ROJET TONA

“E para ishte fjala”, thuhet n Bibl. Kshtu sht edhe n betejn e kamome kundr Syrit t Keq. M e prhapura sht “Marshalla” (Zoti t ruajt). Zakonisht t shqiptuarit e saj shoqrohet me imitimin e pshtyrjes. Besohet se pshtyma e mban larg si Syrin e Keq, ashtu edhe djallin. Vet shprehja shqipe “Puuu! Puuu! Puuu!”, q zakonisht shoqron nj ndodhi t padgjuar, ka ardhur pikrisht nga prdorimi i t pshtyrs si mjet i magjis s bardh. Disi m i ndrojtur, por ende fort n prdorim, sht zakoni i znies lehtsisht me dor t organeve gjenitale. N kt rast termi “lehtsisht” duhet theksuar fort. N rast t kundrt, me siguri do t’i shrbejm Syrit t Keq dhe jo do ta luftojm at. Nj zakon shum i vjetr sht prekja n rast t ndonj rreziku imagjinar e ndonj guri apo druri, t parve q ke m pran. N kt rast duhet thn disa her si npr dhmb formula: “Gurit e drurit…”. Besohet se “e liga”, efektet negative t Syrit t Keq kalojn shpejt nprmjet ktyre dy materialeve, lehtsisht t gjindshme n do shtpi fshati.

Ende sht shum i prhapur zakoni i djegies s krips mbi pllakn e tejnxehur t sobs. Kristalet e krips s zez lshojn nj krism t leht, teksa shprbhen nga nxehtsia, ndrsa personi q qndron pran, zakonisht nj grua e moshuar, prsrit pa prer: Pla o Syri i Keq, si po plas kjo krip mbi zjarr!

Studiuesi shkodran Gzim Urui ka dokumentuar nj fenomen tjetr. Ai ka fotografuar me qindra tatuazhe q malsort e Veriut kishin zakon t’i vizatonin mbi kurrizin e dors. Ato i quanin “luleboje” dhe duheshin
q n fmijri t personit, vetm kshtu do ta plotsonin misionin e tyre pr t shtuar mbarsin. Simbolet m t prhapura jan kryqi, svastika, si simbol i Diellit dhe i pjelloris, Hna dhe kasollja n stan. Pr fat t keq, studimi i mrekullueshm i Uruit ende nuk e ka par dritn e botimit. Ai ruhet n arkivin e tij t pasur n Shkodr.

Hajmalit i shohim prdit. E cili prej nesh nuk e ka nj t till n makin, apo n shtpi? Kto jan objekte t ndryshme q duhen mbajtur pran, t cilat me kalimin e kohs njerzia i ka konsideruar si me fuqi t jashtzakonshme e t fshehta n betejn kundr Syrit t Keq. Hajmalia mund t jet edhe nj bisht dhelpre, apo nj kmb lepuri, por m e prhapur prej tyre, si kudo gjetk, edhe n Shqipri, sht patkoi i kalit. Besohet se patkoi i kalit largon t lign. Ne nuk e vrasim aq fort mendjen nse patkoi duhet varur me kok posht apo me kok lart, nse ai duhet bler, apo duhet gjetur rastsisht, nse ai duhet prekur pasi t jet varur, apo jo. Thjesht nj patkua n port, n makin, apo n mur e largon Syrin e Keq. Vetm kaq dim. Pakkush ndr ne e di historin e tij t vrtet. Legjenda e patkoit t kalit n fakt sht nj histori e vjetr kristiane. Ajo ka lindur n shekullin X, kur nj nallban, i cili m pas, me emrin Shn Dastin, u b peshkop i Kantrbrit n Angli, arriti t’i mbath patkonj djallit. Ky i lutej dhe i prgjrohej nallbanit q ta linte t lir. Legjenda thot se djalli u lirua vetm kur premtoi se nuk do t kaprcente kurr nj port mbi t ciln ishte varur nj patkua. Metod e mir pr t shitur patkonj me shumic. Kshtu nisn t blejn patkonj edhe ata q nuk kishin fare kal. Me siguri q n at koh i ka fillesat marketingu i kohve tona.
E pranishme, por jo shum e prhapur, sht edhe dora e Fatimes, ose “pesja” (kamza n arabisht). Sipas legjends, Fatimja, vajza e Muhametit, nj dit prej ditsh, teksa gatuante n adrn e saj, pa t mbrrinte burrin, Aliun, me nj grua t dyt. E hutuar dhe e poshtruar, ajo futi pa dashur dorn n kazanin q po valonte. Nuk bri z, sepse nuk ndjeu asnj dhimbje. Burrit sigurisht q nuk i tha asnj fjal. Kjo mrekulli ka
q dora e Fatimes t jet nj nga hajmalit m t prdorura n botn arabe, nga ku ka mbrritur edhe te ne.

Koht e fundit jan n qarkullim gjithnj e m shum disa kokrdhok plastik. Mbajtse elsash ose varse muri t pajisura me kto sy t zgurdulluar, besohet se e mbajn larg Syrin e Keq. sht nj betej sy m sy.

Objekte t tjera q kan shrbyer edhe si hajmali jan tespihet. Katolikt tan ktyre u thon “ruzare” (nga italishtja rosario). Ruzarja ka 50 kokrra q ndahen nga nj m e madhe n do dhjetshe. Emri vjen nga rosa-trndafili q sht simboli i Ave Marias. Besimtart duhet t thon pr do kokrr nga nj lutje n baz t nj sistemi t ndrlikuar q zakonisht arrijn ta msojn vetm murgeshat. Mbajtja e ruzares tregon shkalln e besimit q ka nj katolik i mir, prvese, sigurisht e mban larg djallin.

Tespijet myslimane tradicionalisht kan 33 dhe m rrall 99 kokrra. Edhe ato jan t lidhura me nj system faljesh. 33 jan ata q quhen “emrat e bukur” t Allahut. Te ortodokst tespijet nuk kan m nj numr t caktuar kokrrash, ato e kan humbur prej kohsh funksionin fetar dhe jan shndrruar n nj mjet thjesht pr t larguar stresin. Si me thn nse nj njeri nuk di ku t’i oj duart, apo ka ln duhanin, apo do t zbres nervat e prditshme, ather bn mir t mbaj nj pal tespihe t mira q trokasin fort. Kshtu edhe nervat qetsohen edhe djalli trembet e qndron larg.

Nga bimt q luftojn syrin e keq m t dalluarat jan hudhra dhe speci djegs. Hudhra sht nderuar fort q n Mesjet. Kan qen vetit e saj kuruese antibiotike ato q e kan shtrir prdorimin e saj edhe n luftn kundr t keqes. Blegtort n Mesjet e prdornin hudhrn pr t luftuar parazitt gjakpirs q dmtonin grigjat e tyre. Pikrisht prandaj mendohet se hudhra i mban larg vampirt, lugetrit dhe t gjith personazhet e errt t bots s tret. Imitimi n plastik i vargjeve me hudhra sht
koht e fundit nj biznes i zhvilluar.

Nj hap pas hudhrs vjen speci i vogl djegs (capsicum n latinisht). “Kushrinjt” e tij jan t famshmit “chili” dhe “tabasco”, aq t prhapur n Amerikn Latine. Ende nuk dihet mir se prse ky fryt prvlues mbahet si me veti magjike. Mbase nga q na djeg fort, po kshtu duhet t djeg edhe djallin apo Syrin e Keq. Historia e tij nuk sht se ka filluar me ndonj fat t madh. Ai u soll n Evrop nga Kristofor Kolombi, n 1493. Ky besonte se shum shpejt kjo bim do ta pasuronte oborrin mbretror spanjoll, njsoj si t tjerat, si kanella, apo piperi. Por bima e vogl u prshtat shum shpejt n Evrop, kshtu q pak nga pak thuajse t gjith kishin n oborret dhe vazot e tyre frytet e bukura t capsicum. Nj bim q befas u b aq popullore, nuk mund t bnte pjes m te pasurit e rralla ekzotike. Se ku ishte fati n kt mes, askush nuk e ka thn mir. Po mbase ishte fati i fukarenjve, t cilt prndryshe vetm do t ndrronin t digjeshin pak nga ndonj spec i vogl.

N Zaloshnj (Skrapar) n fillim t shekullit XX besohej se djalli ishte qenia prgjegjse kur ndonj fmije t vogl nuk i ecte mbar shndeti. Fmijt q hanin shum, por q nuk shtonin n pesh, konsideroheshin si t prekur nga djalli, i cili quhej edhe me emrin “Qoftlargu” apo “Dreqi”. N raste t tilla, gra t posame, q dinin nga kto pun, merrnin buk, djath dhe duhan dhe n t gdhir shkonin bashk me fmijn buz ndonj prroi n mal. Posht nj peme t lart, gruaja zhvishej vet dhe m pas fmijn dhe i drejtohej djallit me kto fjal: Nm tndin, e na ti timin. Nuk ishte nj pun e kollajt t takoje djallin. Kjo pun vazhdonte pr tri dit me radh. N t tretn dit, gruaja e linte fmijn vetm pr pes minuta. N t kthyer ajo vishej, vishte dhe fmijn dhe ia jepte nj vrapi t fuqishm pa e kthyer kokn pas dhe kshtu mendohej se djalli kishte mbetur i knaqur. E njjta procedur mund t bhej pran nj pirgu me pleh bagtish. N kt rast nuk ishte e nevojshme q t ishte aty fmija shndetlig. Mjaftonte vetm nj rrobe e tij. Nse kmisha niste t fryhej, ather fmija kishte shptuar.

Fet kishin mjetet e veta pr t luftuar djallin. N 1967, kur nisi aksioni absurd kundr kishave dhe xhamive, m shum sesa vet priftrinjt e hoxhallart, objekt i sulmit t rinis komuniste u bn …nuskat. Kto ishin disa letra t palosura, n t cilat shkruheshin disa lutje t pakuptueshme pr ata q i mbanin. Ato futeshin n disa qeska t vogla prej lkure apo bezeje dhe mbaheshin n qaf pr nj koh t pacaktuar. Kto largonin djallin dhe efektet e magjis apo t Syrit t Keq. Nuskat zakonisht prgatiteshin nga hoxhallart, por ka pasur raste q edhe priftrinjt kan
t tilla. Kishte edhe nga ata q nuk para besonin n vetit e tyre udibrse, por, prapseprap, vazhdonin t’i mbanin varur n qaf. Tekefundit nse nuk bnin mir, t paktn nuk bnin as keq.

Temjani dhe kryqi, si kudo, ishin mjete tradicionale pr t mbajtur larg djallin. Ekzorcizmi (t shporrurit e djallit nga trupi i pushtuar prej tij) na dokumentohet n nj rast. At Domenico Pasi, t cilin e kemi prmendur m lart, ndodhej n malet e Shals, n prillin e 1893. Pikrisht ai ka ushtruar ekzorcizmin te nj djal, shpirti i t cilit ishte pushtuar nga djalli. Ky i fundit, sipas priftit, kishte
q djali – dikur i mbar, i urt dhe sjellshm – t mos pranonte t falte vrassin e vllait t tij. Jo vetm kaq, por ai bashkjetonte me vejushn e vllait t ndjer pa vn kuror. Kaq e fort ishte lidhja me kunatn, saq djaloshi shfaqte menjher shenja ekuilibri sapo prifti e prmendte kt gj. Ai nuk pranonte q prifti t’i shkonte n shtpi me kryqin n dor. Kishte frik se ather do t’i duhej t dorzohej dhe t bnte ndarje me djallin, duke ndar kunatn dhe duke falur vrassin. Kjo histori ka vazhduar gjat, derisa prifti bashk me disa t tjer ka trokitur n dern e shtpis ku jetonte djali me shpirtin e zn nga djalli. N fillim, ky ia ka mbathur. Ka nisur nj potere e madhe me grat q qanin dhe q i bnin thirrje t kthehej n shtpi. Pas shum peripecish, djali sht kthyer me lot n sy, me mendje t oroditur dhe krejt i verdh n fytyr. “Mbeti pr nj koh si i shushatur pa nxjerr z dhe me faqet e lagura nga lott, shkruan prifti. ‘Epo mir biri im, prgjunju dhe fal pr hir t Zotit’. Po, nisn t’i thon t gjith ata q ishin aty, prgjunju si thot Ati, puthe Kryqin dhe fal pr dashurin e Krishtit’. Dhe ky djal i mir u prgjunj, puthi Kryqin dhe tha se falte. Pastaj u afrua edhe hasmi i tij dhe t dy u prqafuan prmes mallngjimeve dhe duartrokitjeve t t gjithve”. Djalli ishte shporrur.

* * *

Sikurse do t keni mundsin t shihni n fotot q vijojn, rikthimi i besimeve fetare dhe bashk me to edhe deklarimi hapur i bestytnive, m pas hapja e Shqipris me tregjet e huaja, kan sjell ndryshime jo vetm n prmbajtjen e mjeteve t lufts kundr Syrit t Keq, por edhe n teknologjin e sajimit t tyre. Ndryshimi m i par e m thelbsor sht ngjitja e dordolecve nga fusha n maj t pullazit. Funksioni i par tradicional i dordolecve ka qen ai i t mbajturit larg t shpendve q dmtonin t mbjellat. Ata vendoseshin n mes t arave. Ishin t ndrtuar n mnyr fare t thjesht. Nj kapele, zakonisht prej kashte, nj cop e hedhur mbi nj kryq t drunjt dhe aq. Tani dordolect kan fituar nj funksion tjetr. Ka edhe nga ata q ruajn pozitn tradicionale n fush, por shumicn e kemi hasur t vendosur npr shtpi n ndrtim apo t porsandrtuara. Misioni i tyre ka ndryshuar nga trembs zogjsh n trembs t Syrit t Keq. Tani edhe mnyra e sajimit t tyre sht m e komplikuar. Zakonisht m kt gj merren grat dhe fmijt. Pr t’i veshur dordolect shrbejn n radh t par rrobe t vjetra t shtpis, por edhe rrobe q blihen posarisht pr ta te “gabi”, tregu i rrobave t prdorura. Shumllojshmria e mjeteve n dispozicion ka
q krijimi i tyre t jet nj akt i vrtet, i menduar, njlloj arti popullor q tashm ka formn e tij. Madje, edhe njlloj gare mes familjeve fshatare kush e kush e ka dordolecin m domethns. Moti sht bashkautori tjetr i ksaj krijimtarie. Rrebeshet, ngricat, dielli, errat e forta, t gjith kto element bjn q dordolect maj pullazeve t ken jetn e vet me fmijrin, rinin, plakjen, vdekjen. Dhe pastaj, kur njri prej tyre vdes, shprbhet ather, njsoj si n jetn reale, vendin e tij e z nj tjetr. Jeta maj ative vazhdon.

Duhet t’ia dim pr nder romve dhe tregut t tyre t rrobave t prdorura lindjen e nj fenomeni vetm 20-vjear. At t vendosjes s lodrave prej pelushi dhe kukullave ndr shtpi, vreshta, dru frutor, skela ndrtimi. Deri n ’90, n kohn e varfris, askujt nuk i shkonte mendja q nj arush prej pelushi, q mezi gjendej, ta onte dm duke e varur jasht n oborr. Kur togjet e lodrave t prdorura nisn t zmadhohen npr t gjitha tregjet e mdha t Shqipris, ather, me siguri, dikush do t jet kujtuar q nj zakon t vjetr, kurbanin, ta kombinoj me mundsit e reja. Dhe kshtu oborret fshatare nisn t mbushen me lloj-lloj personazhesh nga bota e prrallave. Un nuk e di se sa rezultate ka dhn ky lloj i ri kurbani me pak shpenzime. T gjith ata q kam pyetur, kan ngritur supet thjesht: Eh, po ja kshtu, na sht
si zakon tani, jo se shpresojm shum prej tyre… Di t them vetm se universi i krijuar prej tyre sht fort i uditshm. Vetm n kt bot, n t tretn, mund t shohsh nj arush Tedi t mbrthyer me tel pr veshi dhe q vazhdon t buzqesh duke shtrnguar fort nj zemr t kuqe ku shkruhet “I love you”, vetm n kt bot t buzqesh koka pa trup e nj kukulle, vetm n kt bot nj lepurush “jeton” n paqe megjithse barkun e ka t shpuar tej e tej nga nj goxha tel me gjemba.

Esht fare e qart se bestytnit tona n shekullin e XXI jan vazhdim me mjete dhe mundsi t reja i atyre fort t vjetrave. Kurbani te ne ka qen fort i prhapur. Dy besimet tona kryesore: krishterimi dhe islamizmi kan nj baz t prbashkt. Bashk me judaizmin ato quhen “abrahamike”, pr shkak se t tre kto fe njohin Abrahamin (Avramin, Ibrahimin) si patriark t par. Me Abrahamin z fill historia e kurbaneve tona. Ky ishte nj pronar bagtish nga Uri, n Irakun e sotm. Kishte nj grua me nj bukuri t rrall, Sarn, e cila nuk bnte fmij. Pikrisht prandaj mori nj grua t dyt Agjarin, me t ciln pati Ismailin, t cilin kombet arab e quajn si themeluesin e tyre. N pleqri t thell ndodhi nj mrekulli. Sara e moshuar lindi nj djal. At e quajtn Isak (buzqeshja e Zotit). Perndia deshi t provonte dhe nj her besimin e thell t Abrahamit, duke i krkuar atij q t sakrifikonte pikrisht Isakun e lindur n ato rrethana t mrekullueshme. Abrahami u bind, por sapo po vriste t birin u shfaq nj engjll q i mbajti dorn. Ai e kishte kaluar provn.
Nj nga festat tona m t njohura, Kurbani i Madh, apo ndryshe Kurban Bajrami sht i lidhur pikrisht me therorit q i duhen
Allahut. N kt rast nj pjes e mir e mishit t therur duhet t’i ndahet familjeve n nevoj. Nj zakon fort i vjetr sht edhe ai i therorive n themelet e godinave. Legjenda jon m e njohur, ajo e Rozafs, ka n qendr t saj pikrisht sakrifikimin e nuses s re n muret e kshtjells. N Berat, ura e vjetr e Gorics, e ndrtuar nga Kurt Pash Vrioni n 1778, ruan n brendsi t njrit prej harqeve nj kukull prej druri, nj lloj imitimi t kurbanit njerzor. Thuajse t gjitha ndrtimet e reja kan n themelet e tyre gjakun e ndonj dashi apo cjapi, brirt e t cilve vihen m pas n ball t shtpis. Aq e fort sht kjo tradit sa q ka nisur t prdoret edhe n nivele qeveritare. Vetm para pak vitesh, Pandeli Majko, ortodoks pr nga origjina, asokohe ministr i Mbrojtjes, pruroi hapjen e punimeve pr ristrukturimin e zyrave t ministris. N sy t tij dhe t komandantve kryesor t ushtris u ther nj goxha dash me gjakun e t cilit u lagn themelet. T gjith duartrokitn, askush nuk u udit. Kjo gj sht fare normale.

Te t krishtert kurbani sht m pak i prhapur. Krishterimi beson se nuk ka sakrific m t madhe sesa ajo e Jezu Krishtit mbi kryq. Pikrisht prandaj edhe kurbanet “ne style”, q paraqiten n foto, jan m t prhapura n zonat fshatare myslimane, apo bektashiane. Megjithat, kurbani n nj form tjetr haset edhe n malsi. N ditn e Shn Kollit, pr shembull, n fshatrat katolik t Veriut theret nj dash, q piqet pr or t tra n hell. “Frliku”, kshtu quhet mishi i pjekur n kt mnyr, sht nj tradit q ruhet fort sot e ksaj dite.

Faik Konica shum her shkrimet e tij i mbyllte me kto fjal: Kaqe pr sonte se kam frik mos ju zr gjumi. U zgjatm vrtet ca si shum. Le t provojm m mir t udhtojm bashk prmes bots ton t tret. E para, kjo q po jetojm prdit, nuk sht se po na knaq edhe aq shum. Tekefundit, pr ta rregulluar at, kemi fare pak gj n dor. Sa pr at tjetrn, t dytn, botn q vjen pas vdekjes, nuk e dim se si mund t jet. Askush nuk sht kthyer prej andej. Vetm kt t tretn e kemi n dor vet. E sajojm dhe e rrotullojm si t duam. Madje, edhe e zbukurojm, e vizatojm, e veshim dhe e mbathim. E ndrrojm fare, po t qe nevoja. N fund t fundit, ndonse e mbushur me demon, rreziqe e tersllqe lloj-lloj, ajo sht prap se prap nj bot e bukur, fort e bukur.

(Pjes nga libri “Roje, bestytni shqiptare n shekullin XXI. Nj rrfim prmes fotosh”, i cili del s shpejti n qarkullim).