Fuqia e femrës në shekujt e errët

Feminizmi/Ato gra ishin më të lira seksualisht, - thotë autorja e raportit. Nëse ishin në gjendje të mirë, ato mund ti hynin martesës vetëm me kushtet e tyre ekonomike, shpirtërore-kënaqësie

Ka fakte tronditse q vrtetojn se feminizmi nuk ka lindur n 1968, por rreth 1300-s, pra shum e shum vite m par. Opinioni i prbashkt mes historianve mbetet ai q femrat n mesjet kan qen krijesa t dobta e t brishta q shtypeshin, por sipas fakteve, nuk ia kalonin dhe aq keq sa duket. Jetonin jetn m shum se burrat, nganjher kishin detyra m t rndsishme, dinin si t’i mbronin t drejtat e tyre, shkonin n pushime me grupe t gjitha s bashku duke krijuar kshtu nj frym miqsore mes tyre. “Kishin m shum autonomi, ishin m t lira seksualisht dhe kishin m shum liri nga sa ne e kemi imagjinuar…”, - theksohet n nj studim t ri, i realizuar n Britanin e Madhe dhe q BBC e prmbledh shkurtimisht me pak ironi: “Fuqia e femrs n shekujt e errt…”, pr t folur pr grat e pushtetshme t mesjets, duke studiuar n baz t pikturave, shkrimeve, letrsis, kngve origjinale. Sipas ktij studimi, del qart se jeta e femrave evropiane t shekujve XII-XV ishte nj jet n epokn e art. Me nj jet mesatarisht superiore n krahasim me at t meshkujve, iniciativa pr t mbrojtur t drejtat e tyre, vende t pushtetshme si igumen t kuvendeve dhe manastireve. Madje, ato bnin edhe udhtime n tokn e shenjt. “Ato gra ishin m t lira seksualisht”, - thot autorja e raportit. “Nse ishin n gjendje t mir, ato mund t’i hynin martess, vetm me kushtet e tyre, ekonomike, shpirtrore-knaqsie. sht e vrtet se shum prej informacioneve q kemi t nxjerra nga arti, letrsia apo nga arkivat historike t asaj kohe, u referohet n mnyr t veant grave me shndet t plot”.

Krkimi yn tregon se zakonisht femrat e moshs s mesme t mesjets, t do shtrese sociale, kishin m shum pushtet dhe pavarsi nga ’e kishim menduar. Megjithat opinioni dominues ka qen se femrat e mesjets t moshs s mesme, nuk kishin varsi t mjaftueshme ekonomike apo pushtet social e se duhej t vareshin nga baballart ose nga burrat n pjesn m t madhe t jets. Por duhet t informohemi mir mbi kto paragjykime, t cilat mund t jen ndikuar nga koncepte t gabuara mbi femrat e shekujve t mparshm. sht e mundur se studime t reja mund t na rezervojn surpriza t reja...

Gruaja romake

Ndryshe nga grekt, romakt kan pasur nj pozit m t emancipuar pr shkak t ndikimeve etruske. Por dhuna ndaj gruas ka qen e pranishme. Ky sht nj fakt i pamohueshm i vrtetuar nga pikturat npr en apo murale, nga legjendat apo poemat e ndryshme. N shoqrin e lasht romake, gruaja ishte e varur nga burri pr pronn dhe ishte subjekt i kontrollit t tij. Sipas ligjeve t Roms s lasht, burrit i lejohej ta godiste, t ndahej ose ta vriste gruan at. Me gjith kulturn tradicionale t ligjshmris, e cila ka hedhur rrnj q n Romn e lasht. Nse gruaja gabonte, atij i cenohej dinjiteti dhe nderi. Kto quheshin probleme private dhe kurr nuk bheshin publike npr senate apo biseda. Burri duhej t qndronte si gjykats ndaj gruas. Ai mund ta godite me shkop nse vendosej nj mas e till dnimi. Sipas "ligjeve apo rregullave" t rrahurit quhej nj mjet pr rregullimin shpirtror t saj.

Gruaja angleze

Ndrsa ligji n Anglin e lasht i jepte t drejtn mashkullit ta rrihte gruan e vet, sepse duhej t mbante disiplin n familje. Fraza "rregulli i gishtit t madh" i referohet ligjit anglez, i cili e lejonte burrin ta rrihte gruan me nj shkop q nuk ishte m i madh se gishti i tij i madh i dors. Prfytyroni se far dhune ushtrohej ndaj gruas.

Nga dokumentet e ndryshm del n drit se statusi i gruas n Iliri ishte krejt tjetr nga ai i gruas greke, e cila duhej t'i nnshtrohej gjat gjith jets autoritetit t padiskutueshm t burrit. Studiuesi Vatin na bn t ditur se "n pjesn m t madhe t bots helenike do grua i nnshtrohej gjat gjith jets autoritetit t padiskutueshm t burrit. Ajo nuk mund t shkonte as n gjyq, as t blinte apo t shiste, tek t afrmit e vet, po t mos ishte e shoqruar nga tutori i saj ose "Kyriosi"”.

Ndrsa po t flasim pr Theodorn - Perandoreshn Bizantine q jetoj n 500-548, ajo i rriti t drejtat e gruas. Theodora bashkpunoi me Perandorin Justinian (burrin e saj t ligjshm)pr reformat ligjore dhe shpirtrore. Ajo hartoi ligje pr parandalimin e prostitucionit t detyruar dhe gjithashtu i garantonte grave m shum t drejta n rastin kur ishin t divorcuara. Gjithashtu, ndrtoi strehza pr prostitutat.

Gruaja egjiptiane

sht shum interesant fakti se gruaja egjiptiane me ligj trashgonte tokn e ln nga t afrmit e saj dhe mund t shkonte edhe n gjyq pr t mbrojtur t drejtat e saj. Mos t flasim pr at vend ku sht i pari komb me Faraone dhe m von me disa Mbretresha, pa harruar s prmenduri t madhrishmen grua t t gjitha kohrave, Kleopatrn.

Po gruaja ilire? far pozitash gzonte n Iliri?

Nj nga studiuesit q i ka kushtuar studime t veanta bots ilire ishte studiuesi francez, Pierre Cabanez. Nga dshmit epigrafike t Dodons s Butrintit, q i prkasin shekujve VI-I para ers son n Iliri, gruaja kishte t drejta t barabarta me burrin, e n disa raste gzonte m shum t drejta se ai. Kshtu ato kishin status t lart, shpesh bheshin udhheqse t grupeve fisnore. Pr sa u prket bindjeve fetare, kuptohet q ilirt ishin pagan dhe i besonin jets s prtejme. Nga zbulimet arkeologjike q jan
npr varreza t ndryshme, rezulton se ilirt varroseshin bashk me armt dhe sendet personale m t prdorshme.

Me zbulimin e shkrimit ngjarjet hyjn n nj faz t re nga rrfimet n histori. N shkrimet e ndryshme q jan gjetur n Butrint, ato japin informacion t drejtprdrejt pr jetn shoqrore, institucionale, juridike, kulturore, ekonomike t asaj kohe. Studiuesi francez, Pierre Cabanez, shkruante n studimet e tij: "sht veanrisht interesante t vihet re vendi q z gruaja n renditjen e grupit familjar! Roli i saj i vrtet kuptohet qart nga vendimmarrja q ajo ushtronte, si p.sh. n lirimin e skllevrve, si dhe n drejtimin e tyre. N shum raste gruaja ishte n krye t grupit familjar".

Por studiuesi Cabanez vazhdoi me zbulimet e tij n murin perndimor t teatrit t Butrintit. Mbishkrimet e zbuluara japin 18 raste dhnie lirie skllevrve nga nj grua fisnike. Bhej fjal pr lirimin e 40 skllevrve nga nj zonj. Nga rastet e zbuluara dhe nga fjalt e studiuesit jemi n gjendje t prcaktojm pozitn e lart t gruas ilire n Ilirin e lasht.

Arkeologu italian, Ugolini, jep 2 akte t plota t lirimeve t kryera nga nj grua. "N Dodon nj grua liroi dy skllevr. Kjo zonj i mbajti ata n shrbim pran familjes deri n fund t jets".

Nj rast tjetr, nj grua liroi 4 skllevr, ku 3 ishin gra dhe 1 burr. Nga mbishkrimet e zbuluara q i prkasin shekullit t II-I p.e.s. aktet e lirimit, shumica t kryera nga nj grua fisnike. T gjitha kto mbishkrime dhe t tjera dshmojn nj unitet t gjer kulturor dhe t drejtash. Madje ma forcojn m shum iden se niveli i prparimit t nj shoqrie varret nga niveli i prparimit t gruas. Pra ato nuk ishin vetm "vegla me shpirt", por qytetare t denja me autoritetin, t drejtat, me pushtetin e vendimmarrjes dhe shum m prpara nga fqinjt kufitar. Pra m t prparuara dhe m t emancipuara pr kohn q jetonin. Me lirin n barazi duke pasur parasysh nivelin kulturor, ekonomik, tregtar, politik t Iliris. Prcaktimi sht fare i qart dhe konkret, pr sa i prket nivelit t lart kulturor dhe social t ilirve dhe ilireve, ajo kishte personalitetin e vet juridik, gzonte liri t plot n vendimmarrje, pa pasur nevojn e "tutorit", burrit t saj. Ato kishin t drejt t frekuentonin edhe shkollat e prsosura me fam t Iliris, n t cilat kan kryer studimet edhe Jul Cezari, Perandori Augusti etj. Gjithashtu edhe t luanin npr vegla t ndryshme muzikore t asaj kohe si lirn, t kndonin, t vallzonin dhe t luanin npr dramat teatrore.