njerzor t bashkjetss dhe shembullit t mir apo t keq.
Por ku qndron sekreti i kuvendimit dibran dhe far e bn at t ket nj potencial prtejgjuhsor n funksionin e komunikimit? Mendoj se vet struktura e ngjizjes, vet arti i thurjes s mesazhit, vet intenca q provokon te dgjuesi nj prtypje t ngadalt dhe nj prgjigje jo t shpejt, i ka t ndrkallura kto sekrete. Kuvendimi dibran nuk sht formalisht i drejtprdrejt; ai vjen i veshur figurativisht, sidomos kur zotr t tij jan mjeshtra t qmotit, apo barts q e kan trashguar tradicionalisht. Nga pikpamja semiotike sht nj komunikim i referentit prball recepientit q kan ekzistojn n nj situat t njohur, t prbashkt.
Prndryshe ant e komunikimit nuk do t orientoheshin me konvencionet dhe marrveshja nuk do t realizohej. Simbolika, alegoria dhe analogjia i japin ktij kuvendimi nj dimension filozofik, psikologjik, estetik dhe, s mbrami, etik dhe didaktik.T ushtruarit ndr shekuj, e ka
kt ligjrim nj aparatur t koklavitur e tepr t holl, ku folsi dhe dgjuesi prfshihen n nj situat t tendosur vigjilence dhe prfytyrimi n lidhje me kontekstin e kuvendimit.
Pra, puna mendore, e pashkputur nga etika shoqrore, t dikton nj pozicionim t kujdesshm, ka prcakton nj dinamik t gjall n evolucion t prhershm. Modelet e ktij ligjrimi, tham q jan t lashta e t prpunuara vazhdimisht dhe, n fakt, struktura e tyre e hapur, t lejon si pasurimin, ashtu edhe harrimin. Por ky ligjrim alegorik nuk duron instanca dembele (folsin dhe dgjuesin/auditorin). N rast t kundrt mekanizmi i tij t prjashton.
Faktet dhe argumentet n komunikimin e ktij ligjrime nuk thuhen trash e drejtprdrejt: ato skicojn me art dhe shije t holl nj situat t trthort, t nginjura me imazhe dhe konvencione alegorike, me qllim q ndikimi real t receptohet i prkthyer n gjuhn pragmatike t situats, ka sjell shpesh nj ripozicionim ndaj shtjes apo dhe ndryshim t pikvshtrimit. Ky aparat i ndrlikuar dhe tepr efikas n artin e kuvendimit shprthen n paravoli, skica, analogji duke u ushqyer me hapsira t begata imagjinare, me vizione q rrokin trsin e dhe perspektivn e situats. Pr kt arsye ata q nuk e njohin kt art apo ata q jan t ngatht e shohin veten t flakur jasht n mnyr qesharake. Etika dhe mendjemprehtsia n kuvendimin alegorik dibran operon parashtron jo qitjet me pistolet nga nj distanc e afrt, por goditjet e largta kilometrike me top. Sa m virtuoz, hermetik apo i maskuar t jet thelbi i paravolis alegorike, aq m befasues dhe trondits sht mesazhi n fund, i cili, gjithmon, synon armatosjen e kundrshtarit nga urtsia e keqe.
Instrumentari i ktij aparati t sofistikuar ka nj shndet gjithher bashkkohor, n do situat, mjafton q kuvendimi alegorik t gjej magun, ustain e tij. Prandaj nuk mund t flitet pr vjetrim t metods dialogjiste t kuvendimit dibran, sado i supermodernizuar me teknologjin e informacionit t jet aktualiteti. Ndoshta ky sht nj tipar q nuk varet nga gjendja diakronike apo sinkronike e gjuhs, por nga aftsia pr tu prshtatur me shenjat dhe pr tu
atyre nj shprndarje e rishprndarje funksionale. Kt mendim do ta prforconin materialet e bollshme, nse do t kundroheshin sipas nj linje koherente historike, me ndryshimet shoqrore, kulturore apo politike.
Ja pr shembull, nj model i fundshekullit t XIX, kur dobsohet roli qndror i ndikimit dhe vendimeve t nand maleve dhe kur prparsin e prfaqsimit e marrin elitat religjioze, prkatsisht hoxhallart dhe shehlert.
N nj mbledhje t krerve t Nand Maleve, teqeve dhe Oxhaqeve t Dibrs, para se me fillue kuvendimi, para paris s tubueme nn nj lis t mom del nj plak, i cili n nj dor mbante nj thik t madhe, ndrsa me dorn tjetr trhiqte pr brirsh nj dash t madh leshgjat.
Pasi e shtrin dashin n rrethin e burrave, plaku on thikn n gabzherrin e tij dhe, para se ta therr, bn nj ritual paraprak, duke i knduar dashit nj kng me kto fjal:
Dash, dash, o i majri dash!
Pate ni oban dallash!
Mi ke brinat dymdhet pash!
Ma ke leshin si mundash!
Ma ke kokn pr shehler!
Mi ke shpatllat pr bejler!
Ma ke bishtin pr asqer!
far tteproje pr ne tqer!
Kush e ka parasysh kulturn tradicionale dibrane t ndarjes s nishaneve t berrit, sipas meritave dhe respektit, e kupton far mir se simiotika e ktij gjesti, gjoja ritualor, sht nj alegori e prkryer e shprndarjes s nishaneve sipas rndsis dhe meritave, duke propozuar nj hierarki t re n parin e Dibrs. Sepse q n fillim, plaku, duke iu drejtuar dashit t flis, qorton obanin e tij (nnkpto: t kopes/grigjs; dashi sht prijsi i kopes dhe kopeja prfshin edhe konotacionin simbolik t popullit n kuptimin fetar, ku prijs i grigjs, bari i popullit sht prifti apo hoxha/shehu). Plaku e qorton obanin e kopes, sepse ai (bariu), nuk i ka pri mir grigjs (popullit), ngase ka qen nj oban dallsh, i gabuar n rrugn e interesave t grigjs. Mandej, kokn me t ciln ndrohet personi m i rndsishm, kryet e vendit, ai ia jep shehlerve, pra bariut t mir q sht udhheqs shpirtror i popullit. Apeli alegorik lexohet kshtu: situata nuk sht m e till, q t udhheqin krert e maleve, ka on n radikalizimin e konfliktit, por elita fetare q ruan shndetin shpirtrore dhe largon popullin nga gjakderdhja. Prandaj dhe bejlert mi ke shpatullat pr bejler - (nnkupto: krert e maleve dhe kryet e oxhaqeve), kalojn tanim n plan t dyt, gjithsesi, t respektuar n hierarki. Konfigurimi i hierarkis, m posht, vijon t jet i ndjeshm dhe t tregoj respektin dhe rndsin e lufttarve, duke iu dhan atyre nj prej tre nishaneve dhe duke prcaktuar rolin e dors s tret n hierarkin shoqrore (ma ke bishtin pr asqer).
Dhe s fundi, pas tre niveleve t hierarkis, vjen vegjlia, populli i madh, tashm i prfaqsuar nga shprehsit e interesave t tyre, i bindur t ndaj hisen e asaj far t teproj nga zotsia dhe puna e elitave t tij. Ndonse mund t bart di t sforcuar, prapseprap nj analogji t till alegorike m plqen ta prqas me skemn hierarkike q ndrton filozofi i lasht grek, Platoni, ne veprn e tij Republika kur ndan tre nivelet e shpirtit: shpirti dshirues, n nivelin e barkut; shpirti guximtar, q synon t luftoj, t zotroj, t angazhohet pr nj shtje a pr nj tjetr, i cili ndodhet n nivelin e diafragms; shpirti i arsyeshm, i cili ndodhet n kok.
Secili nga kto tre nivele sht i domosdoshm, por ato prbjn nj hierarki. Njlloj ndodh edhe me qytetart n qytetin-shtet. Fshatart dhe artizant jan n nivelin e dshirs, lufttart, n nivelin e guximit; npunsit n nivelin e urtsis. Edhe tek ndarja q bn plaku dibran, konfigurimi i niveleve prbn nj hierarki t qart, por jo t shpirtit individuar, por t shpirtit shoqror. Ksisoj niveli i dshirave t vegjlis nuk mund t dal prball guximit t lufttarve, prpara fisnikris s krerve dhe dyerve t mdha dhe as prpara urtsis s barinjve shpirtror.
Alegoria e kuvendimit dibran sht njsoj arm e efektshme edhe n koht e reja. Le t marrim nj shembull n qrshorin e vitit 1991, kur nj ish-inxhinjer, politikan i Partis Socialiste (deri m 10qershor 1991 ish-PPSH), takohet me zgjedhsit dhe u shpjegon atyre platformn e partis s tij. Ngrihet nj plak i thjesht dibran dhe me pyetjen e tij, n dukje krejt larg nga problemi, shkakton kt situat:
Or bir, i drejtohet ai kandidatit pr deputet. Ta zm se kemi nj kriminel q ka vra njerz fmij e gra, burra e pleq, me nj fjal, nj gjaksor i vrtet. Ky njeri kapet, drejtsia i gjen provat e krimit, i fakton dhe vet krimineli i pranon krimet, pa u penduar. Mbas dy ditsh lihet gjyqi, caktohet prokurori dhe pritet dnimi.
Desha me e dit prej tej, or gjal, a duhet t dnohet me vdekje ky kriminel? Sigurisht duhet t dnohet me vdekje, i prgjigjet ish-inxhinjeri, kandidat pr deputet, dhe shton duke prforcuar: prderisa e ka pranuar krimin, pa reflektuar pendes. Po mir, thot plaku, po nse gjat kohs s hetuesis, ky kriminel, duke shfrytzuar hapsirat ligjore t t drejtave njerzore ka aplikuar pr ndrrimin e emrit dhe nj dit para gjyqit, atij i vjen pashaporta e re, tashm me nj emr tjetr, a duhet t dnohet ky njeri? Sigurisht duhet t dnohet, i thot kandidati. Po si mundt dnohet pra, sepse krimineli kundrshton me t drejt: ai thot se drejtsia po gabon, ngase gjith hetimet, gjith prova e fajsis i takon nj personi tjetr q quhet Nazif, ndrsa ai tund pashaportn dhe dshmon para gjyqtarve se quhet Robert, jo Nazif. Keni keni me Nazifin, thot ai, nuk m intereson, shkoni e kapni Nazifin: un jam nj person tjetr, quhem Robert dhe nuk marr prsipr fajet e Nazifit! Kshtu q, zotrinj gjyqtar, ju skeni t drejt ta prlyeni emrin e nderuar e t pastr t Robertit me fajet e kriminelit Nazif. Jo, kundrshton kandidati, ska rndsi ndrrimi i emrit, rndsi ka identititeti i personit q ka kryer krimet, t cilat jan dshmuar se i ka kryer ai, Roberti, q para nj dite quhej Nazif.
Ndrsa loja vazhdonte me kt kurth dhe loj spekulative, alegoria ishte m se e qart dhe, n fakt, t pranishmit po shkuleshin gazit. I vetmi q nuk e kuptonte kurthin ishte deputeti, i cili me zell prpiqej ti shpjegonte ktij plaku naiv procedurn e ndshkimit t fajtorit real, pavarsisht pehlivanllqeve t tij me ndrrimin e emrit. Rndsi ka fakti i padyshimt q identifikon vrassin kriminel me viktimat t tjerat skan rndsi! brtiste hareshm kandidati, duke e marr gazin e prgjithshm si reagim ndaj naivitetit kmbnguls t plakut. Ather ky plak naiv, e braktis lojn dhe e formulon ndryshe pyetjen:
I kujt partie je ti, or gjal?
I Partis Socialiste.
Ti, filani, filani, filani e filani... (plaku numroi thuajse gjith kryesin e partis), si e kishi emrin e partis para nj jave?
Partia e Puns s Shqipris.
Po ho mor i bekuem, pse na lodh ma teqe... Ky osht aj Nazifi e Roberti qi ta pata llafin, or deshamajr!.
Ka edhe nj rast tjetr, po me situatn politike t zgjedhjeve n vitin 1997. Si mbahet mend, Partia Demokratike hyri shum inferiore n zgjedhje, me nj bankrot moral e reputacion t dmtuar, pas trazirave, shkatrrimeve e vrasjeve. Demokratt e degs s Dibrs e kishin shum vshtir, jo t bnin fushat, por thjesht t hynin n bisedime me popullin. Kshtu u ndodh nj grup demokratsh n nj fshat n kufi me Lurn. U sorrollatn posht e prpjet katundit, pa vendosur se ku t trokisnin pr tia nisur puns. Kshtu i gjeti n udhkryqin e katundit nj plak vendali. I pa, i erdhi keq pr drojn dhe sikletin e tyre dhe i ftoi n shtpi, ku zun vend n bahe. U qiti kafet, cigaret, por prve mermrimave dhe fajalve t zakonshme, askush nuk guxonte t hynte n tem, edhe pse prisnin nj moment psikologjik t prshtatshm pr tia nisur disi. Kur e pa se djemt ngurronin dhe nuk po merrnin guximin t flisnin, plaku u krijon nj situat alegorike me nj paravoli tipike shtendosse.
Nji shoqi em luracak, or djem, kishte mbet midis katr rrugve dhe as andej, as kndej. Kryq mes katr rrugve, ai ia kishte qep syt nji peme t nalt ku rreth e rrotull asaj peme sorralleteshin e vinin vrdall lukuni qensh mbas nji bue. Kaloj n mngjes ai aty. Edhe n drek ai aty. Bie nara mbasdite, ai aty se aty. Po kur ktheva n mbramje dhe prap e gjeta aty, i zdrypa kalit dhe e pyeta:
- Bib or lum majku, ka tka gjet?
- Hall i madh or mek. Sdi kah me ia mbajt!
- far halli, mor majk?
- Paj, me hy mrenda, nuk mle Prenda. Me hyp npem, m merren mendt. Me zdryp posht, mhan qent... kshtu puna.
Pas qeshjes me analogjin groteske, ishte krijuar nj far pakti i prshtatshm q garantonte zhvillimin e biseds.
Vet natyra e alegoris dibrane sht nj stimuluese aktive pr t hyr n dialog dhe, n dialog e sipr gjithka e gjen nj zgjidhje, pasi vetm dialogu dhe pjesmarrja n t, krijon kushtet pr prplasjen e mendsive, mentaliteteve, paragjykimeve e kqekuptimeve t ndryshme dhe se vetm nprmjet shtjells s ktij kuvendimi aktiv, mund t kaprcehen pozicionet fiktive. Si nj faktor tepr cilsor i emancipimit t ndrsjellt komunikativ, kjo form kuvendimi sht nj relikte e mbijetuar, t ciln jo vetm nuk e ka fozilizuar koha, por mund t zbatohet me mjaft krshri ndjellse, pr vet natyrn e prfshirjes n loj. Homo Ludens e filozofit holandez Johan Huizinke, presupozon prfshirjen e njeriut n lojra konstruktesh logjike dhe, duke prsosur inteligjencn e tij n loj e sipr, t fitoj prve zbavitjes edhe nj dimension krijues, estetik dhe edukativ. Pikrisht n kt kuptim, kuvendimi alegorik dibran sht nj ornament delikat dhe krkon nj qasje, prfshirje dhe receptim t kujdesshm, si do art i dobishm human, i cili i zgjidh tragjedit pa gjak nprmjet terapis s ligjrimit bisedimor.