Neser 99 vjet nga ngritja e flamurit ne Tirane
Flamuri i Pavaresise u ngrit per here te pare ne Tirane mbas 500 vjet sundimi otoman ne daten 26 nentor 1912. Flamuri u ngrit ne sheshin perpara Bibliotekes Kombetare nga patriotet tiranas Abdi Toptani Muhamer Pazari Ibrahim Agalliu Shefqet Ndroqi.
Tirana u shpall kryeqytet ne vitin 1920 me vendim te Kongresit te Lushnjes ndersa ishte themeluar per te qene nje qender modeste shkembimesh per nje popull bujk qe vuante mungesen e nje tregu te afert.
Berthama e pare historike e qytetit lindi dhe hodhi shtat se bashku me xhamine e vjeter te Sulejman Pashes ne qender te struktures se sotme te Tiranes pikerisht ne kryqezimin e arterieve kryesore te tranzitit tregtar nderkrahinor.
Bashke me xhamine ne fjale u ndertuan edhe banesa te tjera midis tyre edhe ato te feudaleve dhe te te afermve te tyre ne bregun e djathte te perroit te Lanes. Me tej ne distance 50-60 metra ne perendim te xhamise u ndertuan nje furre nje banje publike dhe nje han tre objekte sherbimesh qe ndikuan ne zgjerimin e pazarit. Keto ndertesa se bashku me banesat ahuret oborret puset gjelberimet rrugicat sheshet dhe varrezat te gjitha te perqendruara rreth nderteses se xhamise formonin nje njesi sociologjike pronesie gjinie dhe lidhje familjare jo vetem ne krijimin e saj por edhe shume kohe me pas.
Berthama e dyte urbanistike u krijua ne fillim te shek. XVIII rreth xhamise se Fires e zhvendosur rreth 600 m ne veriperendim te berthames se pare pikerisht aty ku takohen sot rruga e Barrikadave dhe rruga Fortuzi. Kjo ndertese e amortizuar u rindertua mbi themelet e saj ne vitet 1859 duke u quajtur kesaj radhe xhamia e Beshirit sipas emrit te tregtarit qe e ndertoi.
Ndertimi i xhamise se Zajmit ne 1775 shenon fillimin e ndertimit te berthames se trete e cila ndodhet ne verilindje te berthames se pare ne takimin e rruges se Dibres me rrugen Thanas Ziko.
Berthama e katert nis me kohen e themelimit te xhamise se Haxhi Ethemit e cila u vendos rreth 200 m ne perendim te xhamise se vjeter duke u rrethuar me banesa kopshte varre etj.
Ne kete logjike ne pika te ndryshme gjithnje ne nje distance te afert me berthamen e pare formohen me kohe edhe berthama te tjera me qender nje xhami si ajo e Stermasit ndertuar me 1840 e Kokonozit dhe e Berxollit ne shek. XIX e Karapicit ne 1858 e Mujos e Recit etj. duke levizur ne menyre centrifugale nga qendra ne periferi e perseri ne qender me ane te ishujve te pavarur vendosur larg nga njeri - tjetri e qe me pas pa asnje lloj organizimi dhe disipline vijne dhe zmadhohen gradualisht derisa takohen me njeri tjetrin duke krijuar nje sfond urbanistik me thurje te crregullt dhe me dendesi te paket qe kushtezohet nga ekzistenca e prones private mbi token.
Ndertimi i xhamise se Sulejman Pashes 1614 se bashku me banjat publike hamam hanin hotel dhe furren e bukes simbolizon nga pikepamja historiko - arkitektonike lindjen e qytetit te Tiranes.
Sot nuk ekziston asnje prej tyre pasi xhamia e vjeter u prish gjate bombardimeve te Luftes se Dyte Boterore kurse objektet e tjera gjate rregullimeve te pasluftes. Ne kete kompleks objektesh bente pjese edhe Tyrbja e Sulejman Pashes qe ekziston sot ndertuar nga i biri Kapllan Pasha si nje varr monumental perkujtimor per te atin.
Ne shek. XVIII u themelua ne perendim te Tiranes Panairi i Tregtise se Shen Lleshit i cili u be nje pike takimi dhe pol terheqes interesash blegtorale dhe tregtare duke sherbyer si mjet nderlidhes i qytetit me fshatin dhe me qytete te tjera si me Shkodren Beratin Elbasanin si edhe me krahinat me te largeta si Dibra dhe
Kosova. Me 1871 ky panair filloi serish te rimekembej duke u zhvilluar pothuajse nje here ne vit.
Viti 1920 e gjen Tiranen nje qytet me siperfaqe 305 ha ku zona e banimit ze 982 te siperfaqes se qytetit popullsia numeron 15000 banore dhe dendesia e popullsise eshte afersisht 50 banore per ha. Qyteti zhvillohet rreth celules se pazarit dhe zona e banimit shtrihet kryesisht ne veri dhe lindje te qytetit.
Ne vitin 1923 hartohet plani i pare rregullues i qytetit nga arkitekte dhe inxhiniere austriake. Plani rregullues i vitit 1923 kerkon te arrije nje zgjidhje kompromisi midis ndertimit te nje rrjeti rrugor te rregullt drejtkendor dhe rregullimit dhe pershtatjes se atij ekzistues.
Pas nje periudhe politike te rremujshme dhe me ardhjen n pushtet te qeverise se udhehequr nga Ahmet Zogu autoritetet e asaj kohe e orientuan politiken e vendit nga Italia. Ne mungese te mjeteve financiare qeveria kerkoi nje ndihme ekonomike nga Italia per rilevimin gjeodezik te qyteteve shqiptare si dhe per hartimin e planeve te tyre rregulluese. Kjo kohe shenon fillimin e periudhes se dyte te rendesishme te transformimit te struktures urbane dhe arkitektonike te Tiranes.
Perpjekja e pare nga autoritetet e kohes qe ftesa qe iu be profesionisteve me emer te asaj periudhe si arkitekti italian Brazini ne vitin 1925.
Plani rregullues i vitit 1935 i ashtequajturi plani Italian hedh themelet e para te planifikimit urban ne qytetin e Tiranes. Themeli i ketij plani eshte ndertimi i nje institucionaliteti per qytetin e Tiranes permes ngritjes se nje kompleksi administrativ duke qene se Tirana ishte kryeqytet e hapjes se nje bulevardi qe ende sot eshte zemra e kryeqytetit si dhe ndertimit te zonave te reja te banimit. Bie ne sy tendenca e kuartallizimit te qytetit ne zona banimi me nje rrjet rrugor kuadradik.
Gjate viteve 1945-1989 ka patur dhe disa plane te tjera urbanistike qe kane sjelle disa nderhyrje ne Tirane sic ka qene sistemimi i lumit te Lanes apo ndertimi dhe ristrukturimi i sheshit kryesor te qytetit aktualisht sheshi Skenderbej. Disa nga keto nderhyrje kane qene domethenese sikunder disa prej tyre kane shenuar humbjen pergjithmone te disa vlerave monumentale te qytetit te Tiranes sic ishin Pazari i Vjeter apo godina e Bashkise se Tiranes per tu zevendesuar me objekte si Pallati i Kultures apo Muzeu Kombetar.
Por plani i viti 1989 i shtroi vetes detyren per te planifikuar per nje popullsi qe nuk do ti kalonte 350.000 banoret megjithese nuk disponohet relacioni i plote i planit. Sidoqofte plani 1989 nuk mund te parashikonte ndryshimet thelbesore qe pasuan ne vitin 1990. Per rrjedhoje e vetmja vlere e ketij plani mbeti gjurma e rrjetit rrugor te propozuar ndersa funksionaliteti i zonave pothuaj nuk u mor parasysh ne vitet ne vijim. Per me teper shtrirja e qytetit as nuk perputhet dot me asnje nga percaktimet e planit. Sidoqofte Plani Rregullues 1989 hedh disa ide per unazen e Tiranes per nje unaze te madhe si dhe per nje lidhje te aksit te veriut.
Rajoni i Tiranes eshte rritur ne keto vite nga nje rajon me nje popullsi rreth 350 mije ne vitin 1990 banore ne rreth 800 mije banore ne vitin 2010. Vete qyteti i Tiranes ka perjetuar gati nje trefishim te popullates nga 275.000 banore ne vitin 1990 ne mbi 650.000 banore ne vitin 2010
Tirana u shpall kryeqytet ne vitin 1920 me vendim te Kongresit te Lushnjes ndersa ishte themeluar per te qene nje qender modeste shkembimesh per nje popull bujk qe vuante mungesen e nje tregu te afert.
Berthama e pare historike e qytetit lindi dhe hodhi shtat se bashku me xhamine e vjeter te Sulejman Pashes ne qender te struktures se sotme te Tiranes pikerisht ne kryqezimin e arterieve kryesore te tranzitit tregtar nderkrahinor.
Bashke me xhamine ne fjale u ndertuan edhe banesa te tjera midis tyre edhe ato te feudaleve dhe te te afermve te tyre ne bregun e djathte te perroit te Lanes. Me tej ne distance 50-60 metra ne perendim te xhamise u ndertuan nje furre nje banje publike dhe nje han tre objekte sherbimesh qe ndikuan ne zgjerimin e pazarit. Keto ndertesa se bashku me banesat ahuret oborret puset gjelberimet rrugicat sheshet dhe varrezat te gjitha te perqendruara rreth nderteses se xhamise formonin nje njesi sociologjike pronesie gjinie dhe lidhje familjare jo vetem ne krijimin e saj por edhe shume kohe me pas.
Berthama e dyte urbanistike u krijua ne fillim te shek. XVIII rreth xhamise se Fires e zhvendosur rreth 600 m ne veriperendim te berthames se pare pikerisht aty ku takohen sot rruga e Barrikadave dhe rruga Fortuzi. Kjo ndertese e amortizuar u rindertua mbi themelet e saj ne vitet 1859 duke u quajtur kesaj radhe xhamia e Beshirit sipas emrit te tregtarit qe e ndertoi.
Ndertimi i xhamise se Zajmit ne 1775 shenon fillimin e ndertimit te berthames se trete e cila ndodhet ne verilindje te berthames se pare ne takimin e rruges se Dibres me rrugen Thanas Ziko.
Berthama e katert nis me kohen e themelimit te xhamise se Haxhi Ethemit e cila u vendos rreth 200 m ne perendim te xhamise se vjeter duke u rrethuar me banesa kopshte varre etj.
Ne kete logjike ne pika te ndryshme gjithnje ne nje distance te afert me berthamen e pare formohen me kohe edhe berthama te tjera me qender nje xhami si ajo e Stermasit ndertuar me 1840 e Kokonozit dhe e Berxollit ne shek. XIX e Karapicit ne 1858 e Mujos e Recit etj. duke levizur ne menyre centrifugale nga qendra ne periferi e perseri ne qender me ane te ishujve te pavarur vendosur larg nga njeri - tjetri e qe me pas pa asnje lloj organizimi dhe disipline vijne dhe zmadhohen gradualisht derisa takohen me njeri tjetrin duke krijuar nje sfond urbanistik me thurje te crregullt dhe me dendesi te paket qe kushtezohet nga ekzistenca e prones private mbi token.
Ndertimi i xhamise se Sulejman Pashes 1614 se bashku me banjat publike hamam hanin hotel dhe furren e bukes simbolizon nga pikepamja historiko - arkitektonike lindjen e qytetit te Tiranes.
Sot nuk ekziston asnje prej tyre pasi xhamia e vjeter u prish gjate bombardimeve te Luftes se Dyte Boterore kurse objektet e tjera gjate rregullimeve te pasluftes. Ne kete kompleks objektesh bente pjese edhe Tyrbja e Sulejman Pashes qe ekziston sot ndertuar nga i biri Kapllan Pasha si nje varr monumental perkujtimor per te atin.
Ne shek. XVIII u themelua ne perendim te Tiranes Panairi i Tregtise se Shen Lleshit i cili u be nje pike takimi dhe pol terheqes interesash blegtorale dhe tregtare duke sherbyer si mjet nderlidhes i qytetit me fshatin dhe me qytete te tjera si me Shkodren Beratin Elbasanin si edhe me krahinat me te largeta si Dibra dhe
Kosova. Me 1871 ky panair filloi serish te rimekembej duke u zhvilluar pothuajse nje here ne vit.
Viti 1920 e gjen Tiranen nje qytet me siperfaqe 305 ha ku zona e banimit ze 982 te siperfaqes se qytetit popullsia numeron 15000 banore dhe dendesia e popullsise eshte afersisht 50 banore per ha. Qyteti zhvillohet rreth celules se pazarit dhe zona e banimit shtrihet kryesisht ne veri dhe lindje te qytetit.
Ne vitin 1923 hartohet plani i pare rregullues i qytetit nga arkitekte dhe inxhiniere austriake. Plani rregullues i vitit 1923 kerkon te arrije nje zgjidhje kompromisi midis ndertimit te nje rrjeti rrugor te rregullt drejtkendor dhe rregullimit dhe pershtatjes se atij ekzistues.
Pas nje periudhe politike te rremujshme dhe me ardhjen n pushtet te qeverise se udhehequr nga Ahmet Zogu autoritetet e asaj kohe e orientuan politiken e vendit nga Italia. Ne mungese te mjeteve financiare qeveria kerkoi nje ndihme ekonomike nga Italia per rilevimin gjeodezik te qyteteve shqiptare si dhe per hartimin e planeve te tyre rregulluese. Kjo kohe shenon fillimin e periudhes se dyte te rendesishme te transformimit te struktures urbane dhe arkitektonike te Tiranes.
Perpjekja e pare nga autoritetet e kohes qe ftesa qe iu be profesionisteve me emer te asaj periudhe si arkitekti italian Brazini ne vitin 1925.
Plani rregullues i vitit 1935 i ashtequajturi plani Italian hedh themelet e para te planifikimit urban ne qytetin e Tiranes. Themeli i ketij plani eshte ndertimi i nje institucionaliteti per qytetin e Tiranes permes ngritjes se nje kompleksi administrativ duke qene se Tirana ishte kryeqytet e hapjes se nje bulevardi qe ende sot eshte zemra e kryeqytetit si dhe ndertimit te zonave te reja te banimit. Bie ne sy tendenca e kuartallizimit te qytetit ne zona banimi me nje rrjet rrugor kuadradik.
Gjate viteve 1945-1989 ka patur dhe disa plane te tjera urbanistike qe kane sjelle disa nderhyrje ne Tirane sic ka qene sistemimi i lumit te Lanes apo ndertimi dhe ristrukturimi i sheshit kryesor te qytetit aktualisht sheshi Skenderbej. Disa nga keto nderhyrje kane qene domethenese sikunder disa prej tyre kane shenuar humbjen pergjithmone te disa vlerave monumentale te qytetit te Tiranes sic ishin Pazari i Vjeter apo godina e Bashkise se Tiranes per tu zevendesuar me objekte si Pallati i Kultures apo Muzeu Kombetar.
Por plani i viti 1989 i shtroi vetes detyren per te planifikuar per nje popullsi qe nuk do ti kalonte 350.000 banoret megjithese nuk disponohet relacioni i plote i planit. Sidoqofte plani 1989 nuk mund te parashikonte ndryshimet thelbesore qe pasuan ne vitin 1990. Per rrjedhoje e vetmja vlere e ketij plani mbeti gjurma e rrjetit rrugor te propozuar ndersa funksionaliteti i zonave pothuaj nuk u mor parasysh ne vitet ne vijim. Per me teper shtrirja e qytetit as nuk perputhet dot me asnje nga percaktimet e planit. Sidoqofte Plani Rregullues 1989 hedh disa ide per unazen e Tiranes per nje unaze te madhe si dhe per nje lidhje te aksit te veriut.
Rajoni i Tiranes eshte rritur ne keto vite nga nje rajon me nje popullsi rreth 350 mije ne vitin 1990 banore ne rreth 800 mije banore ne vitin 2010. Vete qyteti i Tiranes ka perjetuar gati nje trefishim te popullates nga 275.000 banore ne vitin 1990 ne mbi 650.000 banore ne vitin 2010