Nj antologji pr letrsin e arbreshve
Prej pak kohsh ka dal n qarkullim n Itali, Antologjia e Letrsis s Arbreshve t Kalabris. Nj pun q ka nisur prej disa vitesh dhe q ka gjetur mbshtetjen e prkushtimin e albanologut arbresh Franesko Altimarit, profesorit t letrsis shqipe n Universitetin e Kozencas n Kalabri, Anton Nik Berisha, Fiorela de Rozas dhe Vinenc Belmontes.
Bhet fjal pr nj tablo t gjer panoramike kushtuar letrsis arbreshe, e cila ka gjetur veten dhe sht shprehur n zonn e Kalabris, n Itali, gjat gjysms s dyt t shekullit XVIII deri n ditt tona, duke filluar nga Jeronim de Rada e deri te Karmine Abate. Antologjia e Letrsis s Arbreshve t Italis, sht nj pun pr tu konsideruar dhe vlersuar, duke pasur parasysh punn e kryer prej katr bashkpuntorve t siprprmendur, t cilt kan przgjedhur me kujdes t gjith prfaqsuesit e ksaj letrsie.
Franesko Altimarit i takon prkthimi i "Kngt s Milosaut" t Jeronim de Rads, Anton Nik Berishs i takon kujdesi i teksteve t De Rada ("Kngt e Milosaut), si dhe autorve F. A. Santori, A. Ribeko, A. Manes, D. Vetmo, V. Ujko, L. Perrone, Zef Del Gaudio, F. Pae, E. Skutari, V. Borresho, K. Kandreva, V. Selvaxhi, P. Napolitano, V. Belmonte, V. Bruno, F. Fuska, A. Xhordano, K. Abate, K. Zukaro, P. Kakoca, M. Belici. Ndrkaq, Fiorela de Roza sht kujdesur pr tekstet e B. Bilota, F. Stafa, V. Stratiga, S. Braile, Z. Gangale, Z. Noiti dhe D. A. Markeze. Po ashtu, Vinenc Belmonte sht kujdesur pr prkthimin e teksteve t Jul Varibobs, Serembes, K. Serembes, si dhe prkthimin e poezis s D. Vetmos, V. Ujkos dhe t L. Perrones, si dhe pr kujdesin e teksteve t K. Rokos dhe A. Argondixas. Kjo pun sht realizuar prej profesorve t Universitetit t Kozencs n Kalabri, pr t cilt letrsia arbreshe sht e rndsishme, sidomos pr sa i prket ruajtjes dhe pasurimit t shpirtit arbresh.
Gjuha arbreshe dhe t folurit arbrisht ka qen dhe mbetet prbrsi m qensor i gjallimit dhe i ruajtjes s bots e shpirtit arbresh npr koh. Mirpo, letrsia arbreshe, gojore dhe e shkruar, konsiderohet gjithashtu e rndsishme. Ajo ka luajtur nj rol t shumfisht pr ruajtjen dhe pasurimin e ksaj bote shpirtrore t atyre shqiptarve q shekuj m par u shprnguln nga trojet e tyre, drejt Italis. Rndsia dhe roli i jashtzakonshm i letrsis arbreshe u shprehn n forma e n rrafshe t ndryshme dhe n mnyr t pandrprer. "N to shprehen e prjetsohen shtje t jets reale arbreshe, por dhe t s kaluars e t bots shqiptare n prgjithsi, t grshetuara thellsisht me prmasn imagjinative dhe mitike, t cilat, t njsuara s bashku, bjn realitetin e veprs letrare t shprehur nprmjet strukturs gjuhsore poetike. Si t tilla, ato shprehin t vrtetn artistike, q sht shum m e vlefshme dhe m e qensishme se sa e vrteta reale", thot Anton Nik Berisha.
Sipas tij, punimet dhe studimet e prfshira n kt vllim, shumica t shkruara kryesisht n katrmbdhjet vitet e fundit, gjakojn t provojn mundsin e nj leximi m t thell dhe t nj interpretimi m t mirfillt e m t ndrliqshm t disa nga veprat poetikisht m t rndsishme t letrsis s arbreshve t Italis dhe t hedhin drit pr disa qensi e cilsi t tyre shtjelluese, poetike e kuptimore e njherazi t dshmojn se ato bjn nj nga pjest m poetike t letrsis shqipe n prgjithsi. (...)
M tej, ai vijon duke thn se prpjekja pr nj lexim m thellsor, prkatsisht vnia e nj dialogu me strukturat e ndrliqshme tekstore; zbulimi i lidhjeve dhe i mnyrave t ndryshme t shtjellimit t tekstit poetik t veprave t veanta, konkretizimi dhe prligjja e mendimeve me t dhna dhe me shembuj prkats, ka qen nj pun tejet e vshtir e
mbas leximit dhe rileximit t vmendshm e t disahershm t veprave, sidomos t atyre t De Rads, t Skiroit e t Santorit.
"do lexim i ri m zbulonte dika t qensishme n shtjellimin dhe veantin e bots poetike t veprave t shqyrtuara ose ma bnte m t qart e m bindse at q kisha vrejtur edhe n leximet e mparshme. Kjo vshtirsi bhej m e ndjeshme edhe nga fakti se gjuha q prdorin shkrimtart arbresh jo gjithher sht e leht pr tu kuptuar, qoft si pasuri e veanti leksikore, qoft sintaksore dhe kuptimore. Mirpo, them me gjith mend se ti lexosh e ti interpretosh kto vepra vlerash t mdha e t deprtosh n qensin e strukturave tekstore dhe t mesazheve poetike t tyre, domethn t ballafaqohesh e t merresh me madhshti shtjelluese e shprehse poetike ose, shprehur me gjuhn e poezis, t gjendesh e t jetosh n mbretrin e artit t njmendt dhe natyrisht t prjetosh pasurimin shpirtror dhe katarsn artistike n nj shkall t lart", komenton Berisha.
(Shqip)
Bhet fjal pr nj tablo t gjer panoramike kushtuar letrsis arbreshe, e cila ka gjetur veten dhe sht shprehur n zonn e Kalabris, n Itali, gjat gjysms s dyt t shekullit XVIII deri n ditt tona, duke filluar nga Jeronim de Rada e deri te Karmine Abate. Antologjia e Letrsis s Arbreshve t Italis, sht nj pun pr tu konsideruar dhe vlersuar, duke pasur parasysh punn e kryer prej katr bashkpuntorve t siprprmendur, t cilt kan przgjedhur me kujdes t gjith prfaqsuesit e ksaj letrsie.
Franesko Altimarit i takon prkthimi i "Kngt s Milosaut" t Jeronim de Rads, Anton Nik Berishs i takon kujdesi i teksteve t De Rada ("Kngt e Milosaut), si dhe autorve F. A. Santori, A. Ribeko, A. Manes, D. Vetmo, V. Ujko, L. Perrone, Zef Del Gaudio, F. Pae, E. Skutari, V. Borresho, K. Kandreva, V. Selvaxhi, P. Napolitano, V. Belmonte, V. Bruno, F. Fuska, A. Xhordano, K. Abate, K. Zukaro, P. Kakoca, M. Belici. Ndrkaq, Fiorela de Roza sht kujdesur pr tekstet e B. Bilota, F. Stafa, V. Stratiga, S. Braile, Z. Gangale, Z. Noiti dhe D. A. Markeze. Po ashtu, Vinenc Belmonte sht kujdesur pr prkthimin e teksteve t Jul Varibobs, Serembes, K. Serembes, si dhe prkthimin e poezis s D. Vetmos, V. Ujkos dhe t L. Perrones, si dhe pr kujdesin e teksteve t K. Rokos dhe A. Argondixas. Kjo pun sht realizuar prej profesorve t Universitetit t Kozencs n Kalabri, pr t cilt letrsia arbreshe sht e rndsishme, sidomos pr sa i prket ruajtjes dhe pasurimit t shpirtit arbresh.
Gjuha arbreshe dhe t folurit arbrisht ka qen dhe mbetet prbrsi m qensor i gjallimit dhe i ruajtjes s bots e shpirtit arbresh npr koh. Mirpo, letrsia arbreshe, gojore dhe e shkruar, konsiderohet gjithashtu e rndsishme. Ajo ka luajtur nj rol t shumfisht pr ruajtjen dhe pasurimin e ksaj bote shpirtrore t atyre shqiptarve q shekuj m par u shprnguln nga trojet e tyre, drejt Italis. Rndsia dhe roli i jashtzakonshm i letrsis arbreshe u shprehn n forma e n rrafshe t ndryshme dhe n mnyr t pandrprer. "N to shprehen e prjetsohen shtje t jets reale arbreshe, por dhe t s kaluars e t bots shqiptare n prgjithsi, t grshetuara thellsisht me prmasn imagjinative dhe mitike, t cilat, t njsuara s bashku, bjn realitetin e veprs letrare t shprehur nprmjet strukturs gjuhsore poetike. Si t tilla, ato shprehin t vrtetn artistike, q sht shum m e vlefshme dhe m e qensishme se sa e vrteta reale", thot Anton Nik Berisha.
Sipas tij, punimet dhe studimet e prfshira n kt vllim, shumica t shkruara kryesisht n katrmbdhjet vitet e fundit, gjakojn t provojn mundsin e nj leximi m t thell dhe t nj interpretimi m t mirfillt e m t ndrliqshm t disa nga veprat poetikisht m t rndsishme t letrsis s arbreshve t Italis dhe t hedhin drit pr disa qensi e cilsi t tyre shtjelluese, poetike e kuptimore e njherazi t dshmojn se ato bjn nj nga pjest m poetike t letrsis shqipe n prgjithsi. (...)
M tej, ai vijon duke thn se prpjekja pr nj lexim m thellsor, prkatsisht vnia e nj dialogu me strukturat e ndrliqshme tekstore; zbulimi i lidhjeve dhe i mnyrave t ndryshme t shtjellimit t tekstit poetik t veprave t veanta, konkretizimi dhe prligjja e mendimeve me t dhna dhe me shembuj prkats, ka qen nj pun tejet e vshtir e
mbas leximit dhe rileximit t vmendshm e t disahershm t veprave, sidomos t atyre t De Rads, t Skiroit e t Santorit.
"do lexim i ri m zbulonte dika t qensishme n shtjellimin dhe veantin e bots poetike t veprave t shqyrtuara ose ma bnte m t qart e m bindse at q kisha vrejtur edhe n leximet e mparshme. Kjo vshtirsi bhej m e ndjeshme edhe nga fakti se gjuha q prdorin shkrimtart arbresh jo gjithher sht e leht pr tu kuptuar, qoft si pasuri e veanti leksikore, qoft sintaksore dhe kuptimore. Mirpo, them me gjith mend se ti lexosh e ti interpretosh kto vepra vlerash t mdha e t deprtosh n qensin e strukturave tekstore dhe t mesazheve poetike t tyre, domethn t ballafaqohesh e t merresh me madhshti shtjelluese e shprehse poetike ose, shprehur me gjuhn e poezis, t gjendesh e t jetosh n mbretrin e artit t njmendt dhe natyrisht t prjetosh pasurimin shpirtror dhe katarsn artistike n nj shkall t lart", komenton Berisha.
(Shqip)