Muzealizimi i qytetrimit
I
Duke mar parasysh se do vzhgim vuan nga cilsit individuale t vzhguesit, pra, shpreh m shum gjendjen e tij psikofizike, se sa realitetin e soditur, propozoj q ndaj shnimeve t mia, t mbahet nj qndrim ironik, ose mosbesues.
Fakti se si ngulitet dhe dominon perceptimi i par a priori mbi nj qytet, t cilin kurr nuk e ke par, mbetet i mistert. Nuk e di si ka lindur perceptimi i par pr Vjenn, por mendoj se kan qen, me siguri, hartat shkollore, ndonj libr historie e, sigurisht, nj gravur e shekullit XVI. Sipas po ksaj gravure pr vite t tra e imagjinoja Vjenn t rrethuar nga turqit: nj qytet me pallate t zymta, hijernda, me kshtjella dhe katedrale gotike, t rrethuar me mure deri buz Danubit, kurse n ann tjetr, prmatan lumit adrat e bardha ushtarake t otomanve, mizri, si krpudha.
Gjat gjith fmijris e deri von mendoja pavullnetshm se Vjens i kanoset rreziku turk. Pr udi asociacionet e mvonshme q vinin si reminishenca leximesh, kurr nuk qen n gjendje ta likuidonin Rrethimin e Vjens nga pavetdija ime, aq sa dhe kur zbrita pr her t par n aeroport, e kisha t vshtir ta shprfill kt reminishenc arbitrare t fmijris. Sepse as Vjena e Perandorive, as Vjena e muziks, arkitekturs, filozofis, psikoanalizs, avangards dhe modernizmit Vjena e Muzilit, Brohu-t, Oto Vajningerit, Traklit, Vitgejnshtajnit, Kanetit etj, e madje as Vjena e muzeve, n njrin prej t cilve ruhen armt e Heroit nacional t shqiptarve, Gjergj Kastriotit - Sknderbeut - nuk e sprapsn prfytyrimin tim infantil, se Vjena qe e rrethuar. Dhe m s pari, prej turqve. N nj far mnyre, ashtu doli vrtet: ndr t tjer, Vjena qe e rrethuar m shum nga turqit. Ndryshe nga ata t Sulltanve, turqit e sotm e kishin rrethuar Vjenn paqsisht: me restorante, me gjell...
II
Gjendja ime psikofizike qysh mbrmjen e par t bujtjes sime n Vjen la vuln e vet n prjetimin e vezhgimeve. Pr shkak t nj inkorrekstese t kompanis jugosllave t fluturimeve JAT, sipas itinerarit Tiran-Beograd-Vjen, mu desh t prisja tet or n aeroportin e kryeqytetit serb. Ksisoj humba shoferin, i cili, sipas marrveshjes me fondacionin Kultur-Kontakt, duhej t m priste n aeroportin vjenez n kohn e caktuar. Kjo vones e paparashikur, vetm sa m dha rast edhe njher tjetr t kuptoja ndryshimin thelbsor midis Lindjes dhe Perndimit. Sjellja klasike e Lindjes sht e prafrt gjithkund: n fillim t mashtrojn me shpres dhe duket sikur gjithka do t shkoj mbar, pastaj papritmas, objekti i synimit uditrisht largohet, duke u
i pambrritshm.
Nga gjith kjo histori e pakndshme, dola me prpjekje t mdha, duke bredhur tre or n shi, n krkim t adress ku duhej t banoja. Shoferi q m solli nga aeroporti, m shum me gjeste se sa me anglishten e al, tha: krkoni diku ktu rrotull. Me bagazhet ne krah, pa ditur asnj fjal gjermanisht, nn shiun e pandrprer, prshkova gjer n muzg trotuaret e rrugicave q me fasadat dhe stilin e ndrtimeve qen tmerrsisht t ngjashme me njra-tjetrn. I prshkova ato trotuare me nj hap solemnisht monoton, si nj marrsh i ngadalt q ska t sosur, gj q e prforconte akoma m shum kngzimi nn vete pavullnetshm i Bolero-s s Ravelit. Kjo muzik kmbngulse prsritej e prsritej bashk me pamjet e rrugve, fasadave dhe shiut q binte. Me pak fjal, nj variacion i Labirintit t Minotaurit. Ishte nj djalosh turk q m nxorri nga labirinti i rrugicave dhe epidemia e Bolero-s: rrugica e shumkrkuar Bluttgasse, me nj gjatsi prej 50 hapash kishte qen dhimbshm e thjesht - ndrsa i kisha rn me or t tra rreth e rrotull. M von kuptova se shoferi m kishte ln n Hundertwasser haus, thuajse ballprball me rezidencwn time. Interesante: si do ti kishte vajtur vall filli Odiseut po t kishte qen n vendin tim?
III
T nesrmen u gdhiva i smur dhe prgjat gjith qndrimit tim 45 ditor them se e kam par Vjenn i lar n djers.
Q n shtitjet e para ndjeva se n kt qytet kisha ardhur t vshtroj t kaluarn, sepse e tashmja dhe e ardhmja thuajse jan t lidhura me nj gravitet t pashmangshm pikrisht nga e shkuara. E ardhmja ketu sht vese nj projeksion i t shkuars. Ajo sht nj zhvendosje e kndshikimit, gjithsesi t kthyer nga e shkuara. Kjo vihet re menjher vizualisht nga struktura arkitekturore e qytetit, si nj formacion tekstor monoton me ndrtesat thuajse t nj stili imperial, t ndrprer regullisht nga punktuacione kishash dhe katedralesh si pikuditse. Shtizat e katedraleve gotike qe therin qiellin, duken si ndoca gishta qortues q bjn apel pr vetprmbajtje apo vullnet vullnet i frymsis mbi lndoren. Ndrkaq kambanoret baroke me trajtat e rrumbullta sikur fashisin me kundrvnien e tyre konfliktsin majpreht gotike.
Mbishtresimi i barokut sht zbutja feminile e mashkullsis gotike.
Duket sikur kambanat bien me t njjtin ritm duke e ndar kohn me goditjet e tyre n periudha e gjysmperiudha qysh nga Big-bangu i ktij qyteti, qysh n zanafilln mesjetare kur embrioni i Vjens, sikundr gjith simotrat e saj europiane, u shfaqn n fillim si formacion ndrtesash rreth e qark nj tregu t madh.
Gjithka tjetr e ndrtuar dhe e prsosur, ka ardhur si impuls frymzimi nga ky ritm frymor q diktojn kambanoret e katedraleve dhe n rradh t par arkitektuara, muzika, piktura e natyrisht, letrsia. Rndsi ka arketipi q ka moduluar trajtat nga embrioni zanafillor deri tek qyteti modern. Ne mund ta prfytyrojm n po kt frym nj Vjen t dhjetfishuar apo qindfishuar, por kjo nuk do t na sillte asgj t re, nse e injorojm postulatin marksist sipas t cilit - Ndryshimi sasior, sjell ndryshimin cilsor. Prkundrazi, pr nj Vjen t rritur n po kt frym q ka, mund t thuhet di e ngjashme, si mund t thuhet pr prsritjen e nj teksti monoton, e pikrisht fjala parazitare: etj, etj,. Pr thelbin e Vjens mund t thuhet stilizueshm: I pari ishte arketipi. Megjithse qyeteti mund t zgjerohet, ai mund t zgjerohet n trajtn e kryqit, - t atill sikundr iu shfaq n antikitet perandorit Konstantin, para ndrtimit t Konstandinopolit. Sipas bizantinologve, ai nuk ishte kryq kristian, porse kryq i shtrirjes s qytetit, sipas modelit romak: magistrali qndror q kalon nga veriu n jug, i cili ndrpritet nga nj tjetr magjistral i ngjashm q kalon nga Perndimi n Lindje. Ksisoj qytetari i perandoris gjithmon e di se ku gjendet n raport me metropolin. Habia vjeneze, megjithat, qndron diku tjetr: do zgjerim i qytetit n rrafshin horizontal, i padiktuar nga domosdoshmri fizike, sht form hapsinore e vetkonfirmimit, qoft me shkas ndrtimin e perandoris, qoft turizmit. Vjena i pasqyron t dyja kto: edhe si ish-Perandori, edhe si qendr peligrinazhi pr turistt e sotm. Dhe zgjerimi i qytetit ka ardhur si pasoj e nj intesiviteti t skajshm estetik.
IV
Por Estetika - si thot n ligjratn e tij t nobelit poeti Josif Brodskij sht nna e Etiks. Un e prfytyroj etikn vjeneze - sipas ktij postulati - t riprodhoj nj estetik edhe m t rafinuar ndr shekuj, e cila, nga ana e vet prcakton gjithher nj etik akoma m t rafinuar. Kemi nj qark ku prsoset dhe gjenerohet shkalla e vlerave, gjersa n ditt e sotme Vjena, sikundr e pash me syt e mi, ka psuar at proces t fundm estetizimi t strholluar, sa sht shndrruar tashm n nj ekspozit t hapur. Vjena sht muzeu n t cilin mbahet peng e shkuara, e tashmja dhe e ardhmja e saj. Pr kt nuk sht e nevojshme t prmendim ktu listn e pafund t muzeve, monumenteve, teatrove sepse n mnyrn m gjithprfshirse, duke nisur q nga arkitektura deri tek sheshet apo dyqanet e thjeshta, syri t ndesh nj thukje, nj kondensim, nj prirje miniatureske pr muzealizim. Ndoshta Vjena sht qyteti ku muzealizimi i kohrave, historis dhe shtresave kulturore shnon, m shum se gjithkund n Europ, nj proces t prfunduar. N fushn gravitacionale t ktij muzealizimi bie absolutisht gjithka, duke u shndruar automatikisht n relikt. Vjena sht m sak nj mekanizm adaptues i muzealizimit t ri, i albumit, koleksionit, herbariumit i simbolizmit dhe valencs s vlerave. Edhe vet kisha njfar prshtypjeje gjat shtitjeve t mia, bashk me djersn e pashqitshme, se isha pjes e prgjithshme e ksaj ngrirjeje kohrash dhe e fiksimit muzeal.
Ndrkaq lndn medituese e kisha para sysh do dit: turma t pafundme vizitorsh e turistsh, duke nisur q nga Hundertwasser haus e deri n skajet e fundme t qytetit, pa prjashtim t gjith europian, latinoamerikan, e sidomos sy trajtbajame aziatsh e shohin realitetin vjenez kryesisht nprmjet objektivve t fotoaparatit. Gjithkund europian, kinez, korean, japonez pozicionohen, buzqeshin dhe prjetsohen nn blicet e atij momenti t pikzuar, n sfondin e gjithkaje q kwtu sht vertikale: statuja-fontan-katedrale-muze.
Si duket, shumkujt q vjen n Vjen - Kogito ergo sum, ia l vendin Fotografia ergo sum, duke u
pjes e ktij muzealizimi universal, t paktn pr disa momente dhe npermjet fotove t tyre me korrespondenc.
Duke mar parasysh se do vzhgim vuan nga cilsit individuale t vzhguesit, pra, shpreh m shum gjendjen e tij psikofizike, se sa realitetin e soditur, propozoj q ndaj shnimeve t mia, t mbahet nj qndrim ironik, ose mosbesues.
Fakti se si ngulitet dhe dominon perceptimi i par a priori mbi nj qytet, t cilin kurr nuk e ke par, mbetet i mistert. Nuk e di si ka lindur perceptimi i par pr Vjenn, por mendoj se kan qen, me siguri, hartat shkollore, ndonj libr historie e, sigurisht, nj gravur e shekullit XVI. Sipas po ksaj gravure pr vite t tra e imagjinoja Vjenn t rrethuar nga turqit: nj qytet me pallate t zymta, hijernda, me kshtjella dhe katedrale gotike, t rrethuar me mure deri buz Danubit, kurse n ann tjetr, prmatan lumit adrat e bardha ushtarake t otomanve, mizri, si krpudha.
Gjat gjith fmijris e deri von mendoja pavullnetshm se Vjens i kanoset rreziku turk. Pr udi asociacionet e mvonshme q vinin si reminishenca leximesh, kurr nuk qen n gjendje ta likuidonin Rrethimin e Vjens nga pavetdija ime, aq sa dhe kur zbrita pr her t par n aeroport, e kisha t vshtir ta shprfill kt reminishenc arbitrare t fmijris. Sepse as Vjena e Perandorive, as Vjena e muziks, arkitekturs, filozofis, psikoanalizs, avangards dhe modernizmit Vjena e Muzilit, Brohu-t, Oto Vajningerit, Traklit, Vitgejnshtajnit, Kanetit etj, e madje as Vjena e muzeve, n njrin prej t cilve ruhen armt e Heroit nacional t shqiptarve, Gjergj Kastriotit - Sknderbeut - nuk e sprapsn prfytyrimin tim infantil, se Vjena qe e rrethuar. Dhe m s pari, prej turqve. N nj far mnyre, ashtu doli vrtet: ndr t tjer, Vjena qe e rrethuar m shum nga turqit. Ndryshe nga ata t Sulltanve, turqit e sotm e kishin rrethuar Vjenn paqsisht: me restorante, me gjell...
II
Gjendja ime psikofizike qysh mbrmjen e par t bujtjes sime n Vjen la vuln e vet n prjetimin e vezhgimeve. Pr shkak t nj inkorrekstese t kompanis jugosllave t fluturimeve JAT, sipas itinerarit Tiran-Beograd-Vjen, mu desh t prisja tet or n aeroportin e kryeqytetit serb. Ksisoj humba shoferin, i cili, sipas marrveshjes me fondacionin Kultur-Kontakt, duhej t m priste n aeroportin vjenez n kohn e caktuar. Kjo vones e paparashikur, vetm sa m dha rast edhe njher tjetr t kuptoja ndryshimin thelbsor midis Lindjes dhe Perndimit. Sjellja klasike e Lindjes sht e prafrt gjithkund: n fillim t mashtrojn me shpres dhe duket sikur gjithka do t shkoj mbar, pastaj papritmas, objekti i synimit uditrisht largohet, duke u
i pambrritshm.
Nga gjith kjo histori e pakndshme, dola me prpjekje t mdha, duke bredhur tre or n shi, n krkim t adress ku duhej t banoja. Shoferi q m solli nga aeroporti, m shum me gjeste se sa me anglishten e al, tha: krkoni diku ktu rrotull. Me bagazhet ne krah, pa ditur asnj fjal gjermanisht, nn shiun e pandrprer, prshkova gjer n muzg trotuaret e rrugicave q me fasadat dhe stilin e ndrtimeve qen tmerrsisht t ngjashme me njra-tjetrn. I prshkova ato trotuare me nj hap solemnisht monoton, si nj marrsh i ngadalt q ska t sosur, gj q e prforconte akoma m shum kngzimi nn vete pavullnetshm i Bolero-s s Ravelit. Kjo muzik kmbngulse prsritej e prsritej bashk me pamjet e rrugve, fasadave dhe shiut q binte. Me pak fjal, nj variacion i Labirintit t Minotaurit. Ishte nj djalosh turk q m nxorri nga labirinti i rrugicave dhe epidemia e Bolero-s: rrugica e shumkrkuar Bluttgasse, me nj gjatsi prej 50 hapash kishte qen dhimbshm e thjesht - ndrsa i kisha rn me or t tra rreth e rrotull. M von kuptova se shoferi m kishte ln n Hundertwasser haus, thuajse ballprball me rezidencwn time. Interesante: si do ti kishte vajtur vall filli Odiseut po t kishte qen n vendin tim?
III
T nesrmen u gdhiva i smur dhe prgjat gjith qndrimit tim 45 ditor them se e kam par Vjenn i lar n djers.
Q n shtitjet e para ndjeva se n kt qytet kisha ardhur t vshtroj t kaluarn, sepse e tashmja dhe e ardhmja thuajse jan t lidhura me nj gravitet t pashmangshm pikrisht nga e shkuara. E ardhmja ketu sht vese nj projeksion i t shkuars. Ajo sht nj zhvendosje e kndshikimit, gjithsesi t kthyer nga e shkuara. Kjo vihet re menjher vizualisht nga struktura arkitekturore e qytetit, si nj formacion tekstor monoton me ndrtesat thuajse t nj stili imperial, t ndrprer regullisht nga punktuacione kishash dhe katedralesh si pikuditse. Shtizat e katedraleve gotike qe therin qiellin, duken si ndoca gishta qortues q bjn apel pr vetprmbajtje apo vullnet vullnet i frymsis mbi lndoren. Ndrkaq kambanoret baroke me trajtat e rrumbullta sikur fashisin me kundrvnien e tyre konfliktsin majpreht gotike.
Mbishtresimi i barokut sht zbutja feminile e mashkullsis gotike.
Duket sikur kambanat bien me t njjtin ritm duke e ndar kohn me goditjet e tyre n periudha e gjysmperiudha qysh nga Big-bangu i ktij qyteti, qysh n zanafilln mesjetare kur embrioni i Vjens, sikundr gjith simotrat e saj europiane, u shfaqn n fillim si formacion ndrtesash rreth e qark nj tregu t madh.
Gjithka tjetr e ndrtuar dhe e prsosur, ka ardhur si impuls frymzimi nga ky ritm frymor q diktojn kambanoret e katedraleve dhe n rradh t par arkitektuara, muzika, piktura e natyrisht, letrsia. Rndsi ka arketipi q ka moduluar trajtat nga embrioni zanafillor deri tek qyteti modern. Ne mund ta prfytyrojm n po kt frym nj Vjen t dhjetfishuar apo qindfishuar, por kjo nuk do t na sillte asgj t re, nse e injorojm postulatin marksist sipas t cilit - Ndryshimi sasior, sjell ndryshimin cilsor. Prkundrazi, pr nj Vjen t rritur n po kt frym q ka, mund t thuhet di e ngjashme, si mund t thuhet pr prsritjen e nj teksti monoton, e pikrisht fjala parazitare: etj, etj,. Pr thelbin e Vjens mund t thuhet stilizueshm: I pari ishte arketipi. Megjithse qyeteti mund t zgjerohet, ai mund t zgjerohet n trajtn e kryqit, - t atill sikundr iu shfaq n antikitet perandorit Konstantin, para ndrtimit t Konstandinopolit. Sipas bizantinologve, ai nuk ishte kryq kristian, porse kryq i shtrirjes s qytetit, sipas modelit romak: magistrali qndror q kalon nga veriu n jug, i cili ndrpritet nga nj tjetr magjistral i ngjashm q kalon nga Perndimi n Lindje. Ksisoj qytetari i perandoris gjithmon e di se ku gjendet n raport me metropolin. Habia vjeneze, megjithat, qndron diku tjetr: do zgjerim i qytetit n rrafshin horizontal, i padiktuar nga domosdoshmri fizike, sht form hapsinore e vetkonfirmimit, qoft me shkas ndrtimin e perandoris, qoft turizmit. Vjena i pasqyron t dyja kto: edhe si ish-Perandori, edhe si qendr peligrinazhi pr turistt e sotm. Dhe zgjerimi i qytetit ka ardhur si pasoj e nj intesiviteti t skajshm estetik.
IV
Por Estetika - si thot n ligjratn e tij t nobelit poeti Josif Brodskij sht nna e Etiks. Un e prfytyroj etikn vjeneze - sipas ktij postulati - t riprodhoj nj estetik edhe m t rafinuar ndr shekuj, e cila, nga ana e vet prcakton gjithher nj etik akoma m t rafinuar. Kemi nj qark ku prsoset dhe gjenerohet shkalla e vlerave, gjersa n ditt e sotme Vjena, sikundr e pash me syt e mi, ka psuar at proces t fundm estetizimi t strholluar, sa sht shndrruar tashm n nj ekspozit t hapur. Vjena sht muzeu n t cilin mbahet peng e shkuara, e tashmja dhe e ardhmja e saj. Pr kt nuk sht e nevojshme t prmendim ktu listn e pafund t muzeve, monumenteve, teatrove sepse n mnyrn m gjithprfshirse, duke nisur q nga arkitektura deri tek sheshet apo dyqanet e thjeshta, syri t ndesh nj thukje, nj kondensim, nj prirje miniatureske pr muzealizim. Ndoshta Vjena sht qyteti ku muzealizimi i kohrave, historis dhe shtresave kulturore shnon, m shum se gjithkund n Europ, nj proces t prfunduar. N fushn gravitacionale t ktij muzealizimi bie absolutisht gjithka, duke u shndruar automatikisht n relikt. Vjena sht m sak nj mekanizm adaptues i muzealizimit t ri, i albumit, koleksionit, herbariumit i simbolizmit dhe valencs s vlerave. Edhe vet kisha njfar prshtypjeje gjat shtitjeve t mia, bashk me djersn e pashqitshme, se isha pjes e prgjithshme e ksaj ngrirjeje kohrash dhe e fiksimit muzeal.
Ndrkaq lndn medituese e kisha para sysh do dit: turma t pafundme vizitorsh e turistsh, duke nisur q nga Hundertwasser haus e deri n skajet e fundme t qytetit, pa prjashtim t gjith europian, latinoamerikan, e sidomos sy trajtbajame aziatsh e shohin realitetin vjenez kryesisht nprmjet objektivve t fotoaparatit. Gjithkund europian, kinez, korean, japonez pozicionohen, buzqeshin dhe prjetsohen nn blicet e atij momenti t pikzuar, n sfondin e gjithkaje q kwtu sht vertikale: statuja-fontan-katedrale-muze.
Si duket, shumkujt q vjen n Vjen - Kogito ergo sum, ia l vendin Fotografia ergo sum, duke u
pjes e ktij muzealizimi universal, t paktn pr disa momente dhe npermjet fotove t tyre me korrespondenc.