Prvoja si mundsi ekstremale metafizike
(mbi vllimin poetik t Pre Zogajt Gjall un pash)
Me pak prjashtime (dhe ato, gati t harruara), poezia e Pre Zogajt ka mbetur deri m tash e paprekur nga mendim reflektues e kritik. N kt kuptim kjo poetik mbetet ende nj pyll magjik e virgjin, i parrahur nga shtegtari, prpos asketve t prkushtuar t. Leximit tw poezis. Natyrisht poezia e Zogajt ka patur gjithmon nj numr besnik adhuruesish ndr t cilt, qysh n vllimin e par, jam dhe vet; por tjetr presupozon qasja ndaj nj poetike t harlisur dhe eklektike e, padyshim, krejt origjinale n evulucionin e saj. Dm! se nnt librat me poezi t Zogajt jan nj ngrehin e lartsuar me ngulm, pasion e vullnet; jan nnt kate kristali n arkitektonikn e sistemit poetik t shqipes.
Sot kur lexuesi ndrton komunikimin m t ri me poetin Pre Zogaj, nprmjet vllimit Gjall un pash, duhen rilidhur fijet e ksaj poetike q ka ln mbres t pashlyeshme tash e njzet e shtat vite t shkuara.
Por pak gjra mund t marrim prsipr n kt qasje dhe, ndr ato pak gjra mbi t cilat guxojm t meditojm sot, do t veojm prvojn. Jo prvojn si vler empirike n prftimin e dijes pozitiviste, por prkundr saj humbjen e ksaj dijeje dhe kthimin pr ta prftuar at pasi i ke mbyllur dyert e shqisave, pasi i je hapur bots me dyer t reja, shqisash t reja. Me kt regtim drithruese t njohjes poeti Pre Zogaj ndrton nj lidhje legjendare, nj struktur t paprsritshme e t pashkatrrueshme t un-it n relacion me prjetimin. Me Zogajn ndodh ajo q thot Plotini: Shpirti krijoi n imitim me unicitetin botn perceptive botn e shumsis kohn e lvizshme dhe Koha, sht jeta e shpirtit n lvizje, n kalimin nga njra gjendje n tjetrn. Duke zotruar nj shikim nga fluturimi i shpesit mbi sistemin poetik t Zogajt, do t dallosh edhe prsosjen e instrumentarit t tij poetik, gjuhn dhe idiomat, tr at inxhinjeri t mjetve shprehse q prodhojn fjal me t cilat mund t shohsh - tej prdeve t realiteteve; me fjal t tjera drejtimin e evolucionit t fryms q prsos prvojn. Kto jan shenjat q l gjith trajektorja e nj frymori n kt bot, e cila, lavdi Zotit, njeh, prve drits s diellit, at t hns - artin e magjishm apo tw magjis zanafillwn hermesiane t artit.
N librin e fundit Gjall un pash, kemi nj pastrim radikal t soditjes s bots. Por bashk me vetdijsimin e poetit, kemi nj thukje dhe mpiksje t koncepsionit ontologjik, i cili sugjeron nj ligjrim akoma me radikal, disi kuazi-hermetik. Ka ndryshuar mnyra ime t jetuarit shpall n nj poezi t shkurtr Zogaj. Me duart n gji pres e pres/ t hedh n breg nj gjuh/ deti. far prvoje shpirtrore mund t ndrgjegjsohet, pr nj etje t trazuar, pr nj uri t till t panginjur fjalsh?
Ekzistojn, si e dim, tre metoda t njohjes: analitike, intuitive dhe metoda t ciln prdornin profett biblik me ndrmjetsin e zbuless. Dallimi i poezis nga format e tjera t letrsis qndron n faktin se ajo shfrytzon njheri t tre metodat (duke u prirur kryesisht tek metoda e dyt dhe e tret), ngase q t treja jan t dhna n gjuh; nganjher, me ndihmn e nj fjale, e nj rime, shkruesit t poezis i jepet t gjendet atje ku para tij akush nuk ka shkelur, - dhe m tej, ka gjasa, edhe m shum nga sa ka dshiruar vet ai. Ai q shkruan poezi e shkruan at, para s gjithash, sepse poezia sht nj prshpejtues kolosal i vetdijes, mendimit, botperceptimit. Pasi e provon kt prshpejtim nj her, njeriu ssht m n gjendje t mos e prsris kt prvoj; ai bie n varsi t ktij procesi, sikundrse bien n varsi prej narkotikve apo alkoolit. Njeriu q gjendet n nj varsi t till nga gjuha, mendoj, quhet poet prkufizon n nj ese t tij osif Brodskij..
Me nj gjuh deti mund t flas nj njeri, t cilit nga letrsia nuk i ka mbetur t msoj ndonj gj t madhe. Ajo sht nj dshir dhe protest pr pamundsin e shprfaqjes s asaj dijeje, e cila vuan nga mosprputhja e fjals me mendimin. Si ti bhet kur ndjesia dhe mendimi kan natyr iracionale? Si ti bhet metamorfozs irracionale t mendim-ndjenjs pr tu verbalizuar n kufijt racional e material t fjals? (Por kundr nj dijeje q e mban n kllap/ mendimi im kt mngjes rebelohet). Dara e mendimit sht e uritur pr fjal q t mund t prfshij bashkekzistencn e kohrave dhe fateve, pozicionimin emocional dhe postulatet tipike n frymn e Zogajt. Trajektorja e ndrlikuar e nj frymori krkon t kapet n ankth n formacionet ajme! t efemere t Kohs, t lr shenjn e saj, nj ornament a nj lajle n qelqet e prjetsis, nprmjet t cilave t mund t dshmoj pr thelbet q pati pr zemr. Zoti im, m dhe kandilin/ t shoh provat q bn n ndarje/ shpirti i saj nga trupi i saj/. Zoti im, gjall un pash/ at q di vetm i vdekuri. do koment do t ishte vulgar prball humners q hapin kto vargje, cilsis qw ka gjuha e poezis pr ti mbrthyer realitet dhe prvojat me nj kops t vetme kuptimore. N gjuhn e zakonshme do t hapeshin lloqe t tra kafenesh e darkash mes miqsh, filozofime fjalshum mbi ferrin e ktushm. Nj tmerr t till ekzistencial t prvojs subjektive e prcjell prafrsisht kshtu poetja e madhe ruse, Olga Sjedakova: Si plaken syt kshtu! Pr t qar:/ ato shohin at q sduhet par/ dhe nuk shohin m.... Zogaj me nj varg t vetm na shtyn n asociacione q mundohen t deprtojn pas nnt perdesh. Esht prvoja ekstremale shpirtrore, kur prvoja si mundsi shterron dhe tej, shtrihet nj zgafell e frikshme, prtej fjalve prvoja si pamundsi e rrokshme me fjal. N poezin e Zogajt q mban titullin e vllimit nj poezi menjmend antologjike n poezin shqipe konkretja shprbhet me shpejtsi efemere, pr ti ln vend nj retiense, nj memecrie t frikshme kozmike. Ajo ka t mbetet n vetdije, jan qerthujt e regtimave, shenjtrit, sakrifica (si n Aulid), si forma t prplive toksore. sht frymmarrja q prplaset me qelqet e ftohta e indiferente t prjetsis, prkdhelja si form e ndrgjegjsimit para t vetmeve gjera t shtrenjta, t prkohshme dhe pengu e pikllimi q vazhdojn t na ushqejn imagjinatn e q rikuptimsojn nga nj tjetr perspektiv domethnien e t qenit n bot.
Paradigma Gjall un pashj sht finalizimi i lgjends s unit, i prvojs ekstremale t frymorit prball mistereve t universit, sht prpjekja e dshpruar pr t krijuar nj formacion shenjash, q t mund ti rezistojn raportit t strmadh me prjetsin indiferente. Por, padyshim, sht elegjia e denj midis t prkohshmes, njerzores dhe prspektivs shurdhmemece t prjetsis.
Gjith vllimi Gjal un pash sht nj postskriptum i gjith tematikave t mparshme n poezin e Pre Zogajt. Ndjeshm n kt vllim reduktohen temat dhe prjetimet sociale t librave t mparshm, pr ti ln nj vend demonstrativ tre temave m t dashura e obsesive n krijimtarin e Zogajt. Ato jan tre dhe n arkitekturn semantike t vllimit prbjn nj trekndsh ontologjik, n brinjt e t cilit rreh pandrprer lavjerrsi i gjall i pengjeve t poetit. Jan tre temat m t mdha metafizike t gjith poezis s prbotshme: nna, dashuria dhe vdekja. Pa rn n sentimetalizm demode, Zogaj prgjat gjith librave me poezi, ka dhn si askush tjetr n poezin shqipe mitin e djepit zanafillor, kthimet n qelizn e lasht supersticioze t amsis, arketipin e t gjith ngushllimeve dhe dhimbjeve nnn. Mjeshtr i atmosfers dhe peisazheve, Zogaj projekton dhimbje dhe situata liriko-elegjiake me imazhin e nns, vetmis, gjetheve q bien, shirave, ndrrave dhe mallit q kan nj origjin: n kt peisazh cullak theksohet figura e nns, rndom e vetmuar, e cila duket se mban fillin e brisht t nj balone me fatin e bijve t saj e vetmja prjetuese e sinqert e shkakut dhe pasojave t krijesave tona, t sukseseve dhe dshtimeve tona n botn e madhe. Brenda ksaj semantike prfshihen t gjitha poezit q kan lidhje me vendlindjen, njerzit e saj, me marrdhniet at-bij, t cilat lehtsisht mund ti klasifikonim si miti i origjins. Por tek Zogaj, miti i origjins hapet si nj mundsi e pandrprer e prsosjes shpirtrore n drejtim t etiks. Kulm t ktij trekndshi, pr t cilin folm m lart, sht miti i dashuris, por, n poezin e Zogajt, ato jan t privuara nga festa hedonistike. Arma e kurajos, shija dhe motivi pr t jetuar dhe pr t pohuar kuptimin e ekzistencs del dashuria; imazhi i femrs sht ai q prsoset n idealin e poetit dhe kjo zanafill, m par se romantike, sht nj bindje e brendshme estetike e poetit, e ngjashme me thnien e Dostojevskit q bukuria shpton botn. N librin e fundit t Zogajt, vendin m t madh e zn pikrisht lirikat e dashuris, por kujdes! N ndryshim nga librat e mparshm sht, kjo lirik dashurie sht e endur me nj mjegullnaj zie, misteri e meditimi. Pikrisht n linjn e ktyre lirikave meditacionet dhe tensionet metafizike rrahin t hapin nj sy t tret duke e asgjsuar prfare domethnien triviale t dashuris. Shpesh me tone aforistike n frymn e ekleziastit, poetit kufizohet me ornamente t tipit S fundi dashuria sht ajo q del tepr; Dashuria krkonte t drejtat e saj:/ kthimin sy pr sy dhe vazhdimin/ Me thik n zemr; E keqja m e madhe ska ndodhur; Dashuria u kthye n gjendjen e par/ si toka pas dridhjeve t trmetit; n ciln an t kohs, n cilat kambana/ fshihej asti i ardhshm i ndarjes?; gjat do t mendohet vdekja/ dhe nuk do dij ku t na oj; Ah, zbraztia prap do rnkoj/ si ujkonj e pagoj; duke t dashur, duke m dashur,/ kemi mtuar t zhdukim fundin / - kjo ishte sfida.
Duket se n lirikat e dashuris Zogaj sheh njmend nj sfid. Ndaj kujt? Kt prgjigje e jep tematika e dendur e vllimit me mitin e vdekjes, nj ndr temat e prjetshme metafizike q mbush brinjn e tret t trekndshit. Prvoja shpirtrore q e tensionon do ligjrim poetik sht prvoja e prjetimit t vdekjes, e prjetuar si frika e misterit t pashmangshm, por e cila, sipas estetiks s Zogajt ka ve nj justifikim: bukurin e pashoqe/ t bots tjetr. Projektimi i unit n nj transhendenc paraprgatit skicimin e nj prvoje intuitive si rezultat i nj meditimi dhe prjetimi obsesiv: para shtrihet e panjohura, sfinski. Cila sht fytyra e tij? Relacionet me t njohura, identifikimet shpirtrore me ta, si me sozit shpirtrore t poetve - Agim Spahiun, Teodor Kekon, At Zef Pllumin. N gjith kt histori protagonist sht shpirti: Shpirti po sheh udht e qiellit,/ po prgatit astin e shkputjes/ prej ktij trupi q gjat e mbajti. Her tjetr shpirti pyet: a ka jet tjetr?/ teksa sht prgatitur koh m par. Estetizimi i vdekjes kalon n nj etik q prcakton pozicionimin ndaj saj: Nganjher vij dhe un nga nj planet tjetr/ t banoj prkohsisht kt tok, kt gjuh; Nuk kemi
asgj./ gjat do mendohet vdekja,/ dhe nuk do dij ku t na oj; Trupi zhduket n re a kushedi./ Shpirti mbetet ktu, rreth e rrotull,/ pa form, pa zgjua, pa strehe kjo sht drama; N rrahje mitura zemra/ po rrihte s prapthi./ Kjo pasksh qen jeta tjetr. Drama e mendimit t Zogajt n poezin mbi vdekjen kalon pahetueshm; ajo sht nj konstatim i habitur, pa melodramatik, patetika e pashmangshme i ka len vendin intonacionit t imagjinats, zbulimit t mundsive t reja t tranferimit t shpirtit n botn e ideve, transhendenca, opozicioni truporja/shpirtrorja dhe transmigrimi i shpirtit si grimc e pavdekshme hyjnore. Porse kto ide bashklidhin nj prjetim t vazhdimsis s prvojs estetike toksore.
* * *
Formula e poezis s Zogajt qndron n mistifikimin e kodit t thjesht. Si rregull, atmosfera fillestare ia l befas vendin nj metamorfoze t meditimit q sht shkaprcimi abstrakt; tufat e dendura t asociacioneve, bigzimi i mendimit - el nj perspektiv t paparashikueshme bastraksioni. Me gjith referencat nga folklori, tradita apo moderniteti, poezia e Zogajt sht e liruar nga ekzibicioni eruditiv. Lirika e veriut, idiomat popullore, arbresht dhe Serembe, mitet kulturore t antiks dhe bashkkohsis bashkpunojn pa krijuar asnj eklips q t rndoj brishtsin e imazhit t brendshm t poezis. Formimi kulturor vetm sa shrben si shkoll e asociacioneve t shpejta pr t prcjell aludimin. Kjo plhur tekstilesh i ekzekuton ngjyrat e saj, pa i ekspozuar pr mendjet e ngathta. Prandaj dhe prcaktimi i krijimtaris poetike t Zogajt brenda nj stilistike i shpton klasifikimit sipas gjeneratave. Kto nocione dalin huq nga shkathtsie dhe virtuoziteti i instrumentarit t tij, gjithher bashkkohor e futurist. Wshtw njw lloj poezie qw e pasuron lexuesin, qw parakupton njw lexues bashkwpunues, bashkwkrijues, jo pasiv. Mbase sht kjo cilsi e hershme e poezis s Zogajt, ajo q ka mbajtur t mbrthyer kurreshtjen dhe interesin tim t gjall pr poezin e tij dhe t cils i detyrohem jo pak, si lexues e krijues n formsimin tim estetik.
Me pak prjashtime (dhe ato, gati t harruara), poezia e Pre Zogajt ka mbetur deri m tash e paprekur nga mendim reflektues e kritik. N kt kuptim kjo poetik mbetet ende nj pyll magjik e virgjin, i parrahur nga shtegtari, prpos asketve t prkushtuar t. Leximit tw poezis. Natyrisht poezia e Zogajt ka patur gjithmon nj numr besnik adhuruesish ndr t cilt, qysh n vllimin e par, jam dhe vet; por tjetr presupozon qasja ndaj nj poetike t harlisur dhe eklektike e, padyshim, krejt origjinale n evulucionin e saj. Dm! se nnt librat me poezi t Zogajt jan nj ngrehin e lartsuar me ngulm, pasion e vullnet; jan nnt kate kristali n arkitektonikn e sistemit poetik t shqipes.
Sot kur lexuesi ndrton komunikimin m t ri me poetin Pre Zogaj, nprmjet vllimit Gjall un pash, duhen rilidhur fijet e ksaj poetike q ka ln mbres t pashlyeshme tash e njzet e shtat vite t shkuara.
Por pak gjra mund t marrim prsipr n kt qasje dhe, ndr ato pak gjra mbi t cilat guxojm t meditojm sot, do t veojm prvojn. Jo prvojn si vler empirike n prftimin e dijes pozitiviste, por prkundr saj humbjen e ksaj dijeje dhe kthimin pr ta prftuar at pasi i ke mbyllur dyert e shqisave, pasi i je hapur bots me dyer t reja, shqisash t reja. Me kt regtim drithruese t njohjes poeti Pre Zogaj ndrton nj lidhje legjendare, nj struktur t paprsritshme e t pashkatrrueshme t un-it n relacion me prjetimin. Me Zogajn ndodh ajo q thot Plotini: Shpirti krijoi n imitim me unicitetin botn perceptive botn e shumsis kohn e lvizshme dhe Koha, sht jeta e shpirtit n lvizje, n kalimin nga njra gjendje n tjetrn. Duke zotruar nj shikim nga fluturimi i shpesit mbi sistemin poetik t Zogajt, do t dallosh edhe prsosjen e instrumentarit t tij poetik, gjuhn dhe idiomat, tr at inxhinjeri t mjetve shprehse q prodhojn fjal me t cilat mund t shohsh - tej prdeve t realiteteve; me fjal t tjera drejtimin e evolucionit t fryms q prsos prvojn. Kto jan shenjat q l gjith trajektorja e nj frymori n kt bot, e cila, lavdi Zotit, njeh, prve drits s diellit, at t hns - artin e magjishm apo tw magjis zanafillwn hermesiane t artit.
N librin e fundit Gjall un pash, kemi nj pastrim radikal t soditjes s bots. Por bashk me vetdijsimin e poetit, kemi nj thukje dhe mpiksje t koncepsionit ontologjik, i cili sugjeron nj ligjrim akoma me radikal, disi kuazi-hermetik. Ka ndryshuar mnyra ime t jetuarit shpall n nj poezi t shkurtr Zogaj. Me duart n gji pres e pres/ t hedh n breg nj gjuh/ deti. far prvoje shpirtrore mund t ndrgjegjsohet, pr nj etje t trazuar, pr nj uri t till t panginjur fjalsh?
Ekzistojn, si e dim, tre metoda t njohjes: analitike, intuitive dhe metoda t ciln prdornin profett biblik me ndrmjetsin e zbuless. Dallimi i poezis nga format e tjera t letrsis qndron n faktin se ajo shfrytzon njheri t tre metodat (duke u prirur kryesisht tek metoda e dyt dhe e tret), ngase q t treja jan t dhna n gjuh; nganjher, me ndihmn e nj fjale, e nj rime, shkruesit t poezis i jepet t gjendet atje ku para tij akush nuk ka shkelur, - dhe m tej, ka gjasa, edhe m shum nga sa ka dshiruar vet ai. Ai q shkruan poezi e shkruan at, para s gjithash, sepse poezia sht nj prshpejtues kolosal i vetdijes, mendimit, botperceptimit. Pasi e provon kt prshpejtim nj her, njeriu ssht m n gjendje t mos e prsris kt prvoj; ai bie n varsi t ktij procesi, sikundrse bien n varsi prej narkotikve apo alkoolit. Njeriu q gjendet n nj varsi t till nga gjuha, mendoj, quhet poet prkufizon n nj ese t tij osif Brodskij..
Me nj gjuh deti mund t flas nj njeri, t cilit nga letrsia nuk i ka mbetur t msoj ndonj gj t madhe. Ajo sht nj dshir dhe protest pr pamundsin e shprfaqjes s asaj dijeje, e cila vuan nga mosprputhja e fjals me mendimin. Si ti bhet kur ndjesia dhe mendimi kan natyr iracionale? Si ti bhet metamorfozs irracionale t mendim-ndjenjs pr tu verbalizuar n kufijt racional e material t fjals? (Por kundr nj dijeje q e mban n kllap/ mendimi im kt mngjes rebelohet). Dara e mendimit sht e uritur pr fjal q t mund t prfshij bashkekzistencn e kohrave dhe fateve, pozicionimin emocional dhe postulatet tipike n frymn e Zogajt. Trajektorja e ndrlikuar e nj frymori krkon t kapet n ankth n formacionet ajme! t efemere t Kohs, t lr shenjn e saj, nj ornament a nj lajle n qelqet e prjetsis, nprmjet t cilave t mund t dshmoj pr thelbet q pati pr zemr. Zoti im, m dhe kandilin/ t shoh provat q bn n ndarje/ shpirti i saj nga trupi i saj/. Zoti im, gjall un pash/ at q di vetm i vdekuri. do koment do t ishte vulgar prball humners q hapin kto vargje, cilsis qw ka gjuha e poezis pr ti mbrthyer realitet dhe prvojat me nj kops t vetme kuptimore. N gjuhn e zakonshme do t hapeshin lloqe t tra kafenesh e darkash mes miqsh, filozofime fjalshum mbi ferrin e ktushm. Nj tmerr t till ekzistencial t prvojs subjektive e prcjell prafrsisht kshtu poetja e madhe ruse, Olga Sjedakova: Si plaken syt kshtu! Pr t qar:/ ato shohin at q sduhet par/ dhe nuk shohin m.... Zogaj me nj varg t vetm na shtyn n asociacione q mundohen t deprtojn pas nnt perdesh. Esht prvoja ekstremale shpirtrore, kur prvoja si mundsi shterron dhe tej, shtrihet nj zgafell e frikshme, prtej fjalve prvoja si pamundsi e rrokshme me fjal. N poezin e Zogajt q mban titullin e vllimit nj poezi menjmend antologjike n poezin shqipe konkretja shprbhet me shpejtsi efemere, pr ti ln vend nj retiense, nj memecrie t frikshme kozmike. Ajo ka t mbetet n vetdije, jan qerthujt e regtimave, shenjtrit, sakrifica (si n Aulid), si forma t prplive toksore. sht frymmarrja q prplaset me qelqet e ftohta e indiferente t prjetsis, prkdhelja si form e ndrgjegjsimit para t vetmeve gjera t shtrenjta, t prkohshme dhe pengu e pikllimi q vazhdojn t na ushqejn imagjinatn e q rikuptimsojn nga nj tjetr perspektiv domethnien e t qenit n bot.
Paradigma Gjall un pashj sht finalizimi i lgjends s unit, i prvojs ekstremale t frymorit prball mistereve t universit, sht prpjekja e dshpruar pr t krijuar nj formacion shenjash, q t mund ti rezistojn raportit t strmadh me prjetsin indiferente. Por, padyshim, sht elegjia e denj midis t prkohshmes, njerzores dhe prspektivs shurdhmemece t prjetsis.
Gjith vllimi Gjal un pash sht nj postskriptum i gjith tematikave t mparshme n poezin e Pre Zogajt. Ndjeshm n kt vllim reduktohen temat dhe prjetimet sociale t librave t mparshm, pr ti ln nj vend demonstrativ tre temave m t dashura e obsesive n krijimtarin e Zogajt. Ato jan tre dhe n arkitekturn semantike t vllimit prbjn nj trekndsh ontologjik, n brinjt e t cilit rreh pandrprer lavjerrsi i gjall i pengjeve t poetit. Jan tre temat m t mdha metafizike t gjith poezis s prbotshme: nna, dashuria dhe vdekja. Pa rn n sentimetalizm demode, Zogaj prgjat gjith librave me poezi, ka dhn si askush tjetr n poezin shqipe mitin e djepit zanafillor, kthimet n qelizn e lasht supersticioze t amsis, arketipin e t gjith ngushllimeve dhe dhimbjeve nnn. Mjeshtr i atmosfers dhe peisazheve, Zogaj projekton dhimbje dhe situata liriko-elegjiake me imazhin e nns, vetmis, gjetheve q bien, shirave, ndrrave dhe mallit q kan nj origjin: n kt peisazh cullak theksohet figura e nns, rndom e vetmuar, e cila duket se mban fillin e brisht t nj balone me fatin e bijve t saj e vetmja prjetuese e sinqert e shkakut dhe pasojave t krijesave tona, t sukseseve dhe dshtimeve tona n botn e madhe. Brenda ksaj semantike prfshihen t gjitha poezit q kan lidhje me vendlindjen, njerzit e saj, me marrdhniet at-bij, t cilat lehtsisht mund ti klasifikonim si miti i origjins. Por tek Zogaj, miti i origjins hapet si nj mundsi e pandrprer e prsosjes shpirtrore n drejtim t etiks. Kulm t ktij trekndshi, pr t cilin folm m lart, sht miti i dashuris, por, n poezin e Zogajt, ato jan t privuara nga festa hedonistike. Arma e kurajos, shija dhe motivi pr t jetuar dhe pr t pohuar kuptimin e ekzistencs del dashuria; imazhi i femrs sht ai q prsoset n idealin e poetit dhe kjo zanafill, m par se romantike, sht nj bindje e brendshme estetike e poetit, e ngjashme me thnien e Dostojevskit q bukuria shpton botn. N librin e fundit t Zogajt, vendin m t madh e zn pikrisht lirikat e dashuris, por kujdes! N ndryshim nga librat e mparshm sht, kjo lirik dashurie sht e endur me nj mjegullnaj zie, misteri e meditimi. Pikrisht n linjn e ktyre lirikave meditacionet dhe tensionet metafizike rrahin t hapin nj sy t tret duke e asgjsuar prfare domethnien triviale t dashuris. Shpesh me tone aforistike n frymn e ekleziastit, poetit kufizohet me ornamente t tipit S fundi dashuria sht ajo q del tepr; Dashuria krkonte t drejtat e saj:/ kthimin sy pr sy dhe vazhdimin/ Me thik n zemr; E keqja m e madhe ska ndodhur; Dashuria u kthye n gjendjen e par/ si toka pas dridhjeve t trmetit; n ciln an t kohs, n cilat kambana/ fshihej asti i ardhshm i ndarjes?; gjat do t mendohet vdekja/ dhe nuk do dij ku t na oj; Ah, zbraztia prap do rnkoj/ si ujkonj e pagoj; duke t dashur, duke m dashur,/ kemi mtuar t zhdukim fundin / - kjo ishte sfida.
Duket se n lirikat e dashuris Zogaj sheh njmend nj sfid. Ndaj kujt? Kt prgjigje e jep tematika e dendur e vllimit me mitin e vdekjes, nj ndr temat e prjetshme metafizike q mbush brinjn e tret t trekndshit. Prvoja shpirtrore q e tensionon do ligjrim poetik sht prvoja e prjetimit t vdekjes, e prjetuar si frika e misterit t pashmangshm, por e cila, sipas estetiks s Zogajt ka ve nj justifikim: bukurin e pashoqe/ t bots tjetr. Projektimi i unit n nj transhendenc paraprgatit skicimin e nj prvoje intuitive si rezultat i nj meditimi dhe prjetimi obsesiv: para shtrihet e panjohura, sfinski. Cila sht fytyra e tij? Relacionet me t njohura, identifikimet shpirtrore me ta, si me sozit shpirtrore t poetve - Agim Spahiun, Teodor Kekon, At Zef Pllumin. N gjith kt histori protagonist sht shpirti: Shpirti po sheh udht e qiellit,/ po prgatit astin e shkputjes/ prej ktij trupi q gjat e mbajti. Her tjetr shpirti pyet: a ka jet tjetr?/ teksa sht prgatitur koh m par. Estetizimi i vdekjes kalon n nj etik q prcakton pozicionimin ndaj saj: Nganjher vij dhe un nga nj planet tjetr/ t banoj prkohsisht kt tok, kt gjuh; Nuk kemi
asgj./ gjat do mendohet vdekja,/ dhe nuk do dij ku t na oj; Trupi zhduket n re a kushedi./ Shpirti mbetet ktu, rreth e rrotull,/ pa form, pa zgjua, pa strehe kjo sht drama; N rrahje mitura zemra/ po rrihte s prapthi./ Kjo pasksh qen jeta tjetr. Drama e mendimit t Zogajt n poezin mbi vdekjen kalon pahetueshm; ajo sht nj konstatim i habitur, pa melodramatik, patetika e pashmangshme i ka len vendin intonacionit t imagjinats, zbulimit t mundsive t reja t tranferimit t shpirtit n botn e ideve, transhendenca, opozicioni truporja/shpirtrorja dhe transmigrimi i shpirtit si grimc e pavdekshme hyjnore. Porse kto ide bashklidhin nj prjetim t vazhdimsis s prvojs estetike toksore.
* * *
Formula e poezis s Zogajt qndron n mistifikimin e kodit t thjesht. Si rregull, atmosfera fillestare ia l befas vendin nj metamorfoze t meditimit q sht shkaprcimi abstrakt; tufat e dendura t asociacioneve, bigzimi i mendimit - el nj perspektiv t paparashikueshme bastraksioni. Me gjith referencat nga folklori, tradita apo moderniteti, poezia e Zogajt sht e liruar nga ekzibicioni eruditiv. Lirika e veriut, idiomat popullore, arbresht dhe Serembe, mitet kulturore t antiks dhe bashkkohsis bashkpunojn pa krijuar asnj eklips q t rndoj brishtsin e imazhit t brendshm t poezis. Formimi kulturor vetm sa shrben si shkoll e asociacioneve t shpejta pr t prcjell aludimin. Kjo plhur tekstilesh i ekzekuton ngjyrat e saj, pa i ekspozuar pr mendjet e ngathta. Prandaj dhe prcaktimi i krijimtaris poetike t Zogajt brenda nj stilistike i shpton klasifikimit sipas gjeneratave. Kto nocione dalin huq nga shkathtsie dhe virtuoziteti i instrumentarit t tij, gjithher bashkkohor e futurist. Wshtw njw lloj poezie qw e pasuron lexuesin, qw parakupton njw lexues bashkwpunues, bashkwkrijues, jo pasiv. Mbase sht kjo cilsi e hershme e poezis s Zogajt, ajo q ka mbajtur t mbrthyer kurreshtjen dhe interesin tim t gjall pr poezin e tij dhe t cils i detyrohem jo pak, si lexues e krijues n formsimin tim estetik.