Quo vadis euro?

Kriza e tanishme e Eurozons ka ngjashmri me krizn e Sistemit Monetar Evropian (SME) t vitit 1992. N 1992, disa vende si Mbretria e Bashkuar, Italia, Spanja etj. doln nga SME-ja, sepse sistemi fiks i kursit t kmbimit u kishte hequr mundsin e stimulimit t ekonomis n koh t vshtira. Ky ishte faktori thelbsor. Daljen nga SME-ja, sidomos t Mbretris s Bashkuar, e prshpejtoi sulmi spekulativ ndaj monedhave t vendeve kandidate pr t dal. Ky ishte faktori spekulativ.

Sot, ekziston rreziku real q vende me borxh t lart publik, si Greqia apo Portugalia, t dalin nga Eurozona. Arsyeja do t ishte se nga nj an kto vende nuk mund t prdorin politik stimuluese fiskale pr shkak t borxhit t lart qeveritar dhe nga ana tjetr kursi permanent fiks i kmbimit (i Eurozons) nuk u lejon politika ekonomike stimuluese t rritjes ekonomike. Por, pa rritje ekonomike nuk ka rritje t t ardhurave nga taksat, pra nuk paguhen dot borxhet. Ky sht faktori thelbsor i krizs. Mbi kt faktor ngrihet sulmi i sotm spekulativ kundr euros.

Shprehjen “nj kriz m t fort n Eurozon” un po e konkretizoj sipas dy skenarve t mposhtm.

Skenari i par ka t bj me daljen nga Eurozona t atyre vendeve q kan vshtirsi pr t gjeneruar t ardhura pr t paguar borxhet (pra, skenari i fund-krizs s 1992-shit t SME). Nga pikpamja ekonomike, ky rast duket m i leht pr vendet q dalin nga Eurozona. Mund t stimulojn ekonomin. Mund t prodhojn inflacion. Pra, borxhet qeveritare do t paguheshin m leht, sepse edhe taksat do t mblidheshin m shum, edhe borxhi n vler reale do t ulej me rritjen e inflacionit. Duke iu referuar krizs s 1992-shit, edhe sot Mbretria e Bashkuar nuk sht penduar q doli nga SME-ja.

Por, vendet q do t dilnin nga Eurozona, do t humbnin shum nga pikpamja e reputacionit. Reputacioni i ult do t sillte ekonomi me inflacion t lart dhe t pamundshm pr t’u kontrolluar, sepse publiku nuk do ta besonte m qeverin dhe bankn qendrore. N arenn ndrkombtare, pr t marr kredi, kto vende do t duhet t kontaktonin FMN-n dhe do ta kishin me kosto t lart aksesin n tregjet ndrkombtare t kreditit. Pr m tej, ky rast do t nnkuptonte nj ulje reputacioni jo vetm pr Eurozonn, por edhe pr vet Bashkimin Evropian.

Sipas skenarit t dyt, asnj vend nuk del nga Eurozona. N kt rast vendet me borxh t lart kan mundsi t marrin ndihma nga vendet partnere t Eurozons dhe FMN-ja. Por, duhet t shtrngojn rripin pr shum vjet, sepse e vetmja mnyr pr t paguar borxhet sht ulja drastike e shpenzimeve qeveritare. P.sh. sht llogaritur q Greqis do t’i duhet t ket nj suficit primar buxhetor pr rreth 35 vjet vetm pr t uar borxhin n nivelin kufi t krkuar nga traktati i Mastrihtit (60% e GDP-s). Ky skenar nnkupton q stimuli fiskal do t mungonte n Eurozon jo vetm pr vendet q duhet t shtrngojn rripin (si Greqia), por edhe pr vendet q duhet t ndihmojn (si Gjermania). Pra, rritja ekonomike n Eurozon do t ngadalsohej pr nj koh t gjat.

N aspektin global kjo do t sillte ngadalsim afatgjat t ekonomis botrore. Kjo, pr disa arsye. Po prmend tri q mendoj se jan m t rndsishmet.

S pari, Eurozona paraqet rreth 20 – 22% t GDP-s botrore;

S dyti, sht treg mjaft i rndsishm eksporti pr Kinn, Japonin, SHBA-n etj.;

S treti, Eurozona ka prgjithsisht bilance pozitive tregtare, q do t thot se vendet e saj jan burimi i investimeve t huaja direkte pr shum vende t bots.

Efektet tek ne i shikoj n disa drejtime. Vendi yn do t priste m pak investime t huaja direkte nga Eurozona si edhe do t eksportonte relativisht m pak. Marrja e kredive nga Shqipria n tregun ndrkombtar do t vshtirsohej n at mas q investitort do t preferonin m pak investime me risk t lart.

* Antar i Kshillit Mbikqyrs s Banks s Shqipris